mały|Zamek w Tykocinie Tykocin (, ) – miasto w województwie podlaskim, w powiecie białostockim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Tykocin, położone w Kotlinie Biebrzańskiej nad Narwią, na zachód od Białegostoku. W Tykocinie przebywali wielokrotnie królowie oraz książęta polscy. Duża liczba zabytków, a przede wszystkim zachowany oryginalny układ przestrzenny miasta, z widoczną do dzisiaj granicą części żydowskiej, z oryginalną synagogą (muzeum) powoduje, że miasto jest odwiedzane przez turystów z kraju i zagranicy.
Pod względem historycznym Tykocin leżał na pograniczu Mazowsza i PodlasiaWespazjan Hieronim Kochowski: Historya panowania Jana Kazimierza, tom I, oprac. Edward Raczyński. Księgarnia Walentego Stefańskiego, Poznań 1840, s. 118.Beata Kuryłowicz: Charakterystyka fonetyczna dziewiętnastowiecznej gwary tykocińskiej w: „Białostockie Archiwum Językowe”, nr 6, red. Bogusław Nowowiejski. Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 2006, s. 41. . Miasto prywatne, później królewskie, położone było w ziemi bielskiej województwa podlaskiegoJózef Maroszek, Rzemiosło w miastach podlaskich, w: Studia nad produkcją rzemieślniczą w Polsce (XIV – XVIII w.), Maria Kwapień, Józef Maroszek, Andrzej Wyrobisz, Wrocław 1976, s. 96.. Do 1950 r. był siedzibą gminy Stelmachowo. W latach 1975–1998 w woj. białostockim. Tykocin ma połączenia drogowe z Knyszynem, Białymstokiem i Sokołami.
Według danych GUS z 1 stycznia 2024 r. miasto liczy 1844 mieszkańców.
Historia Początki Tykocina związane są z grodem mazowieckim, znajdującym się w odległości ok. 3 km na południe od obecnego miasta, którego pozostałości zachowane są w pobliżu wsi Sierki i nazywane potocznie „Zamczyskiem”. W okresie od XI do XIV w. był to mazowiecki gród rzędu kasztelańskiego z podgrodziem. Według badań historyków Tykocin powstał w miejscu przeprawy przez Narew dla skrócenia szlaku handlowego prowadzącego z Połocka i Wilna w kierunku Poznania i Krakowa. Rozwinął się z osady podgrodowej na pograniczu Mazowsza i Wielkiego Księstwa Litewskiego, na fali kolonizacji polskiej z Mazowsza oraz wskutek rozwoju wymiany handlowej w XIV w. między Koroną a Wielkim Księstwem Litewskim.
Tykocin początkowo należał do ziemi wiskiej, gdzie był siedzibą powiatuJarosław Kloza, Józef Maroszek: Dzieje Goniądza w 450 rocznicę praw miejskich. „Prace Białostockiego Towarzystwa Naukowego”, nr 37. Białostockie Towarzystwo Naukowe, Białystok – Goniądz 1997, s. 10. .. Prawa miejskie w 1425 r. nadał Tykocinowi książę mazowiecki Janusz I Starszy w oparciu o prawo chełmińskie. Pierwszym wójtem został Piotr z Gumowa. Po powtórnym przejściu pod władztwo litewskie Tykocin stał się centrum rozległych dóbr i podlaską siedzibą możnego rodu litewskiego Gasztołdów. Po bezpotomnej śmierci ostatniego z rodu – Stanisława Gasztołda, dobra nie przeszły na wdowę Barbarę Gasztołdową z Radziwiłłów według prawa koronnego, a na podstawie prawa litewskiego – na króla Zygmunta Starego za sprawą możnowładcy litewskiego Jana Hlebowicza konkurującego z rodem Radziwiłłów o władzę w Wielkim Księstwie Litewskim.
Tykocin u schyłku życia Zygmunta Augusta stał się centrum i siedzibą podlaskich dóbr królewskich. W tykocińskiej twierdzy został umieszczony arsenał Rzeczypospolitej, skarbiec (spoczywały tu między innymi słynne arrasy oraz biblioteka króla Zygmunta Augusta). Po wygaśnięciu dynastii Jagiellonów w 1572 r. Tykocin, obok Knyszyna i Wasilkowa, stał się królewszczyzną (starostwem i leśnictwem), pozostając nią do 1661 r., kiedy wraz z całym starostwem otrzymał go na dziedziczną własność uchwałą sejmową sejmu warszawskiego za zasługi dla Rzeczypospolitej hetman Stefan Czarniecki. thumb|upright|Hetman Stefan Czarniecki właściciel Tykocina Czarniecki odbudował zniszczony w czasie Potopu szwedzkiego zamek i umieścił w nim swój osobisty skarbiec, gromadząc w nim znaczne dobra, które uczyniły jego córki jedną z najlepszych partii w Rzeczypospolitej. Poprzez mariaże córek hetmana, Tykocin wraz ze starostwem stał się własnością Gryfitów Branickich. Braniccy utworzyli w miejscu starostwa hrabstwo tykocińskie, a Tykocin stał się centrum ich podlaskich dóbr. Po pożarze i zniszczeniach wojny domowej o sukcesję między Sasem a Stanisławem Leszczyńskim w XVIII w. Tykocin został gruntownie przebudowany w stylu barokowym.
