thumb|upright=1.4|Mapa obszarów SIM dzielnicy Łodzi Górna. Granice osiedla administracyjnego Ruda i obszaru SIM Ruda Pabianicka pokrywają się. Ruda Pabianicka – obszar w południowej części Łodzi. Miasto w latach 1923–1946, później część łódzkiej dzielnicy Południe (od 1946); następnie dzielnica Ruda (od 1954) i część dzielnicy Górna oraz osiedle administracyjne (od 1960).
Ruda, jako nieformalna jednostka terytorialna miasta nie ma ściśle określonych granic. Formalnie jest to jednocześnie osiedle administracyjne, a także jeden z obszarów Systemu Informacji Miejskiej, zamieszkiwana przez około 11 tys. mieszkańcówTabela Nr 13 do Uchwały budżetowej Rady Miejskiej w Łodzi z dnia 16 stycznia 2014 r..
Dawniej Ruda była zamieszkana także przez wielu Niemców i Żydów, którzy pozostawili po sobie znaczące dziedzictwo. Nazwa tego dawnego miasta pochodzi od rud darniowych, które były tu ongiś wydobywane. Miasto zostało włączone w granice administracyjne Łodzi (Litzmannstadt) w trakcie II wojny światowej. Po wojnie było na krótko samodzielną jednostką, by ostatecznie utracić samodzielność na początku 1946 roku, s. 66 (PDF – 2), kol. 1.. Przez pewien czas była to osobna dzielnica Łodzi, która następnie wraz z Chojnami weszła w skład nowej dzielnicy Górna w 1960 roku. Mimo upływu lat Ruda zachowała jednak do dziś swój odrębny charakter.
Geografia thumb|upright=1.0|Widok z Rudzkiej Góry(fot. Marek Szuszkiewicz, 2003) Ruda Pabianicka jest położona w południowej części Łodzi, w dzielnicy Górna. Najwyższym punktem w Rudzie jest pagórek Rudzka Góra – 230 m n.p.m.
Nazwa Ruda wskazuje na pokłady rud darniowych, które były tu dawniej wydobywane. Największe ich złoża były w okolicach rzeki Ner. Duże pokłady glin, piasków i żwirów przyciągały ludzi zajmujących się m.in. hutnictwem i cegielnictwem. Przymiotnik Pabianicka dodano do nazwy z powodu silnych związków Rudy z pobliskimi Pabianicami, szczególnie w zakresie struktur kościelnych.
Granice Granice osiedla administracyjnego Ruda i obszaru SIM Ruda Pabianicka pokrywają się, lecz nie są tożsame z granicami dawnego miasta Ruda Pabianicka.
+ Granice obszaru SIM i osiedla administracyjnego Granica Sąsiadujące obszary SIM Sąsiadujące osiedla administracyjne Ulice lub inne północ Kurak, Nowe Rokicie Piastów-Kurak linia kolejowa Łódź Kaliska – Łódź Chojny wschód Stare Chojny Chojny Graniczna południe granica administracyjna miasta zachód Chocianowice, Rokicie Nad Nerem, Rokicie Pabianicka
Historia Wstęp Badania archeologiczne wykazały, iż Ruda była jednym z najwcześniej zasiedlonych miejsc na terenie obecnej Łodzi. Prowadzone prace badawcze odkryły pozostałości cmentarzysk w okolicach ulic Uroczysko i Starogardzkiej. Znaleziono tam między innymi fragmenty biżuterii, a także inne przedmioty używane przez ówczesnych mieszkańców.
Pierwszą wiarygodną wzmiankę o Rudzie można znaleźć w kronice Jana Długosza z 1470 r., który wizytował w imieniu Kapituły Krakowskiej kasztelanię Chropską, jak dawniej nazywano rozległe tereny, na których znajduje się m.in. dzisiejsza RudaStanisław M. Zajączkowski, Kształtowanie się osadnictwa na terenie współczesnej wielkiej Łodzi do końca XVI stulecia, [w:] „Rocznik Łódzki” t. 47/2000.. Kronikarz opisał wydobycie rud darniowych w okolicach dzisiejszej ul. Farnej, pisząc m.in.: Dobra pabianickie posiadają kopalnię rudy żelaznej, czyli kuźnicę w obrębie Chocianowic nad rzeczką Nerem położoną; ruda... znajduje się obficie i w dobrym gatunkuTłum. z łaciny: . Kasztelania w 1086 roku przekazana została kanonikom krakowskim przez Judytę, żonę Władysława Hermana (przypuszcza się, że była to ta z dwu żon Władysława Hermana, noszących imię Judyta, która była matką Bolesława Krzywoustego). Pierwotnie osada hutnicza należała do wsi Chocianowice i nazywana była Kuźnią Chocianowicką.
