mały|Srebrna pieczęć Prikazu Małorosyjskiego z 1696 r. Państwowe Muzeum Historyczne w Moskwie Małorosja, Małoruś (również Ruś Mała, Mała Rosja) – obszar historyczny; termin utrwalony w XIV wieku w nomenklaturze państwowej i cerkiewnej dla nazwania południowo-zachodnich ziem Rusi, w przeciwieństwie do Wielkorusi, czyli północno-wschodnich ziem ruskich. Nazwa wprowadzona pierwotnie dla oznaczenia księstwa halicko-wołyńskiego i prawosławnej Metropolii Małoruskiej, następnie ruskich ziem Królestwa Polskiego i południowych ziem Wielkiego Księstwa Litewskiego. Po ugodzie perejasławskiej (1654) i rozejmie andruszowskim (1667) oficjalna nazwa podległego Rosji Hetmanatu lewobrzeżnego (przekształconego następnie w gubernię małorosyjską), po II rozbiorze Polski (1793) również guberni podolskiej, wołyńskiej i kijowskiej, a po 1832 całego Kraju Południowo-Zachodniego (generał-gubernatorstwa kijowskiego) Imperium Rosyjskiego. Nazwa przestała być używana oficjalnie w Rosji po rewolucji lutowej i obaleniu caratuМала Русь, Мала Росія w: Енциклопедія українознавства, Lwów 2000, , t. 4, s. 1447.. Dowódcy Białych (jak Anton DenikinОбращение генерала Деникина к населению Малороссии Август 1919 г.) stosowali ją do końca wojny domowej w Rosji (1920).

Nazwy „Mała Ruś” i „Małorusini” były nazwami własnymi, stosowanymi pierwotnie przez Ukraińców, m.in. przez kniaziów i metropolitów halickich i wołyńskich, hetmana Bohdana ChmielnickiegoAleksander Brückner (1903):

Użyłem terminu „małoruski”, ponieważ jest to jedyny termin historyczny, znany, uświęcony przez wieki i historię, a którego dziś Rusini zupełnie się wyzbyli. Rusini-haliczanie, nie wiem, jakim cudem, przestroili się w „Ukraińców”. Tak samo, z tym samym prawem fantastycznym, mogłaby się nasza Ruś halicka nazywać kijowską, wołyńską, poleską, podolską, kozacką, hajdamacką itd.: wszystkich tych terminów nie zna żadna historia – ale raczej onych by używać można, niż owego świeżuteńkiego, najmniej historycznego a najwięcej dowolnego: ukraiński. Tego terminu więc, „ukraiński”, używać nie mogę; jedynym bowiem terminem właściwym, bo umiejętnym zarówno, jak i historycznym, jest (od XIV wieku i od Bohdana Chmielnickiego samego) termin „małoruski”, obok którego dla krótkości i „ruski” (...) W XVI i XVII wieku piszą Małorusini we Lwowie (...) książki po rusku, to znaczy cyrylicą, ruską ortografią, o ruskich brzmieniach i formach Aleksander Brückner, Z dziejów języka polskiego. Studja i szkice Lwów-Warszawa 1903 za Kulturologia polska XX wieku., atamana Iwana Sirkę, historyka Mykołę Kostomarowa i poetę Tarasa SzewczenkęW swoim prywatnym dzienniku Taras Szewczenko posłużył się terminami „Mała Ruś” lub „Małorusini” 21 razy, ani razu nie użył sformułowania „Ukraińcy” i tylko trzy razy użył nazwy „Ukraina”, wyłącznie w sensie geograficznym. Roman Khrapachevsky, Rus’, Little Russia and Ukraine, «Вестник Юго-Западной Руси», № 1, 2006 г.. Nazwa „Małorosja” była również potocznie używana do początku XX wieku w Rosji i innych krajach w celu określenia ziem ukraińskichOkreślenia „Małorusini” i „Mała Ruś” występują także w nowożytnej polskiej literaturze, m.in. patrz: Jerzy Hawryluk, „Pisali jak chcieli” – spisy ludności w II Rzeczypospolitej, Ukraińskie Pismo Podlasia „Nad Buhom i Narwoju”, nr 2 (60), 2002 r., dostępne w Internecie, dostęp 2008-03-03, 18:12; Grzegorz Rąkowski, Polska egzotyczna – przewodnik, Oficyna Wydawnicza „Rewasz”, Pruszków 1994, s. 352–356, dostępne w Internecie, dostęp 2008-03-03, 18:12; Aleksander Wysocki, Zarys problemu świadomości narodowej rdzennych mieszkańców województwa poleskiego w świetle dokumentów Centralnego Archiwum Wojskowego, Biuletyn Wojskowej Służby Archiwalnej, nr 27, 2005 r., dostęp 2008-03-03, 18:12., a samych Ukraińców ówcześnie określano jako MałorosjanДолбилов М., Миллер А. И. Западные окраины Российской империи. – Москва: Новое литературное обозрение, 2006. – С. 465–502. – 606 с., Małorusinów, lub pokrótce jako Rusinów.

