Biłgoraj (, , , ) – miasto w południowo-wschodniej Polsce, w województwie lubelskim, siedziba powiatu biłgorajskiego i gminy wiejskiej Biłgoraj.
Drugie pod względem liczby ludności (po Zamościu) miasto w południowej części województwa lubelskiegoMiasta województwa lubelskiego.. W przeszłości był miastem szlacheckim, założonym przez Gorayskich herbu Korczak w drugiej połowie XVI wiekuBiłgoraj – historia..
Biłgoraj leży w historycznej Małopolsce, w drugiej połowie XVIII wieku jako miasto prywatne położony był w powiecie urzędowskim w ziemi lubelskiej województwa lubelskiego.
Początkowo był istotnym ośrodkiem protestanckim. Z czasem stał się miejscem przenikania kultur głównie polskiej i żydowskiej, a także rusińskiej i (w okresie rozbiorowym) rosyjskiejBiłgoraj – historia.. Do końca XIX wieku był znacznym centrum rzemieślniczymSitarstwo biłgorajskie.. Miasto stanowi duży ośrodek przemysłu lekkiegoPrzemysł w Biłgoraju.. Leży w bezpośrednim sąsiedztwie Roztocza, wśród lasów Puszczy Solskiej, nad rzeką ŁadąBiłgoraj – lokalizacja..
Geografia thumb|Położenie Równiny Biłgorajskiej na mapie Polski
Lokalizacja Biłgoraj jest zlokalizowany w południowo-wschodniej Polsce. Leży w południowej części województwa lubelskiego, w środkowej części powiatu biłgorajskiego.
Pod względem historycznym Biłgoraj znajduje się w północno-wschodniej Małopolsce, w dawnej ziemi lubelskiej„Sprawozdania z Czynności i Posiedzeń Naukowych”, R. XXIX, zesz. 2. Łódzkie Towarzystwo Naukowe, Łódź 1975, s. 143., bezpośrednio przy granicy z Rusią Czerwoną. Biorąc pod uwagę regionalizację kraju, stanowi część nakładających się na siebie regionów: Lubelszczyzny, Zamojszczyzny oraz Biłgorajszczyzny.
Pod względem fizycznogeograficznym znajduje się w północnej części Kotliny Sandomierskiej, na pograniczu stanowiącej jej część Równiny Biłgorajskiej oraz Roztocza Środkowego. Jednocześnie leży na największej z bezleśnych wysp Puszczy Solskiej, której lasy otaczają je głównie od strony północnej i wschodniej.
Pod względem odległości od dwóch największych miast południowo-wschodniej Polski, Biłgoraj znajduje się – w linii prostej – ok. 90 km na południe od Lublina i ok. 75 km na północny wschód od Rzeszowa.
Warunki naturalne thumb|Rezerwat Obary w pobliżu Biłgoraja, chroniący torfowiska Puszczy Solskiej, klasyfikowany jako teren ochronny programu Natura 2000. Fotografia wykonana zimą Miasto leży na terenie bagienno-piaskowym. Przeważają tutaj nieprzydatne dla rolnictwa gleby bielicowe.
Przez Biłgoraj przepływają dwie rzeki, należące do dorzecza Wisły. Są to: Biała Łada – płynie z północy w kierunku południowo-zachodnim; Czarna Łada – płynie ze wschodu w kierunku zachodnim. Kilka kilometrów za granicami miasta obie łączą się, tworząc większą rzekę Ładę. Ponadto w Biłgoraju znajduje się szereg mniejszych strug i cieków wodnych. Zaliczyć do nich można m.in. Próchnicę, przy której w osiedlu Piaski znajdują się stawy rybne, oraz Osę, zasilającą zalew na Bojarach.