Odtąd Ruda wchodziła w skład dóbr pabianickich, stanowiących własność Kapituły Krakowskiej. Prywatna wieś duchowna Ruda położona była w drugiej połowie XVI wieku w powiecie szadkowskim województwa sieradzkiegoCorona Regni Poloniae. Mapa w skali 1:250 000, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego., Wytop żelaza z miejscowych rud darniowych trwał z przerwami do roku 1606. W końcu XVIII wieku istniał tu „folwark Ruda na rzece Ner, gdzie jest folusz przy młynie”. W roku 1789 Sejm Czteroletni uchwalił przejęcie dóbr biskupów krakowskich przez Skarb Rzeczypospolitej. Wykorzystując tę uchwałę rząd pruski po II rozbiorze w 1793 zajął dobra pabianickie jako własność rządową. Po nim właścicielem folwarku Ruda został rząd Księstwa Warszawskiego, a następnie Królestwa Kongresowego.
XIX wiek thumb|upright=1.0|Ludwik Geyer Około roku 1822 folwark rządowy Ruda liczył 62 mieszkańców, osada młyńska Chachuła (rejon dzisiejszych ulic Stanisława Dubois i Polarnej) – 6 mieszkańców, zaś wieś Nowe Rokicie w 1827 r. miała 207 mieszkańców.
W listopadzie 1834 łódzki przemysłowiec Ludwik Geyer rozpoczyna starania o nabycie od rządu folwarku Ruda wraz z gruntami i młynem na Nerze. Starania trwały kilka lat z uwagi na zadłużenie folwarku w Banku Polskim, które Geyer chciał odliczyć od ceny. Umowę nabycia zawarto w 1846, gdy pierwotne plany Geyera, budowy w Rudzie przędzalni i tkalni mechanicznej były już nieaktualne.
W 1852 r. Ludwik Geyer otworzył w swoim folwarku cukrownię i gorzelnię. Jednak szybko okazało się, że okoliczne gleby nie są odpowiednie dla uprawy buraków cukrowych. Ponadto rolnicy nie chcieli wprowadzać nowych upraw, stąd surowiec sprowadzano z Kujaw, okolic Kalisza i Sandomierza. Z tego powodu cukrownia nie wykorzystywała pełni swoich mocy produkcyjnych i Geyer nie mógł spłacić kredytów zaciągniętych na budowę i wyposażenie zakładu.
W 1872 r. Ruda, za zgodą głównego wierzyciela Geyera, Banku Polskiego została własnością braci Loewenbergów z Warszawy. Próbowali oni podtrzymać pracę cukrowni, a jednocześnie rozpoczęli w roku 1868 parcelację gruntów folwarcznych. W pierwszej kolejności sprzedawano grunty przy szosie pabianickiej i tam zaczęła się urbanizacja – powstały nowe zakłady przemysłowe – wśród nich, uruchomiona w 1909 roku Pierwsza Rudzka Farbiarnia i Wykończalnia Jedwabi – należąca do Artura Meistera.
Rozbudowana przez Loewenbergów cukrownia, zatrudniała w sezonie ok. 300 osób. Wskutek rosnącego zadłużenia w warszawskim Domu Bankowym Natansonów oraz śmierci jednego z braci majątek przejęła bankierska rodzina Natansonów. Nowy właściciel zamknął cukrownię i przyśpieszył parcelację gruntów. W roku 1881 kolonię i folwark Ruda Pabianicka zamieszkiwało na stałe 695 osób. Powstały nowe fabryki, spośród których największe to: Fabryka Pluszu, właśc. Lebrecht Mueller, zał. w 1870 r., Fabryka Tkanin Technicznych właśc. Ludwik Luedert, zał. w 1884 r., Rudzka Przędzalnia Bawełny, Spółka Akcyjna przy ul. Rudzkiej, Fabryka Cewek Przędzalniczych Arnolda Baiera, przy ul. Świętojańskiej 4, zał. w 1907 r.
Okres XX w. przed II wojną światową Około 1900 r., Ruda Pabianicka, należąca do gminy Brus powiatu łódzkiego, otrzymała prawa osady fabrycznej. Z osady wyłączono obręb geodezyjny Ruda-Las, gdzie znajdowały się, lub wkrótce miały się pojawić, wille letniskowe łódzkiej burżuazji. Nowe zasady zagospodarowania obowiązujące dla osad fabrycznych ułatwiły zabudowę i zakładanie nowych fabryk. Rozwój osady przyspieszyła budowa linii tramwajowej Łódź – Pabianice w 1901 r. oraz jej odgałęzienia do Rudy-Lasu, w 1910 r.