Pojęcie „Małorosji” zaczęło być w XIX wieku kojarzone z koncepcją jedności ziem ruskich, caratem, nacjonalizmem rosyjskim i hasłem trójjedynego narodu rosyjskiego: Rosjanie, Białorusini, Ukraińcy„Od XIX w. w rosyjskiej części Ukrainy (zw. oficjalnie Małorosją) trwała rusyfikacja, prześladowanie kultury ukraińskiej (koncepcja rosyjskich nacjonalistów trójjedynego narodu rosyjskiego: Rosjanie, Białorusini, Ukraińcy)”.. W Galicji Wschodniej w XIX i na początku XX wieku koncepcję tę popierali m.in. tzw. moskalofile, inaczej starorusiniW latach pięćdziesiątych ruch ten był całkowicie zdominowany przez moskalofilów, nazywanych przez ludność miejscową starorusinami. Starali się oni lansować język starosłowiański używany dotychczas tylko w liturgii cerkiewnej i jazyczije W dziedzinie cerkiewnej zamierzali usunąć z liturgii wszelkie naleciałości łacińskie. Ich procarskie nastawienie wynikało z nienawiści do polskości i zafascynowania potęgą rosyjską. Organ polityczny moskalofilów „Słowo” (wychodzące we Lwowie od 1861 r. pod redakcją ks. I. Naumowicza), pod wpływem klęski Austrii w 1866 r. w artykule „Pohliad w buducznost” podawał 27 lipca, iż nie ma Ukraińców-Rusinów, jest tylko jeden naród rosyjski od Karpat do Kamczatki.(...) Moskalofile zapatrzeni w Rosję coraz śmielej popierali prawosławie. Czesław Partacz, Od Badeniego do Potockiego. Stosunki polsko-ukraińskie w Galicji w latach 1888–1908, Toruń 1997, , Wyd. Adam Marszałek, s. 30–31., a w samej Małorosji przeciwnicy idei odrębnego narodu ukraińskiego, zwolennicy caratu i panslawiści.

Do lat 20. XX wieku Rosjanami w państwie rosyjskim nazywano potocznie również Ukraińców (Małorusinów) i Białorusinów, następnie tylko Wielkorusinów.

Etymologia i znaczenie thumb|List cara Fiodora III do wojska zaporoskiego z 1679 roku. Widoczna pieczęć małorosyjska. Najstarszym zachowanym dokumentem, w którym pojawia się nazwa „Małoruś” jest list łaciński księcia halicko-wołyńskiego Bolesława Jerzego II z 1335 roku, gdzie władca posłużył się tytułem „dux totius Rusiæ Minoris” (pol. Książę całej Rusi Małej). Nazwa następnie pojawia się w szeregu łacińskich dokumentów jako Russia minor lub Ruthenia minor. Przypuszczalnie termin „Małorosja” jest jednak słowiańską kalką z języka średniogreckiego. Bizantyjczycy używali terminów Μεγάλη Ῥωσσία (Megálē Rhōssía) – „Wielka Rosja” w celu określenia Rusi północno-wschodniej i Μικρὰ Ῥωσσία (Mikrà Rhōssía) – „Mała Rosja” w celu nazwania zachodniej Rusi. W terminologii rosyjskiej występuje pod postaciami: Малая Русь (Malaja Rus), Малая Россия (Malaja Rossija) i Малороссия (Malorossija).

Nazwy zostały utrwalone przez patriarchę Konstantynopola Kaliksta I, który w 1361 roku dokonał podziału ruskiej Cerkwi prawosławnej na Metropolię Wielkoruską z siedzibami we Włodzimierzu i Kijowie oraz Metropolię Małoruską z siedzibami w Haliczu oraz Nowogródku. Termin Małoruś oznaczał mniejszą oraz młodszą część kraju i metropolii ruskiej, w przeciwieństwie do większej Wielkorusi, gdzie znajdowała się kolebka państwowości ruskiej (grody: Kijów, Nowogród Wielki, Włodzimierz, Moskwa). Podobny podział zastosowano dla rozróżnienia ziem polskich (Małopolska i Wielkopolska) oraz starożytnych ziem greckich. W okresie późniejszym termin zaczął oznaczać nie tylko ziemie halicką i wołyńską, ale w ogóle wszystkie zachodnie ziemie ruskie wchodzące w skład Wielkiego Księstwa Litewskiego, a po unii lubelskiej Rzeczypospolitej Obojga Narodów (terytorium dzisiejszej Białorusi, zachodniej i środkowej Ukrainy).

