Wacław Gajewski

200px|thumb|Grób Stanisława i Wacława Gajewskich na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie Wacław Tadeusz Gajewski (ur. 28 lutego 1911 w Krakowie, zm. 12 grudnia 1997 w Warszawie) – polski genetyk, członek PAU i PAN, jeden z najważniejszych twórców polskiej genetyki po okresie łysenkizmu, autor pierwszych polskich podręczników genetyki. Jako jeden z niewielu polskich naukowców, w okresie stalinizmu nie przystał na prowadzenie zajęć naukowych według oficjalnej, partyjnej linii.

Życiorys Urodził się w rodzinie Wacława Stanisława (1880–1925) i Wandy z domu Landau (1884–1951)Wacław Gajewski M.J. Minakowski, Genealogia Potomków Sejmu Wielkiego [dostęp 2024-02-15].. Zmarły tragicznie ojciec był z wykształcenia chemikiem i asystentem na Uniwersytecie Jagiellońskim oraz dyrektorem Syndykatu Hodowlanego, matka – absolwentka nauk przyrodniczych na Uniwersytecie w Lozannie – po śmierci ojca pracowała jako nauczycielka. Wacław miał brata Stanisława – dyplomatę, urzędnika państwowego, ambasadora PRL we Francji (1954–1961).

W 1932 wydał pierwszą publikację pt. Szczątki flory pierwotnej w jarze Dniestru. Studia na Uniwersytecie Warszawskim ukończył w 1934. Pracę doktorską obronił w 1937, w latach 1937–1946 pracował jako asystent w Ogrodzie Botanicznym UW w Warszawie. W okresie przedwojennym jego badania dotyczyły głównie geografii roślin, w tym flory Podola, w 1937 ukazała się jego praca Elementy flory polskiego Podola, opublikowana w „Planta Polonica”. W 1946 otrzymał tytuł docenta, w 1950 został członkiem Polskiej Akademii Umiejętności.

Po II wojnie światowej zajął się cytogenetyką roślin i genetyką molekularną. W 1949 klasyczna genetyka miała ustąpić miejsca łysenkizmowi – „nowej biologii” obowiązującej w okresie stalinowskim w Związku Radzieckim i krajach bloku komunistycznego. Propagatorami łysenkizmu w Polsce byli wówczas tacy naukowcy jak Włodzimierz Michajłow, Kazimierz Petrusewicz czy rektor UJ, Teodor Marchlewski. Gajewski należał do nielicznego grona polskich biologów, którzy odmówili wykładania łysenkizmu. W związku z tym nie mógł prowadzić zajęć ze studentami, pozwolono mu jednak na pracę w Ogrodzie Botanicznym UW. W 1954 otrzymał tytuł profesora nadzwyczajnego. 19 stycznia 1955 został odznaczony Medalem 10-lecia Polski Ludowej – Uchwała Rady Państwa z dnia 19 stycznia 1955 r. nr 0/201 – na wniosek Ministra Szkolnictwa Wyższego..

W 1956 rozpoczął pracę wykładowcy na Uniwersytecie Warszawskim, a jego wykłady przez wiele lat cieszyły się olbrzymią popularnością. W 1958 pod jego kierownictwem powstał Zakład Genetyki na Wydziale Biologii i Nauk o Ziemi Uniwersytetu Warszawskiego, a w 1961 Zakład Genetyki Ogólnej PAN, który później wszedł w skład Instytutu Biochemii i Biofizyki PAN (IBB). W 1964 otrzymał tytuł profesora zwyczajnego. W 1966 był członkiem założycielem Polskiego Towarzystwa Genetycznego. W latach 1967–1981 był dyrektorem IBB. W 1958 został członkiem korespondentem, a w 1969 członkiem rzeczywistym Polskiej Akademii Nauk. W 1989 należał do odnowicieli Polskiej Akademii Umiejętności. W 1986 otrzymał Nagrodę „Problemów” za wytrwałą, wieloletnią popularyzację biologii.

Życie prywatne W 1937 w Warszawie zawarł związek małżeński z Anną Romaną z domu Bogdani. W 1966 rozwiódł się z nią.

Zmarł w Warszawie, pochowany na cmentarzu Powązkowskim (kwatera 224-1-9).

Działalność w opozycji W latach 70. był związany z opozycją. W styczniu 1976 podpisał list protestacyjny do Komisji Nadzwyczajnej Sejmu PRL przeciwko zmianom w Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej LudowejKultura 1976/03/342 Paryż 1976, s. 30.. W 1978 został sygnatariuszem deklaracji założycielskiej Towarzystwa Kursów Naukowych, a później także jego wykładowcą. 20 sierpnia 1980 roku podpisał apel 64 uczonych, pisarzy i publicystów do władz komunistycznych o podjęcie dialogu ze strajkującymi robotnikamiApel (dokument KSS KOR, Archiwum Opozycji IV/04.05.43 [b.n.s]). W grudniu 1981 wraz ze swoim przyjacielem Władysławem Kunickim-Goldfingerem należał do dwóch członków PAN, których nakazano internować. Przypadkiem udało mu się jednak uniknąć aresztowania aż do momentu, w którym cofnięto nakaz za wstawiennictwem PAN. Podczas stanu wojennego prowadził działalność podziemną, m.in. jako kurier przenoszący pieniądze przeznaczone przez Piotra Słonimskiego na stypendia dla naukowców, którzy w wyniku stanu wojennego utracili pracę.

Praca naukowa Wacław Gajewski był autorem prac naukowych w dziedzinach genetyki i ewolucji. W latach 50. badał cytogenetykę i ewolucję rodzaju kuklik (Geum). Później zajął się genetyką grzybów. W roku 1990 opublikował w Quarterly Review of Biology wspomnienie o łysenkizmie w Polsce.

Publikacje

Przypisy

Bibliografia Piotr Köhler, 2008. Łysenkizm w botanice polskiej. Kwartalnik Historii Nauki i Techniki 53(2): 83–161. Piotr Köhler, 2009. An outline of short history of Lysenkoism in Poland. Folia Mendeliana 44–45: 45–54.

Kto jest kim w Polsce. Informator biograficzny. Edycja 3, Wydawnictwo Interpress, Warszawa 1993. Robert Jarocki, Pięć minut ambasadora: rozmowy ze Stanisławem Gajewskim, Warszawa 1993.

Linki zewnętrzne

Kategoria:Absolwenci Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego Kategoria:Członkowie Polskiej Akademii Umiejętności Kategoria:Członkowie rzeczywiści PAN Kategoria:Laureaci Nagrody „Problemów” Kategoria:Ludzie urodzeni w Krakowie Kategoria:Odznaczeni Medalem 10-lecia Polski Ludowej Kategoria:Pochowani na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie Kategoria:Polscy botanicy Kategoria:Polscy genetycy Kategoria:Polscy mykolodzy Kategoria:Pracownicy Instytutu Biochemii i Biofizyki PAN Kategoria:Sygnatariusze Apelu 64 Kategoria:Sygnatariusze Memoriału 101 Kategoria:Urodzeni w 1911 Kategoria:Nauczyciele akademiccy Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego Kategoria:Zmarli w 1997