Polacy w Rosji – jedna z mniejszości narodowych, zamieszkujących Federację Rosyjską.
Według spisu powszechnego z 2002 roku, Rosję zamieszkiwało około 73 tys. Polaków, osiem lat później podczas kolejnego spisu powszechnego narodowość polską zadeklarowało już tylko około 47 tys. osób, natomiast według danych ze spisu powszechnego z 2021 Rosję zamieszkiwało już tylko około 22 tys. Polakówhttps://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx.
Liczebność i rozmieszczenie na obszarze kraju Według danych rosyjskiego spisu powszechnego z roku 2002, polską narodowość zadeklarowało 73 001 (0,05%) mieszkańców kraju, jednak według niektórych polskich szacunków, liczba Polaków w Rosji może dochodzić nawet do 300 tys. osób. Zgodnie z wynikami spisu z 2002 roku Polacy w Rosji zamieszkiwali wówczas przede wszystkim wielkie miasta: Moskwę (4456 osób), Petersburg (4451 osób), w dalszej kolejności obwody królewiecki (3918 osób) i tiumeński (3427 osób), Republikę Karelii (3022 osób) i Kraj Krasnodarski (2958 osób).
Liczba osób deklarujących polską narodowość w spisach powszechnych Rosyjskiej FSRR i Rosji od 1926 roku Rok 1926spisДемоскоп Weekly – Приложение. Справочник статистических показателей. 1939spis 1959spis 1970spisДемоскоп Weekly – Приложение. Справочник статистических показателей. 1979spisДемоскоп Weekly – Приложение. Справочник статистических показателей. 1989spisДемоскоп Weekly – Приложение. Справочник статистических показателей. 2002spis 2010spis 2021spis Populacja 197 827 147 545 118 422 107 084 99 733 94 594 73 001 47 125 22 024 Odsetek 0,19% 0,13% 0,1% 0,08% 0,07% 0,06% 0,05% 0.03% 0.01% W 1926 roku Rosyjska FSRR obejmowała także terytorium dzisiejszych: Kazachstanu, Kirgistanu, Krymu, wschodniej Białorusi i część Uzbekistanu. W 1939 roku Rosyjska FSRR obejmowała także terytorium Krymu.
W 2021 roku spis powszechny obejmował także terytorium Krymu. mały|Cmentarz polski w Smoleńsku mały|Konsulat RP w Smoleńsku mały|Ambasada RP w Moskwie
+ Polacy w wybranych obwodach europejskiej części Rosji na podstawie spisu powszechnego z 2010 rokuObwód Liczba Polaków % populacji obwoduObwód królewiecki 2788 0,30%Obwód murmański 652 0,08%Obwód leningradzki 1028 0,06%Obwód smoleński 466 0,05%Obwód pskowski 359 0,05%Obwód nowogrodzki 232 0,04%Obwód moskiewski 1987 0,03%Obwód rostowski 1074 0,03%Obwód samarski 917 0,03%Obwód wołgogradzki 764 0,03%Obwód saratowski 678 0,03%Obwód orenburski 525 0,03%Obwód archangielski 390 0,03%Obwód kałuski 352 0,03%Obwód woroneski 373 0,02%Obwód włodzimierski 304 0,02%Obwód tulski 269 0,02%Obwód wołogodzki 249 0,02%Obwód briański 197 0,02%Obwód niżnonowogrodzki 378 0,01%
+ Polacy w obwodach azjatyckiej części Rosji na podstawie spisu powszechnego z 2010 rokuObwód Liczba Polaków % populacji obwoduObwód omski 2231 0,11%Obwód tiumeński 2418 0,07%Obwód tomski 750 0,07%Obwód magadański 111 0,07%Obwód irkucki 1364 0,06%Obwód sachaliński 227 0,05%Obwód amurski 368 0,04%Obwód swierdłowski 1449 0,03%Obwód czelabiński 1185 0,03%Obwód nowosybirski 816 0,03%Obwód kemerowski 750 0,03%Obwód kurgański 303 0,03%
+Polacy w wybranych republikach Rosji na podstawie spisu powszechnego z 2010 rokuRepublika LiczbaPolaków % populacjirepublikiKarelia 1849 0,29%Komi 843 0,09%Chakasja 273 0,05%Jakucja 297 0,03%Udmurcja 235 0,02%Baszkiria 504 0,01%Tatarstan 443 0,01%
Historia Historia Polaków na ziemiach rosyjskich sięga początków państwowości rosyjskiej. Wielu wybitnych przedstawicieli kultury rosyjskiej, jak i najwyższych władz było polskiej narodowości i odegrało znaczącą rolę w historii państwa rosyjskiego. Część Polaków to także potomkowie carskich lub radzieckich zesłańców z XIX i pierwszej połowy XX wieku. Wielu Polaków pochodzących najczęściej z byłych republik radzieckich osiedliło się w Rosji dopiero po 1991 roku.