Z inicjatywy inż. Wiesława Gerlicza (dyrektora tramwajów podmiejskich noszących nazwę Łódzkich Wąskotorowych Elektrycznych Kolei Dojazdowych) w 1907 r. spółka z jego udziałem nabyła lekko podmokłe grunty pomiędzy obecnymi ulicami: Ksawerowską, Długą, Wyścigową i Konną w celu urządzenia pełnowymiarowego toru wyścigów konnych. W tymże roku odbyły się tam pierwsze wyścigi połączone z totalizatorem, zaś w roku 1912 na torze wyścigów odbył się – prawdopodobnie pierwszy w Łodzi – pokaz lotniczy. W 1929 lub 1930 roku Gerlicz – znany w łódzkim środowisku miłośnik koni i wyścigów konnych – zbudował wzdłuż ul. Długiej prywatną bocznicę tramwajową o długości 880,2 m od linii pabianickiej do toruAneta Stawiszyńska, Ruda Pabianicka..., s. 15 – reprodukcja planu z 7 I 1929.. Była używana tylko podczas gonitw i innych atrakcji urządzanych na torze. Korzystali z niej też Niemcy w czasie okupacji podczas II wojny światowej. Rozebrano ją w 1952 rokuWojciech Źródlak i inni, Łódzka podmiejska komunikacja tramwajowa. Łódź 2001. s. 25–30 (linia pabianicka), s. 38–39 (odnoga od linii pabianickiej do Rudy), s. 49–54 (linia tuszyńska przez Rudę Pabianicką)..
W czasie I wojny światowej na południowym przedpolu Rudy Pabianickiej, pomiędzy Rzgowem a Rudą-Lasem toczyła się w dniach 21–23 listopada 1914 roku zacięta potyczka, stanowiąca jeden z epizodów bitwy pod Łodzią. Śladem tej bitwy jest cmentarz na jednym ze wzgórz wsi Stara Gadka, w miejscu ówczesnych walk. Od ognia niemieckiej artylerii, skierowanego na Rosjan broniących się w Rudzie, zniszczone zostały zabudowania wsi Stara Gadka, a także zostało uszkodzonych wiele domów w samej Rudzie.
6 grudnia 1914 r. Ruda została bez walki zajęta przez wojska niemieckie, które ustanowiły władze okupacyjne, tolerujące polską kulturę i język oraz ograniczony samorząd. thumb|upright=1.0|Ołtarz w kościele św. Józefa Dekretem z 15 lipca 1917 r. biskup włocławski Stanisław Zdzitowiecki erygował parafię rzymskokatolicką pw. św. Józefa, wydzieloną z parafii św. Mateusza w Pabianicach, do której Ruda należała od czasów średniowiecza. W granicach nowej parafii oprócz osady Ruda Pabianicka znalazły się wsie Chocianowice, Gadka Stara i Gadka Nowa oraz osady młyńskie Chachuła i Charzew. Początkowo istniała przy parafii jedynie prowizoryczna kaplica, a w latach 1937–1953 wybudowano z betonu i cegieł kościół według projektu Wacława Kowalewskiego. Świątynię poświęcił 27 września 1953 r. biskup łódzki Kazimierz Tomczak.
Parafia ewangelicka została założona w 1924 r., zaś jej kościół parafialny przy ul. Rudzkiej 55/57 oddano do użytku 1 listopada 1935 r., chociaż we wrześniu 1939 nie był on jeszcze całkowicie wykończony (zobacz »).
14 lutego 1923 r. Ruda uzyskała prawa miejskie (Dz. U. z 1923 r. nr 17, poz. 108).. Z gminy Brus oprócz obszaru dawnej osady fabrycznej w granice miasta włączono tereny młyna i kolonii Chachuła oraz leżącą na południe od linii łódzkiej kolei obwodowej – część wsi Nowe RokicieA. Stawiszyńska, Ruda Pabianicka..., s. 12..
Magistrat mieścił się w budynku przy ul. Rudzkiej 7 (obecnie jest to budynek mieszkalny, do którego dobudowano część, mieszczącą siedzibę Biblioteki Rejonowej). Jednym z bardziej popularnych miejsc w Rudzie było kino „Muza” oddane do użytku krótko przed wojną. Kultura miała znaczenie dla miasta. Oprócz „Muzy” istniały jeszcze dwa kina, w tym jedno nieme („Casino” – od 1933 pod nazwą „Star” – i „Lonka”) oraz biblioteka.
Ważnym czynnikiem popularności Rudy wśród mieszkańców Łodzi było otworzenie przy stawie na Nerze (obszar dawnej huty, później młynów i foluszy oraz cukrowni Geyera) m.in. wypożyczalni łódek, restauracji z ogródkiem i parkietem tanecznym. Dokonał tego w okresie międzywojennym przedsiębiorca Aleksander Stefański. Staw Stefańskiego stał się popularnym miejscem rekreacji dla całej południowej części Łodzi, mimo że wstęp na ten teren był płatny.
Na terenie Rudy działało kilkanaście organizacji i stowarzyszeń społecznych, m.in. Stowarzyszenie Młodzieży Polskiej czy Przemysłowców i Kupców. Oprócz stałych mieszkańców domy posiadali tu też bogaci mieszkańcy Łodzi. Istniała w nieznanych latach wytwórnia rowerów „Naprzód” – A. Bayer. W nieregularnych odstępach ukazywało się też pismo „Głos Rudy Pabianickiej”. thumb|upright=1.0|Lublinek dziś – terminal I (czerwiec 2006) W okresie międzywojennym Rudę nazywano także Małym Berlinem ze względu na duży odsetek ludności niemieckiej. Polaków wtedy było w mieście 83%, Niemców ok. 14%, a Żydów ok. 2%, pozostali, w tym kilka czeskich rodzin, stanowili 1%.