thumb|Pokrój rośliny kwitnącej thumb|Kwiat odmiany typowej thumb|Owoce thumb|Liście

Przylaszczka pospolita (Hepatica nobilis Mill.) – gatunek rośliny wieloletniej z rodziny jaskrowatych. Występuje na terenie niemal całej Europy oraz na Dalekim Wschodzie. W Polsce należy do dość rozpowszechnionych gatunków w żyznych lasach liściastych i tylko lokalnie jest rzadsza lub całkiem jej brak. W wielu krajach jest uprawiana jako roślina ozdobna, w przeszłości była także stosowana jako roślina lecznicza. Dla ochrony dzikich populacji w Polsce przed zrywaniem kwiatów i wykopywaniem roślin przylaszczka objęta była do 2014 roku ochroną gatunkową. Naukowa nazwa pochodzi od kształtu liści kojarzących się z płatami wątroby (łac. hepar – wątroba).

Zasięg geograficzny Zasięg odmiany typowej (var. nobilis) obejmuje rozległe obszary Europy z wyjątkiem jej północnych i południowych krańców. Granica zasięgu biegnie przez środkową część Półwyspu Skandynawskiego, przez południowo-zachodnią Finlandię do Rosji. Obejmuje północno-zachodnią część tego kraju i następnie przez północną Ukrainę sięga do Rumunii i północnych krańców Grecji. W Europie południowej przylaszczka obecna jest na Półwyspie Apenińskim z wyjątkiem jego południowych krańców oraz w środkowej i północnej Hiszpanii. Granica zachodnia biegnie przez południową Francję, przez zachodnie Niemcy do Danii. Rozdzielone rozległą dysjunkcją odmiany geograficzne występują także na Półwyspie Koreańskim i terenach przyległych oraz w Japonii. Gatunek w szerokim ujęciu obejmuje swym zasięgiem także Amerykę Północną, gdzie występują przylaszczki obecnie uznawane jednak zwykle za odrębne gatunki (Anemone acutiloba, A. americana), określane mianem „zastępczych”, ponieważ cechują się podobną ekologiczną skalą tolerancji i zajmują te same siedliska, co przylaszczki euroazjatyckie.

W Polsce przylaszczka jest rozpowszechniona niemal w całym kraju. Brak jej tylko w wyższych partiach Karpat, bardzo rozproszona jest na niektórych obszarach ziemi lubuskiej i Dolnego Śląska, na północnym Mazowszu.

Morfologia Pokrój Cała roślina osiąga wysokość 15–20 cm. Łodyga Płytko pod ziemią tworzy krótkie, walcowate, ciemnobrunatne i silnie włókniste kłącze, okryte na szczycie łuskami. Z kątów łusek wyrastają liście oraz owłosione, czerwone lub brązowe głąbiki zakończone pojedynczymi kwiatami. Z kłącza wyrastają słabo rozgałęzione i niezbyt liczne korzenie osiągające zwykle tylko do 20 cm długości. Liście Częściowo zimozielone, skórzaste i długoogonkowe, tworzą przyziemną rozetę. Początkowo są biało owłosione lub białowełniste, z czasem stają się gładkie. Młode jasnozielone, z wiekiem robią się ciemnozielone z wierzchu, a od spodu mniej lub bardziej zabarwione na czerwono-fioletowo. Blaszka liściowa trójklapowa, całobrzega, u nasady sercowata. Kwiaty Niebiesko-fioletowe kwiaty o średnicy 15–30 mm pojawiają się wczesną wiosną zanim rozwiną się liście na szypułkach wysokości 10 cm. Czasem mają barwę różową, rzadziej białą. Pojedyncze kwiaty podparte są trzema niewielkimi, jajowatymi i tępo zakończonymi, siedzącymi i złączonymi u nasady listkami (podkwiatkami), tworzącymi pozorny kielich. Listki te nie opadają, także podczas dojrzewania owoców. Okwiat przeważnie złożony z 5–6 (rzadko do 15) barwnych listków. Kwiat ma wiele spiralnie ustawionych słupków oraz pręcików o białych lub różowych nitkach. Słupki są omszone, zwieńczone krótkimi, prostymi szyjkami. Owoce Zbiorowe. Z poszczególnych zalążni rozwijają się pojedyncze, jednonasienne, podłużne i omszone niełupki z niewielkim, krótkim dzióbkiem. Poszczególne owoce zaopatrzone są w niewielkie ciałko tłuszczowe (elajosom).