Polacy w Carstwie Rosyjskim mały|Bastion królewski Zygmunta III Wazy w Smoleńsku Poszczególni Polacy byli obecni na ziemiach rosyjskich od zarania państwowości rosyjskiej, jednak trwała polska diaspora w Rosji została ukształtowana w okresie od XVII do XX wieku. Początków trwałej diaspory można dopatrywać się w polskiej kolonizacji wschodnich ziem Wielkiego Księstwa Litewskiego, które następnie zostały w XVI i XVII wieku wcielone do państwa rosyjskiego. Znalazłszy się pod rosyjskim panowaniem szlachta polska na ogół przyjmowała poddaństwo rosyjskie wraz z prawosławiem i nie powracała już do Korony. Najznaczniejszym przykładem jest rosyjska gałąź rodu Glinków herbu Trzaska pochodzących z ziemi łomżyńskiej. Po utracie Smoleńska przez Polskę w 1667 roku Glinkowie pozostali w smoleńskim majątku, przyjmując poddaństwo rosyjskie i prawosławie. Carskie władze zachowały im w zamian przywileje szlacheckie w tym herb Trzaska oraz nadania królewskieГлинка Михаил Иванович, биографическая нциклопедия.. Wywodzący się z tejże rodziny Michaił Glinka uważany jest za twórcę narodowej opery rosyjskiej. W rezultacie około dwustu herbów rosyjskich posiada polskie i litewskie korzenie. Część z herbów było używanych w niezmienionej lub tylko nieznacznie zmienionej formie i nadal wyglądały tak samo jak te polskie.
W latach 1665–1685 istniało państwo Jaxa na obszarze dzisiejszego Dalekiego Wschodu Rosji, utworzone przez polskiego zesłańca Nicefora Czernichowskiego.
Polacy w Imperium Rosyjskim mały|Główne ośrodki zesłań Polaków w Imperium Rosyjskim
Polacy osiedlali się na ziemiach dzisiejszej Rosji dobrowolnie lub pod przymusem – na skutek carskich zsyłek w XIX wieku. Polacy o wysokich kwalifikacjach, jak naukowcy, technicy, niektórzy urzędnicy, artyści, aktorzy osiedlali się najczęściej w metropoliach. Zesłańcy tymczasem byli osiedlani przymusowo w słabo zaludnionych regionach, szczególnie na północy i wschodzie kraju w celu ich zagospodarowania. mały|Polskojęzyczni w Rosji według spisu ludności z 1897 roku mały|Dom w Petersburgu, w którym mieszkał Adam Mickiewicz od kwietnia 1828 do maja 1829 r. mały|Pochód na Sybir, obraz Artura Grottgera Liczebność Polaków (na podstawie kryterium językowego) w 20 największych miastach Imperium Rosyjskiego w 1897, do dziś znajdujących się w granicach Rosji: +Miasto Liczba Polaków % populacji miastaPetersburg 36 729 2,90%Moskwa 9236 0,89%Saratów 1728 1,26%Kazań 1479 1,14%Rostów nad Donem 1444 1,21%Tuła 658 0,57%Astrachań 640 0,57%Niżny Nowogród 838 0,93%Samara 958 1,06%Woroneż 1058 1,31%Kursk 1222 1,61%Orenburg 718 0,99%Jarosław 848 1,18%Orzeł 1429 2,05%Jekaterynodar 674 1,03%Penza 598 1,00%Kronsztad 2159 3,63%Carycyn 119 0,22%Iwanowo-Wozniesieńsk 56 0,10%Twer 833 1,56%
Polacy w Rosyjskiej FSRR W XX wieku liczebność polskiej diaspory w ZSRR zmniejszała się wskutek akcji repatriacyjnych – po wybuchu rewolucji październikowej, w pierwszych latach powojennych i po odwilży politycznej roku 1956. Wielu Polaków zostało przymusowo przesiedlonych przez władze radzieckie w głąb ZSRR w latach 1939–1941.
