thumb|250px|Czaszka hipopotama z widocznym uzębieniem mały|ludzkie zęby Zęby (łac. dentes) – złożone, twarde narządy występujące u większości kręgowców, z wyjątkiem współczesnych ptaków, żółwi, ropuch oraz niektórych ssaków. Stanowią element układu trawienia. Znajdują się w jamie ustnej. Służą do chwytania i zabijania ofiary oraz rozdrabniania pożywienia, a ponadto u wielu gatunków zwierząt również do obrony, przenoszenia młodych, czyszczenia futra (usuwania pasożytów skórnych). Zęby są zróżnicowane pod względem budowy, kształtu, liczby oraz pełnionych funkcji. Nauka zajmująca się budową, rozwojem, fizjologią i patologią zębów to odontologia. Odontogeneza jest procesem rozwoju zębów. Zespół wszystkich zębów występujących u jednego osobnika nazywany jest uzębieniem.

Ryby

Pierwsze struktury zbliżone do zębów służyły rybom jako narządy zmysłów. Kręgouste mają zęby rogowe. U ryb chrzęstnoszkieletowych pochodzą od łusek plakoidalnych. Roślinożerne nie posiadają zębów. Drapieżne mają zęby na szczękach i na podniebieniu w postaci ostrych, stożkowych, o piłowatych krawędziach, pochylonych doogonowo tworów. Niekiedy połączone są z kością więzadłami. Mogą występować w postaci płaskich płytek jeśli ryba żywi się skorupiakami lub mięczakami. U karpiokształtnych występują zęby gardłowe. Jedynym rodzajem ryb, u których wykształciły się zęby jadowe jest Meiacanthus. U dwudysznych zrastają się w płyty. Polifiodontyzm występuje powszechnie.

Płazy Rogowe ząbki występujące u kijanek otaczają otwór gębowy. Służą do ścierania pokarmu roślinnego. U dorosłych zęby w postaci niewielkich, stożkowatych wyrostków przyrośnięte do kości szczękowych i międzyszczękowych oraz na podniebieniu do kości lemieszowych. Na żuchwie płazów brak zębów. Ropuchy wcale nie posiadają zębów. Polifiodontyzm występuje powszechnie. Gady

, stożkowate, homodontyczne, polifiodontyczne. Mogą być osadzone na wszystkie trzy sposoby: akrodontyzm, pleurodontyzm, tekodontyzm (u krokodyli). Żółwie zamiast zębów mają listwy rogowe na szczęce i żuchwie. U węży wykształciły się specyficzne zęby jadowe. Ptaki Współczesne ptaki nie mają zębów. Do rozdrabniania pokarmu służy im dziób. Ssaki

Po raz pierwszy ewolucyjnie polifiodontyzm (który wyjątkowo obserwujemy u manatówDokument tekstowy ze strony Uniwersytetu Jagiellońskiego i częściowo u mamutów, 6 generacji zębów policzkowych) zostaje zastąpiony przez difiodontyzm lub rzadziej występujący monofiodontyzm (u zębowców). Tekodontyzm jest powszechny. Zwykle występuje heterodontyzm (poza szczerbakami i waleniami). Zęby niektórych gatunków ulegają znacznym przekształceniom: u drapieżnych – łamacze u słoni – ciosy u narwala – pojedynczy cios (siekacz) dorastający do 2 m występuje u samców u dzika – szable (żuchwa) i fajki (szczęka) u morsa – kły znacznych rozmiarów

Niektóre ssaki nie mają zębów. Należą tu: stekowce, mrówkojady oraz fiszbinowce.

Rozmieszczenie i stosunki ilościowe zębów w uzębieniu są cechą danego taksonu. Do jej zapisu używa się tzw. wzoru zębowego. Budowa Histologia Ząb ssaków zbudowany jest z kolejnych warstw tkanek: szkliwa zębiny miazgi – wypełniającej jamę zęba (cavum dentis) cementu Mocowanie zębów w zębodole odbywa się przy udziale ozębnej korzenia i okostnej wyrostka zębodołowego.

Anatomia Zęby ssaków zbudowane są z 3 części: korona zęba (corona dentis) szyjka zęba (cervix dentis, collum) – pokryta dziąsłem korzeń zęba (radix dentis) – tkwi w zębodole, często złożony z kilku pojedynczych korzeni, między którymi znajduje się rozwidlenie zwane bi- lub trifurkacją

W zoologii wyróżnia powierzchnie korony: powierzchnię przedsionkową (facies vestibularis) powierzchnię językową (facies lingualis) powierzchnię styczną (facies contactus) powierzchnię zwarcia (facies occlusalis)

Zęby ssaków dzielone są na dwie grupy ze względu na tempo wzrostu i zasięg szkliwa: brachydontyczne o ograniczonym procesie wzrostu i krótkokoronowe szkliwo pokrywa tylko koronę hypselodontyczne stale rosnące i długokoronowe; szkliwo pokrywa tylko koronę i korzeń (między zębiną i cementem) Inny jest podział ze względu na budowę szkliwa i zasięg cementu: zęby szkliwofałdowe – szkliwo pofałdowane i wtopione w strukturę zęba; u roślinożernych; cement pokrywa cały ząb (nad szkliwem) zęby szkliwoguzkowe – u mięsożernych i wszystkożernych; cement pokrywa korzeń i szyjkę.

ze względu na ustawione względem siebie zębów łuku górnego i dolnego wyróżnia się; izognatyzm (równoszczękowość) – odpowiadające sobie zęby stykają się powierzchnią zwarcia anizognatyzm (nierównoszczękowość) – odpowiadające sobie zęby stykają się powierzchnią zwarcia nieznacznie lub wcale.

Zęby konia Dla ogiera wzór zębowy wygląda następująco: Wzór zębowy I C P M 40 = 3 1 3 3 3 1 3 3

Rejestry na szkliwie siekaczy pozwalają ocenić wiek. Kły u klaczy nie występują (lub są szczątkowe). Ząb przedtrzonowy pierwszy przyjmuje postać zęba wilczego (dens lupinus) (mały, klinowaty, wcześnie wypada). Zęby koni maja swoje nazwy, i tak: Cęgi – pierwsze siekacze Średniaki – drugie siekacze Okrajki – trzecie siekacze Wzór zębów mlecznych przedstawia się następująco:

Zęby ludzkie Dokładny opis zębów człowieka przedstawiono w odrębnym artykule.

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Narządy mowy