Wysokość, na jakiej znajduje się Biłgoraj, waha się od ok. 184 m n.p.m. do ok. 212 m n.p.m. Najniżej położone obszary to doliny rzek Białej i Czarnej ŁadyMapa topograficzna 1:100 000 Wojskowego Instytutu Geograficznego. Pas 46, słup 35, arkusz Biłgoraj. Warszawa 1938.. Zróżnicowanie terenu w Biłgoraju nie jest zbyt duże; powierzchnia miasta jest raczej płaska i znajduje się w nim tylko pewna liczba niewielkich, bardzo łagodnych wzniesień. Ogólnie wyżej znajduje się część miasta leżąca się po zachodniej stronie Białej ŁadyTamże..
Średnia temperatura powietrza w latach 1971–2000 wynosiła zimą –1 °C, latem 16–17 °C. Na taką specyfikę temperaturową wpływa otoczenie miasta przez Puszczę Solską – lasy stanowią otulinę łagodzącą klimat. Na wschód od tego kompleksu leśnego warunki klimatyczne są bardziej kontynentalne, a temperatury zimą odczuwalnie niższeMapy klimatu Polski: temperatura średnia. Serwis Pogodynka Instytutu Meteorologii i Gospodarki Wodnej..
Pokrywa śnieżna w Biłgoraju utrzymuje się od 80 do 85 dni, a okres wegetacyjny trwa od 200 do 215 dni.
Otoczenie Biłgoraja charakteryzuje się dużą liczbą obszarów chronionych przyrodniczo, mających na celu głównie ochronę cennych lasów Puszczy Solskiej. W bezpośrednim sąsiedztwie miasta (do 15km)Roztocze Środkowe. Mapa turystyczna 1:50 000, wyd. Compass, Kraków 2018. znajdują się tereny Roztoczańskiego Parku Narodowego, Parku Krajobrazowego Puszczy Solskiej, Parku Krajobrazowego Lasy Janowskie, Szczebrzeszyńskiego Parku Krajobrazowego oraz rezerwatu Obary, chroniącego torfowiska leśne. Na terenie miasta znajdują się też drzewa-pomniki przyrodyhttps://www.bilgoraj.pl/page/73/okolice-bilgoraja.html [dostęp 2018-10-17]..
Układ przestrzenny Według danych z 2002 Biłgoraj ma obszar 20,85 km², z czego 55% stanowią użytki rolne, 9% użytki leśne, a 36% obszary pozostałe – w tym zurbanizowane. Miasto stanowi 1,24% powierzchni powiatu. Jego rozciągłość południkowa wynosi ok. 5,6 km, a równoleżnikowa ok. 5,3 km.
Zabudowa miasta przestrzennie jest podzielona na dwie części. Dzieli je płynąca w kierunku południowo-zachodnim Biała Łada wraz z nadrzecznymi łąkamiPomiar i podgląd w Geoportalu [dostęp 2019-03-22].. Na lewym (wschodnim) brzegu rzeki znajduje się właściwa, większa część Biłgoraja. Na prawym (zachodnim) brzegu zlokalizowanych jest kilka osiedli, z których największe to Różnówka.
Zabudowa mieszkalna Biłgoraja to domy jednorodzinne, wielorodzinne oraz wielopiętrowe bloki mieszkalne. Większość tych drugich jest skupiona w kilku osiedlach blokowych: w granicach dzielnic Śródmieście, Ogrody, Puszcza Solska oraz w osiedlu Nadstawna.
Największe tereny przemysłowe i magazynowo-składowe zlokalizowane są w granicach dzielnic Puszcza Solska, Piaski i Rapy.
Tereny zielone to w większości łąki, ciągnące się głównie wzdłuż Białej Łady oraz na peryferyjnych obszarach miasta. Zachodnia, zabudowana w mniejszym stopniu część Biłgoraja w dużej mierze zajęta jest przez użytki rolne. Do obszarów niezabudowanych zaliczają się też ogrody działkowe i lasy. Te ostatnie rozrzucone są wzdłuż granic miasta oraz – w większej ilości – na terenie dzielnicy Bojary.