W czasie zaborów Tykocin znalazł się początkowo pod władzą Prus. W tym okresie Izabela Branicka sprzedała dobra podlaskie rządowi pruskiemu, pozostawiając sobie dobra rodowe Gryfitów Branickich w Małopolsce. Pochowana jednak została w Białymstoku. Prusacy zabudowali część rynku przy bożnicy, jednak nie ukończyli przebudowy miasta, gdyż po traktacie w Tylży w roku 1807 Tykocin znalazł się w Księstwie Warszawskim, zaś w 1815 r. – w granicach Królestwa Polskiego, gdzie pozostawał do roku 1918.
Po II wojnie światowej z powodu zniszczeń utracił prawa miejskie, które odzyskał w roku 1993.
W Tykocinie i okolicach mieszkali Zygmunt Bujnowski oraz Włodzimierz Puchalski, bywała w nim Agnieszka Osiecka, zaś filmy tworzyli Jacek Bromski i Michał Kwieciński. thumb|center|Tykocin z lotu ptaka Kalendarium 1414–1425 – występuje po raz pierwszy w źródłach nazwa Tykocin. 1424, 5 kwietnia – zajęcie Tykocina przez księcia mazowieckiego Janusza, mianowanie Piotra z Gumowa wójtem Tykocina, 1425, 28 czerwca – nadanie praw miejskich chełmińskich przez księcia mazowieckiego Janusza, 1425 – Tykocin został oderwany od Księstwa Mazowieckiego i wszedł w skład Księstwa Litewskiego, 1425, 31 grudnia – ponowne nadanie tytułu Wójta Tykocina dla Piotra z Gumowa, nadanie praw miejskich magdeburskich, 1433, 13 lutego – Tykocin oraz przyległe ziemie nadane Janowi Gasztołdowi, Piotr z Gumowa utrzymany na stanowisku wójta, 1458 – po śmierci Jana Gasztołda Tykocin odziedziczył jego syn, Marcin, 1483 – śmierć Marcina Gasztołda, Tykocin przeszedł dziedzicznie na syna Olbrachta Gasztołda, 1522 – pierwsze wzmianki o osadnictwie żydowskim w mieście; sprowadzenie 10 rodzin żydowskich na wniosek wojewody wileńskiego i trockiego Olbrachta Gasztołda dla rozwoju handlu i rzemiosłaGasztołd oddał gminie żydowskiej pogorzelisko po zamku Gasztołdów 10 marca 1522 r. na siedlisko gminy. 1542 – Bezpotomnie zmarł St. Gasztołd (syn Olbrachta), a Tykocin i okoliczne dobra przejął król Zygmunt August, poślubiając Barbarę RadziwiłłównęWdowę po Gasztołdzie., 1550 – początek rozbudowy zamku królewskiego ze skarbcem i biblioteką, 1572 – nadanie tytułu starosty tykocińskiego Łukaszowi Górnickiemu, sekretarzowi Zygmunta AugustaPod koniec 1571 roku spisano inwentarz starostwa tykocińskiego, który miał być przedstawiony nowemu staroście tykocińskiemu Łukaszowi Górnickiemu, zob. Inwentarz starostwa tykocińskiego z 1571 roku, opracował i wstępem poprzedził Michał Sierba (Inwentarze dóbr tykocińskich w XVI–XVIII wieku, t. I), Białystok 2024., 1572, 7 lipca – zmarł w Knyszynie król Zygmunt II AugustJego zwłoki zostały sprowadzone do zamku w Tykocinie i tam przeszło rok spoczywały do 10 września 1573 roku, a następnie uroczyście zostały przewiezione do Krakowa i złożone w Kaplicy Zygmuntowskiej na Wawelu., 1576 – nadanie przywilejów miastu Tykocin przez Stefana Batorego, 1569 – włączenie Tykocina i okolicznych ziem do Królestwa Polskiego, 1633 – nadanie przywilejów miastu Tykocin przez Władysława IV 1642 – wzniesienie przez gminę żydowską murowanej synagogi w miejsce poprzedniej, drewnianej, 1655 – w oblężonym przez wojska konfederacji tyszowieckiej Tykocinie zmarł hetman wielki litewski Janusz Radziwiłł thumb|Mapa Tykocina i okolic (ok. 1790 r.) thumb|Bitwa pod Tykocinem w 1831 roku. Fińscy żołnierze (w służbie cara) ratują rannego porucznika. Obraz Roberta Wilhelma Ekmana thumb|Order Tykociński 1656 – Tykocin wraz z okolicznymi ziemiami powrócił do Królestwa Polskiego, 1656 – Bitwa pod Tykocinem 1657, 17 stycznia – hetmani litewscy Paweł Jan Sapieha i Wincenty Aleksander Gosiewski zdobyli miasto, po oblężeniu komendant szwedzki Dieternik Roja zamknął się z 500 ludźmi, a następnie wysadził część zamku 1659 – nadanie Tykocina i całego starostwa hetmanowi Stefanowi Czarnieckiemu przez króla Jana Kazimierza za zasługi w wojnie ze Szwedami, 1661 – Tykocin i dobra tykocińskie zostały zapisane konstytucją sejmową na dziedziczną własność Stefanowi Czarnieckiemu 1703 – Karol XII ze Szwedami zdobył twierdzę Tykocin, w 1705 przybył z wojskami Piotr Wielki. 