Kościół Świętych Apostołów Piotra i Pawła i klasztor Bazylianów w Berezweczu – kościół unickiego zakonu bazylianów, stanowiący część założenia kościelno-klasztornego tego zakonu w Berezweczu. Leżał nad jeziorem Podłużnym. Po 1839 klasztor został zamieniony na prawosławny monaster, a kościół na cerkiew. Rozebrany po 1949 roku.
Historia i architektura Zespół kościelno-klasztorny dla zakonu bazylianów ufundował w 1637 wojewoda mścisławski Józef Korsak Głębocki; unici przejęli w Berezweczu dawny monaster prawosławny. Korsak nadał Bazylianom dobra Berezwecz z sześcioma wsiami oraz Wierzbołów na Suwalszczyźnie. W latach 1756–1763 drewniana cerkiew i monaster zostały zastąpione nowymi obiektami, według projektu architekta Antonio ParaccaMariusz Karpowicz, Wileńska odmiana architektury XVIII wieku, Wydawnictwo: Muzeum Pałac w Wilanowie, Warszawa 2012, s.55-57, . Klasztor budowano do 1767 rokuP.Bohdziewicz, Kościół pobazyliański w Berezweczu, Biuletyn Historii Sztuki, XLV, 1983, nr 1, s.327-348.
Kościół bazyliański stanowił najwybitniejszy i może najdojrzalszy przykład baroku wileńskiego. Jego dwuwieżowa fasada została wzniesiona prawie całkowicie przy użyciu form architektonicznych. Zastosowano symetrycznie kształtowane wklęsło-wypukłe płaszczyzny ścian w obrębie każdego z trzech członów fasady co stworzyło efekt jej falowania. To samo wygięcie fasady wyznaczało w planie skośną pozycję wszystkich elementów dźwigających – kolumn, filarów i pilastrów, wolut i prowadziło do całkowitego wyeliminowania geometrycznej płaszczyzny elewacji. Kształt architektoniczny elewacji decyduje o tym, iż fasada kościoła w Berezweczu stanowiła najbardziej konsekwentną realizację rokokowej zasady formowania architektury.
Po powstaniu listopadowym, na synodzie w Połocku w 1839, rozporządzeniem carskim zlikwidowano unię na ziemiach litewskich i białoruskich; klasztory bazyliańskie zlikwidowano lub przekształcono w monastery prawosławne. Unicki klasztor w Berezweczu został zamieniony na prawosławny monaster, a kościół na cerkiew prawosławną. Monaster męski funkcjonował do 1874 r., natomiast w latach 1901–1919 w dawnym klasztorze bazyliańskim działał żeński monastyr prawosławny.
W okresie dwudziestolecia międzywojennego ten dawny kościół unicki zamieniono na rzymskokatolicki, a w zabudowaniach klasztornych (opuszczonych przez mniszki, które udały się do Wilna, gdzie dołączyły do miejscowej wspólnoty) stacjonował Korpus Ochrony Pogranicza.
W 1939 r. z dzwonnica klasztoru posłużyła jako gniazdo polskiego karabinu maszynowego, które przez jakiś czas powstrzymywało nacierającą Armię Czerwoną. Władze radzieckie zorganizowały w klasztorze więzienie NKWD, jedno z największych na ziemiach zajętych przez ZSRR. Więziono tu Polaków a także obywateli państw nadbałtyckich. W trakcie likwidacji więzienia w czerwcu 1941, zamordowano tu ok. 800 Polaków (zobacz Droga śmierci Berezwecz-Taklinowo).
W czasie okupacji niemieckiej (1941–1944) w klasztorze dalej mieściło się więzienie i obóz dla jeńców radzieckich. Zginęły tysiące ludzi.
2 kwietnia 1949 Połocki obwodowy komitet wykonawczy podjął decyzję o rozbiórce rzekomo awaryjnego budynku kościoła na cegłęПослевоенное развитие Глубокского района: 1944-1950 гг., с. 293., co wkrótce było dokonane.
W zachowanym dwukondygnacyjnym budynku klasztornym powstały więzienie. Cechy stylowe budynku zostały zatarte.
W nawiązaniu do architektury kościoła bazyliańskiego wzniesiono z inicjatywy ks. Tadeusza Krawczenki – według projektu Michała Bałasza – w latach 1991–1996 Kościół Zmartwychwstania Pańskiego w Białymstoku.
Galeria
Zobacz też Kościół Zmartwychwstania Pańskiego w Białymstoku Lista zabytków historii i architektury na Białorusi zniszczonych przez władze ZSRR
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Kategoria:Architektura baroku wileńskiego na Białorusi Kategoria:Architektura I Rzeczypospolitej (województwo połockie) Kategoria:Zagłada Żydów na Białorusi Kościół Świętych Apostołów Piotra i Pawła i klasztor Bazylianów w Berezweczu Kategoria:Zbrodnie komunistyczne na Białorusi Kategoria:Kościół unicki w I Rzeczypospolitej Kategoria:Kościoły w obwodzie witebskim Kategoria:Represje dokonane przez ZSRR w Polsce 1939–1989 Kategoria:Świątynie pod wezwaniem Świętych Apostołów Piotra i Pawła Kategoria:Więzienia NKWD Kategoria:Zbrodnie nazistowskie Kategoria:Zniszczone klasztory katolickie na Białorusi Kategoria:Zniszczone kościoły na Białorusi Kategoria:Klasztory wykorzystywane jako więzienia