Historia użycia nazwy mały|Kwitnące jabłonie w Małorosji, obraz Nikołaja Siergiejewa z 1895 r. Tomskie Obwodowe Muzeum Sztuk Pięknych

Księstwo halicko-wołyńskie i Metropolia Małoruska Po raz pierwszy termin „Mała Ruś” został zastosowany przez księcia halicko-wołyńskiego Bolesława Jerzego II dla nazwania swojego państwaРусина О. В. Україна під татарами і Литвою. – Київ: Видавничий дім «Альтернативи» (1998), – с. 274.. Użyty przez niego tytuł w liście po łacinie do wielkiego mistrza krzyżackiego Dietricha von Altenburga z 1335 roku brzmiał «dux totius Rusiæ Minoris». List jest najstarszym znanym dokumentem, w którym występuje nazwa „Mała Ruś”, choć sam termin jest zapewne starszy. Nazwa zostaje utrwalona przez patriarchę Konstantynopola Kaliksta I, który w 1361 roku dokonał podziału ruskiej Cerkwi prawosławnej na Metropolię Wielkoruską z siedzibami we Włodzimierzu i Kijowie oraz Metropolię Małoruską z siedzibami w Haliczu oraz Nowogródku. Nazwa „Małorosja” była używana na przestrzeni wieków w oficjalnej nomenklaturze państwowej i cerkiewnej: Królestwa Polskiego, Wielkiego Księstwa Litewskiego, Carstwa Rosyjskiego i Cerkwi prawosławnej. Po wcieleniu zachodnich ziem ruskich w skład Polski, król polski Kazimierz III Wielki, używał m.in. tytułu „króla Polski i Małej Rusi”. Po ostatecznej likwidacji księstwa halicko-wołyńskiego (1392) i podziale jego terytoriów między Polskę i Litwę, nazwa „Małoruś” przestaje występować w dokumentach państwowych i kościelnych, ewentualnie dokumenty takie nie zostały zachowane.

Polskie i litewskie ziemie ruskie Nazwa „Małoruś” pojawia się ponownie na przełomie XVI i XVII wieku w związku z zawarciem unii brzeskiej (1596) i jest charakterystyczna dla kręgów prawosławnych i obozu antyunickiego. Pojawia się m.in. w pismach polemicznych Iwana Wyszeńskiego, Hioba Boreckiego, Izajasza Kopińskiego, Zachariasza Kopysteńskiego, korespondencji bractwa lwowskiego i dokumentach wojska zaporoskiego. Znaczenie użytych w tekstach nazw zazwyczaj nie jest przez autorów tłumaczone, co pozwala przypuszczać, że były one wówczas stosowane w języku potocznym ruskiej ludności prawosławnej. W okresie tym nazwa pojawia się również w relacjach urzędowych pomiędzy prawosławnymi metropoliami ruskimi (kijowską i moskiewską) oraz greckimiМала Русь, Мала Росія w: Енциклопедія українознавства, Lwów 2000, , t. 4, s. 1446.. Nazwa „Małoruś” zasadniczo nie występuje w nomenklaturze unickiej, rzymskokatolickiej i polskim nazewnictwie urzędowym w okresie od XV do końca XVIII wieku.

Wojsko Zaporoskie i rosyjski region administracyjny Po zawarciu ugody perejasławskiej w 1654 roku nazwa „Małoruś” została wprowadzona w administracji rosyjskiej, a car zmienił swój tytuł na władcę Wszystkiej Wielkiej i Małej Rusi. Tytuł ten był nieuznawany do 1764 przez Rzeczpospolitą, jako stanowiący wyraz pretensji terytorialnych Moskwy do ziem ruskich w granicach państwa polsko-litewskiego. Nazwa Małoruś oznaczała obszary województw Korony: czernihowskiego, kijowskiego i bracławskiego (od ugody zborowskiej 1649 uznawanych za terytorium kozackiego Hetmanatu), ziem należących dawniej do Rusi Kijowskiej, które carowie zamierzali zjednoczyć pod swoim berłem. Pojęcie Małorusi było używane dla odróżnienia zajętych po 1654 obszarów od Wielkorusi, czyli starych ziem Carstwa Rosyjskiego. Po nieudanej probie utworzenia Księstwa Ruskiego jako trzeciego członu Rzeczypospolitej (Unia Hadziacka (1658)) i kilkuletniej wojnie polsko-kozacko-rosyjskiej nastąpił podział terytorium Hetmanatu pomiędzy Rzecząpospolitą a Rosją wzdłuż linii Dniepru. Podporządkowanie Ukrainy Lewobrzeżnej Rosji zostało wstępnie uznane przez rozejm andruszowski (1667) między Carstwem Rosyjskim a Rzecząpospolitą, a definitywnie przez traktat pokojowy Grzymułtowskiego (1686), w którym Rzeczpospolita zrzekła się ziem województwa czernihowskiego i wschodniej części województwa kijowskiego (z Kijowem) na rzecz Carstwa Rosyjskiego.