Polacy w Rosji po 1991 roku Setki tysięcy kolejnych mieszkańców Rosji posiada polskie korzenie. W Rosji działa szereg organizacji polonijnych, do najznaczniejszych należy Federalna Polska Autonomia Narodowo-Kulturalna „Kongres Polaków w Rosji”, wydawane są także czasopisma polonijne, publikowane polskie książki i prowadzone polskojęzyczne strony internetowe. W Rosji działają tzw. polskie domy, polskie kościoły i odbywają się polskojęzyczne nabożeństwa.
Oprócz niekorzystnych trendów demograficznych położenie polskiej mniejszości utrudniają: autorytarny system rządów w Rosji, zły stan stosunków polsko-rosyjskich oraz antypolska propaganda rosyjskich mediów. Po 2022 roku nasiliły akty wandalizmu i niszczenia polskich miejsc pamięci na terenie Rosji.
Religia W Rosji w okresie carskim powstało wiele katolickich kościołów wybudowanych m.in. na potrzeby polskiej diaspory. Do najcenniejszych należą realizacje zamieszkałego w Moskwie polskiego architekta Tomasza Bohdanowicza-Dworzeckiego: Katedra Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny w Moskwie (1899–1911) i Kościół Polski pod wezwaniem Najświętszego Serca Pana Jezusa w Samarze (1902–1906).
W 1909 roku Andrzej Gwoździowski zaprojektował kościół Najświętszej Maryi Panny we Władywostoku pozostający do 2001 roku największą świątynią katolicką na wschód od Uralu. W 1923 roku kościół zyskał status katedry nowo utworzonej katolickiej diecezji władywostockiej. Pierwszym biskupem diecezji został Karol Śliwowski. W 1991 roku diecezja władywostocka została zniesiona i przyłączona do diecezji Świętego Józefa w Irkucku.
Do współczesnych realizacji należy Katedra Niepokalanego Serca Najświętszej Marii Panny w Irkucku (2000). Projektantami katedry są architekci: A. Chwalibóg, D. Łuniewski, J. Zalewska i M. Matyszczyk, autorem wnętrz i rzeźb jest Wincenty Kućma.
Organizacje polonijne mały|Dom Polski w Wierszynie Regionalne organizacje polonijne powstały w wielu miastach Rosji, w tym w Abakanie, Barnaule, Bijsku, Władykaukazie, Wołgogradzie, Władywostoku, Jekaterynburgu, Kazaniu, Jarosławiu, Królewcu, Krasnodarze, Mineralnych Wodach, Nalczyku, Nowosybirsku, Orenburgu, Permie, Penzie, Rostowie nad Donem, Petersburgu, Samarze, Smoleńsku, Saratowie, Tomsku, Togliattim, Tiumeni, Ufie i Ułan Ude.
Organizacje polonijne powołały w roku 1992 Federalną Polską Autonomię Narodowo-Kulturalną „Kongres Polaków w Rosji” i utrzymują więź ze Stowarzyszeniem Wspólnota Polska. Obywatele Rosji narodowości polskiej mogą otrzymać Kartę Polaka.
Media polskie w Rosji W Rosji ukazują się czasopisma w języku polskim: „Rodacy” (Abakan), „Gazeta Petersburska” (Petersburg), „Wiadomości Polskie” (Krasnodar) i „Głos znad Pregoły” (Królewiec). Do stałych rubryk miesięcznika „Głos znad Pregoły” należą „Słynni Polacy w Rosji”. „We Wspólnocie Kultury Polskiej” oraz „Polskie drogi”, gdzie drukuje się wspomnienia Polaków z Królewca. „Gazeta Petersburska” i „Głos znad Pregoły” posiadają ponadto własne strony internetowe w językach polskim i rosyjskim.
Niemal w całej Rosji oprócz części Syberii i Dalekiego Wschodu można oglądać polską telewizję TVP Polonia za pomocą sygnału z satelity Eutelsat Hotbird 13C. W Rosji są dostępne wszystkie polskie strony internetowe, w tym serwisy informacyjne, poza treściami chronionymi prawami autorskimi i możliwymi do udostępnienia tylko na terenie Polski. Można także zaprenumerować wszystkie polskie czasopisma, które możliwość taką udostępniają.
Zobacz też
Polacy w ZSRR Rosjanie w Polsce
Przypisy
Bibliografia Kongres Polaków w Rosji