Biologia Rozwój Młode rośliny lub sadzonki powstałe po podzieleniu kłącza rosną początkowo bardzo wolno. Bylina (hemikryptofit) po spoczynku zimowym rozwija się na przedwiośniu korzystając z pracy ubiegłorocznych, zimozielonych liści. Najpierw w okresie od marca do maja rozwijają się kwiaty wyrastające z pączków formujących się jeszcze jesienią roku poprzedniego, z pewnym opóźnieniem rozwijają się liście (ubiegłoroczne w tym czasie więdną). Poszczególne kwiaty utrzymują się przez 8 dni, przy czym w czasie deszczowej pogody oraz na noc zamykają się i zwieszają. W trakcie kwitnienia płatki wciąż rosną, podwajając w tym czasie swą długość. Ponieważ kwiaty rozwijają się stopniowo jedna roślina kwitnie około 3 tygodni. Kwiaty wydzielają delikatny zapach i zapylane są przez owady: muchowate, pszczoły, chrząszcze i motyle. Owoce osypują się zwykle w drugiej połowie maja, przy czym szybko tracą zdolność kiełkowania. Rozprzestrzeniane się za pomocą mrówek (myrmekochoria). Mniejszą rolę w rozprzestrzenianiu roślin odgrywa rozgałęziające się i rozrastające kłącze. Im starsze rośliny, tym większe formują kępy i obficiej kwitną (ze starych kęp wyrastać może ponad 20 kwiatów). Przylaszczki są długowieczne – znane są okazy osiągające wiek stu lat.

Cechy fitochemiczne Jest to roślina trująca w przypadku spożycia większej jej ilości. Podobnie jak inne gatunki z rodziny jaskrowatych zawiera we wszystkich organach trujący glikozyd ranunkulinę, saponiny i flawonoidy (kemferol i kwercetynę). Poza tym w zielu obecny jest glikozyd hepatrylobina i enzym emulsyna, olejek eteryczny, garbniki, śluzy i sole mineralne. Ranunkulina łatwo się rozkłada na glukozę i toksyczną protoanemoninę pod wpływem enzymu ranunkulazy podczas suszenia lub przy zniszczeniu tkanek (np. przy zrywaniu, rozcieraniu lub żuciu rośliny). Protoanemonina to lakton o gorzkim i piekącym smaku i ostrym zapachu. Wykazuje bardzo silne działanie drażniące błony śluzowe i skórę. W wyniku kontaktu z rozgniecioną rośliną lub z jej sokiem na skórze pojawia się zaczerwienienie i obrzęk, piekący ból i pęcherze. Dłuższy kontakt prowadzi do rozpadu tkanki. Zatrucia w wyniku spożycia są bardzo rzadkie z powodu piekącego smaku roślin. W przypadku spożycia następuje zapalenie błony śluzowej jamy ustnej, żołądka i jelit, krwawa biegunka, omdlenia, czasem drgawki, w końcu niewydolność krążeniowa, oddechowa i zapalenie nerek z krwiomoczem i białkomoczem. W wyniku zatrucia może nastąpić nieodwracalne uszkodzenie nerek. W przypadku spożycia roślin konieczne jest płukanie żołądka, nie wolno wywoływać wymiotów, podawać należy natomiast duże ilości płynów.

Genetyka Liczba chromosomów 2n = 14, wykryto także rasy o odmiennych liczbach chromosomowych.

Systematyka i zmienność Karol Linneusz opisał pierwotnie ten gatunek w Species Plantarum (1753) jako Anemone hepatica, zaliczając go do rodzaju zawilec Anemone. Później jednak przez ponad dwa wieki dominował w systematyce pogląd o rozdzielności rodzajów Hepatica i Anemone. Tak też i w polskiej literaturze taksonomicznej rodzaje te wciąż są rozdzielane. W literaturze naukowej ostatnio coraz częściej kwestionuje się jednak rozłączne traktowanie tych rodzajów, ponieważ w świetle badań nad filogenezą ujęcie takie zmienia rodzaj Anemone w takson parafiletyczny. Zgodnie z aktualną wiedzą przylaszczka pospolita jest bardzo bliską krewną grupy zawilców, do których należy m.in. zawilec narcyzowy Anemone narcissiflora, podczas gdy pozostałe gatunki zawilców wraz z sasankami Pulsatilla tworzą klad odrębny. W efekcie coraz częściej w literaturze naukowej i w taksonomicznych bazach danych rodzaj Hepatica włączany jest do Anemone i w takim ujęciu przylaszczka pospolita uznawana jest za Anemone hepatica zgodnie z diagnozą Linneusza (Sp. pl. 1:538; 2: errata. 1753).