Zagospodarowanych parków oraz skwerów miejskich w Biłgoraju nie ma zbyt wiele i nie zajmują one dużej powierzchni. Największym jest Park im. Stanisława Nowakowskiego w osiedlu Różnówka, zajmujący obszar ok. 6,5 ha.
Osiedla podmiejskie Biłgoraj jest otoczony wieńcem wsi o charakterze miejsko-wiejskim (jest to tzw. strefa podmiejska). Część z nich liczy ponad 1000 mieszkańców; w przyszłości mogą zostać wchłonięte przez rozrastające się miasto, jak to miało miejsce z wioskami Rapy, Bojary i Puszcza Solska, które dziś są dzielnicami.
Wsie te mają charakter ulicówek oraz wielodrożnic; są to m.in. Dąbrowica, Gromada, Korczów, Okrągłe, Sól, Wola Mała i Dereźnia. Tworzą one aglomerację miasta Biłgoraj; aglomeracja ta jednak nie ma żadnego statusu administracyjnego i można o niej mówić tylko w sensie umownym.
Demografia thumb|Piramida wieku mieszkańców Biłgoraja w 2014 Według danych GUS z 31 grudnia 2019 r. Biłgoraj liczył 26 329 mieszkańców. Tendencja ma charakter lekko spadkowy – dla porównania, w 2009 miasto zamieszkiwało 27 341 osóbGUS, Baza Demograficzna – Tablice predefiniowane – Wyniki badań bieżących; Stan i struktura ludności; Ludność według płci i miast [dostęp 2010-09-14].. W uściśleniu: współczynnik salda migracji jest ujemny (w 2016 wynosił –5,28‰) i utrzymuje się na stałym poziomie od kilku lat; współczynnik przyrostu naturalnego waha się między dodatnim a ujemnym (w 2016 był bliski zeru, wynosił –0,38‰).
Na 100 mężczyzn w Biłgoraju przypada 108 kobiet; na 100 osób w wieku produkcyjnym 65 osób w wieku nieprodukcyjnym. Gęstość zaludnienia to 1256 osób na 1 km². Stopa bezrobocia rejestrowanego w 2016 wynosiła w Biłgoraju 4,8%, a więc jest znacznie niższa niż średnia w województwie lubelskim (w analogicznym okresie wynosiła ona 10,3%Województwo lubelskie – Urząd Statystyczny w Lublinie, Bank Danych lokalnych na rok 2017.).
Ludzie związani z Biłgorajem
Samorząd, administracja, ustrój miasta Samorząd Biłgoraj jest gminą miejską. Rada Miasta jako organ uchwałodawczy samorządu liczy 21 członków; organem wykonawczym jest burmistrz miasta. Funkcję tę od 2024 pełni Wojciech Gleń. Siedziba tych władz samorządowych – urząd miasta – znajduje się w Ratuszu na Placu Wolności.
Biłgoraj jest ponadto siedzibą powiatu oraz gminy wiejskiej (tzn. obejmującej okoliczne miejscowości, nie posiadające statusu miasta). W związku z tym znajdują się w nim siedziby władz samorządowych tych jednostek: starostwo powiatowe i urząd gminy.
Władze samorządowe posługują się symbolami miasta, którymi są herb oraz flaga. Herb Biłgoraja – „na tarczy czerwonej trzy srebrne belki w pas ułożone, a nad nimi takiego samego koloru łabędź” – swoją obecną formę graficzną posiada od XVI w. i nawiązuje do rodu Gorajskich, którzy byli założycielami miastaDzieje Biłgoraja, rozdz. Herb, Markiewicz, Śladkowski, Szczygieł, Lublin 1985..