1705, 3 listopada – król August II ustanowił w Tykocinie Order Orła Białego, najstarszy i najważniejszy order polski. 1734 – Tykocin został najechany przez zwolenników Stanisława Leszczyńskiego i poważnie zniszczonySpalono Zamek w Tykocinie, zniszczono i obrabowano kościoły. Prawdopodobnie wówczas spalono ratusz wraz z archiwum. 1795 – od tego roku pod zaborem pruskim 1807 – od tego roku w Księstwie Warszawskim 1815 – od tego roku w Królestwie Polskim 1831 – 1935, maj – zamieszki po śmierci Józefa Piłsudskiego 1939–1941 – okupacja sowiecka 1941–1944 – okupacja niemiecka 1941 – pogrom w Tykocinie (zagłada Żydów, którzy przed wojną stanowili połowę mieszkańców miasta) 1950 – utrata praw miejskich 1993 – odzyskanie praw miejskich
Starostwo tykocińskie Król Zygmunt II August stworzył starostwo i leśnictwo tykocińskie po przejęciu w 1542 roku dóbr tykocińskich wskutek bezpotomnej śmierci Stanisława Gasztołda.
thumb|upright|Herb Tykocina na powitalnym słupie wjazdowym
Historia osadnictwa żydowskiego w Tykocinie Pierwsi osadnicy żydowscy osiedli na tych ziemiach w 1522 roku. Było to dziesięć rodzin żydowskich z Grodna, sprowadzonych na zaproszenie Olbrachta Gasztolta w celu ożywienia handlu. W 1576 roku z ręki Stefana Batorego otrzymali oni prawo osadnictwa potwierdzone w roku 1633 przez Władysława IV. W 1800 roku mieszkańcy pochodzenia żydowskiego stanowili ok. 70% ludności miasta. Tuż przed II wojną światową udział ludności żydowskiej w liczącej 5000 osób populacji miasta wynosił 50%.
W Tykocinie mieściła się druga co do wielkości (po krakowskiej) gmina żydowska w Polsce.
W lecie 1941 roku ludność żydowska licząca około 1400 osób została wymordowana w lasach w pobliżu wsi Łopuchowo.
thumb |Tykocin, Kamienica przy ul. Piłsudskiego 25 mały|Plac Czarnieckiego
Zabytki thumb|Budynek Synagogi Wielkiej, obecnie Muzeum Kultury Żydowskiej thumb|Mała Synagoga w Tykocinie thumb|Dawny klasztor misjonarzy w Tykocinie mały|Zespół Klasztorny Bernardynów w Tykocinie mały|Brama-dzwonnica z 1853 r. w Zespole Klasztornym Bernardynów w Tykocinie z XVIII w. thumb|Alumnat thumb|Zabytkowe zabudowania w pobliżu dawnego Małego Rynku mały|Zabudowa rynku, muzeum thumb|Ulica Złota z widokiem na kościół Św. Trójcy W Tykocinie znajduje się ponad 100 obiektów zabytkowych. Najstarszy zespół urbanistyczny historycznego Podlasia z zachowanym układem charakterystycznym dla miasteczka żydowskiego. Jeden z największych przedwojennych ośrodków kultury żydowskiej w Polsce. Według rejestru zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa do rejestru zabytków nieruchomych wpisane są następujące obiekty: teren części miasta, XV – XVIII (nr rej.: A-444 z 12.12.1956), Duży Rynek – rozległy rynek z okresu lokacji miasta, przekształcony po pożarze w 1656 roku w kompozycję barokową o trapezowatym kształcie, otoczony zabytkową, bogato zdobioną, niską zabudową sięgającą XVIII wieku; kramnice Mały Rynek, niegdyś centrum dzielnicy żydowskiej, umiejscowiony w pobliżu synagogi z fragmentami arkadowego muru z bramami zespół klasztorny bernardynów, wzniesiony w latach 1771–1790 z inicjatywy Jana Klemensa Branickiego, obecnie dom księży emerytów(nr rej.: A-456 z 10.05.1958, z 21.10.1966, z 22.10.1966 i z 30.12.1986).: kaplica pw. św. Elżbiety, 1771–1790, klasztor, 1771–1790, dzwonnica-brama z ogrodzeniem, pocz. XIX w., zabudowania gospodarcze: dom mieszkalny, ok. XVIII w. i stodoła z XIX w., dawny ogród i dziedziniec, 2 poł. XVIII – XIX; zespół klasztorny misjonarzy (nr rej.: A-455 z 30.04.1958 i z 5.05.1958):