thumb|Plamiaste liście typowe dla odmiany pyrenaica

Odmiany geograficzne Podobnie jak dyskusyjna jest kwestia usytuowania gatunku w systemie nadrzędnych kategorii systematycznych, nie ma ustalonego konceptu odnośnie do podziału gatunku na odmiany, które często, zwłaszcza dawniej, w różnym zakresie podnoszono do rangi odrębnych gatunków. Taksonem nominatywnym (typowym) jest odmiana (varietas) nobilis występująca w Europie i jej dotyczy opis gatunku. Poza tym wyróżnia się następujące odmiany: Hepatica nobilis var. asiatica Schreb. (syn. Hepatica asiatica Nakai) Odmiana spotykana w Korei oraz na przyległych terenach Chin i Rosji. Jest nieco mniejsza od odmiany typowej – osiąga do 12–18 cm wysokości, listki okwiatu mają 7–12 mm długości, kwitnie wcześniej (luty–marzec), głąbik jest silnie, odstająco, srebrzyście owłosiony. Kwiaty mają barwę od różowych do fioletowych, często są też białe. Hepatica nobilis var. japonica (syn. Hepatica japonica, Hepatica yunnanensis Franch.) Odmiana występująca dziko w Japonii na wyspie Honsiu. Wyróżnia się okazałymi kwiatami o zmiennej barwie okwiatu – od czysto białego, poprzez różowe, czerwone, fioletowe do niebieskich. Od tej odmiany pochodzi szereg kultywarów o kwiatach różnobarwnych, pełnych, z barwnymi pręcikami. Hepatica nobilis var. pyrenaica (syn. Hepatica pyrenaica) Odmiana występująca na południowo-zachodnim krańcu zasięgu przylaszczki pospolitej, w Pirenejach. Wyróżnia się plamistymi, srebrzysto-zielonymi liśćmi. Jako odmiany przylaszczki pospolitej bywają uznawane taksony północnoamerykańskie, traktowane tu jako gatunki odrębne zgodnie z danymi GRIN. Są to tzw. gatunki zastępcze, pochodzące najprawdopodobniej od tej samej formy macierzystej rozdzielonej w neogenie. Od europejskiej przylaszczki pospolitej odróżniają się węższymi listkami okwiatu, większymi podkwiatkami tworzącymi pozorny kielich, krótszymi i mniej owłosionymi głąbikami: Anemone acutiloba (DC.) G. Lawson (syn. Hepatica nobilis var. acuta (Pursh) Steyerm.) Anemone americana (DC.) H. Hara (syn. Hepatica nobilis var. obtusa (Pursh) Steyerm., H. n. var. americana DC.)

thumb|Odmiany o różnych barwach kwiatów

Formy i odmiany uprawne thumb|Odmiana 'Plena Blue' Zmienność morfologiczna jest powodem wyróżniania rozmaitych form różniących się barwą kwiatów, stopniem owłosienia oraz kształtem liści. Forma (w źródle w randze odmiany) multiloba C. Hartm. (syn. Anemone rhaetica Brügg) cechuje się obecnością 1–2 dodatkowych klap, tak że cały liść sprawia wrażenie 5-klapowego. Forma taka opisana została ze wschodnich Karpat. Opisano także z rejonu obecnej zachodniej Ukrainy formę pośrednią subquinquefolia Zapał. Spośród odmian uprawnych szczególnie cenione są te z kwiatami o barwie odmiennej od typowej i kwiatach pełnych, np.: ‘Alba’ – kwiaty białe, ‘Alba Plena’ – kwiaty białe, pełne, ‘Ballardii’ – kwiaty jasnobłękitne, ‘Rosea’ – kwiaty różowe, ‘Rosa Plena’ – kwiaty różowe, pełne, ‘Rubra’ – kwiaty czerwono-różowe, ‘Rubra Plena’ – kwiaty purpurowe, pełne.

Mieszaniec Przylaszczka pospolita tworzy mieszańca ze spotykaną w Rumunii i na Węgrzech przylaszczką siedmiogrodzką Hepatica transsilvanica Fuss (=Anemone transsilvanica (Fuss) Heuff.). Takson mieszańcowy znany jest jako przylaszczka pośrednia Hepatica ×media Simk. Także i on tworzy odmiany uprawne, spośród których wyróżnia się ‘Ballardii’ o silniejszym wzroście i większych kwiatach (do 4 cm średnicy).

Nazewnictwo