Podział administracyjny thumb|Plan osiedli w Biłgoraju
Miasto Biłgoraj jest podzielone na 12 osiedli (jednostek pomocniczych gminy). W każdym z nich są wybierane: rada osiedla (organ uchwałodawczy) i zarząd osiedla (organ wykonawczy).
W granicach niektórych osiedli (jednostek pomocniczych gminy) znajdują się mniejsze osiedla mieszkaniowe, które nie posiadają statusu jednostki administracyjnej.
Na graficznym planie osiedla (jednostki pomocnicze gminy) oznaczone są cyframi od I do XII, natomiast osiedla mieszkaniowe cyframi od 1 do 14.
I Śródmieście II Nadstawna III Puszcza Solska 1. Osiedle Henryka Sienkiewicza/Osiedle Krzeszowska 2. Osiedle Południe 3. Osiedle Stanisława Nowakowskiego IV Piaski 4. Osiedle Bolesława Prusa 5. Osiedle Leśnik V Ogrody VI Sitarska – Kępy 6. Osiedle Kępy 7. Osiedle Sitarska VII Roztocze 8. Osiedle Przemysłowa/Osiedle Łąkowa 9. Osiedle ZMS VIII Rapy IX Bojary 10. Osiedle Bojary X Bagienna 11. Osiedle Bagienna 12. Osiedle Zacisze XI Różnówka 13. Osiedle Podemłyny 14. Wioska Dziecięca SOS XII Batorego
Urzędy, instytucje Biłgoraj jest siedzibą instytucji w skali lokalnej i regionalnej. Do najważniejszych placówek państwowych należą sąd rejonowyhttps://www.bilgoraj.sr.gov.pl/ [dostęp 2018-10-15]., prokuratura rejonowahttps://web.archive.org/web/20181021190819/https://zamosc.po.gov.pl/prokuratura-rejonowa-w-bilgoraju,104.html?sLang=pl [dostęp 2018-10-15]., powiatowy urząd pracyPowiatowy Urząd Pracy w Biłgoraju [dostęp 2018-10-15]., urząd skarbowyUrząd Skarbowy w Biłgoraju – Izba Administracji Skarbowej w Lublinie [dostęp 2018-10-15]., powiatowa stacja sanitarno-epidemiologicznahttp://pssebilgoraj.nbip.pl/pssebilgoraj/ [dostęp 2018-10-15]. i powiatowy inspektorat weterynariiBiuletyn Informacji Publicznej – Powiatowy Inspektorat Weterynarii w Biłgoraju [dostęp 2018-10-18].. Ponadto funkcjonuje tutaj placówka terenowa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznegohttps://www.krus.gov.pl/krus/struktura/oript/oript-tabela-z-danymi/pt-w-bilgoraju/ [dostęp 2018-10-15].. Miasto jest siedzibą Nadleśnictwa Biłgoraj, pod którego zarządem znajduje się 17 tys. ha powierzchni leśnej Puszczy SolskiejNadleśnictwo Biłgoraj – Lasy Państwowe [dostęp 2018-10-15]..
W skali ponadpowiatowej Biłgoraj jest siedzibą oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, któremu podlega ponad połowa obszaru województwa lubelskiegoOddziały, inspektoraty, biura terenowe ZUS, [dostęp 2018-10-15]., a także oddziału wojewódzkiego ośrodka ruchu drogowegoWojewódzki ośrodek ruchu drogowego w Zamościu – Oddział Biłgoraj, [dostęp 2018-10-16]..
Ze względu na niedużą odległość do wschodniej granicy państwowej w Biłgoraju funkcjonuje też Agencja Celna, utworzona w miejscu zlikwidowanego urzędu celnegohttp://bilgoraj.com.pl/uslugi-agencji-celnej-mimo-likwidacji-oddzialu-celnego,4,4,11,1,10213,n.html [dostęp 2018-10-15].. Na terenie miasta znajdują się 3 urzędy pocztoweWyszukiwarka placówek Poczty Polskiej [dostęp 2018-10-15]..