Handley Page Halifax – brytyjski czterosilnikowy ciężki samolot bombowy z okresu II wojny światowej, powstały w zakładach Handley Page, używany bojowo od 1941 roku do końca wojny.
Halifax był podstawowym ciężkim nocnym bombowcem brytyjskich Królewskich Sił Powietrznych (Royal Air Force) pierwszego okresu II wojny światowej do 1942 r., kiedy to pałeczkę pierwszeństwa przejął nowy bombowiec Avro Lancaster. Po wprowadzeniu Lancastera, który był zasadniczo wykorzystywany tylko jako bombowiec, Halifax pozostał drugim podstawowym bombowcem, ale oprócz tego jego wersje były stosowane do specjalnych zadań transportowych, w tym zaopatrywania ruchu oporu w okupowanych krajach i holowania szybowców transportowych, a także do celów patrolowych i zwiadu meteorologicznego.
Rozwój Samolot został skonstruowany na podstawie specyfikacji nr P.13/36 wydanej przez brytyjskie Ministerstwo Lotnictwa () 8 września 1936 roku na bombowiec dalekiego zasięgu nowej generacji, dla zastąpienia starych samolotów dwupłatowych. Pierwotnie miał to być dwusilnikowy czteromiejscowy średni bombowiecWedług początkowych założeń, samoloty skonstruowane na podstawie specyfikacji P.13/36 (Halifax i Avro Manchester) miały być bombowcami średnimi, mniejszymi i szybszymi od rozwijanego jako bombowiec ciężki na podstawie specyfikacji B.1/35 Vickersa Warwicka, przy podobnej masie ()., o udźwigu 8000 funtów bomb (3629 kg), zasięgu w zależności od ładunku 2000–3000 mil (3218–4827 km) i prędkości przelotowej 275 mil/h (442 km/h). W konkursie uczestniczyło osiem wytwórni i w lutym wybrano projekt Avro Type 679 (Manchester), lecz 30 kwietnia 1937 roku lotnictwo zamówiło także budowę dwóch prototypów samolotu Handley Page HP.56, ocenionego na drugim miejscu. Projektantem samolotu był główny konstruktor zakładów Handley Page . W lipcu poddano ocenie makietę samolotu. Podobnie jak Manchester, HP.56 miał był napędzany dwoma nowymi silnikami Rolls-Royce Vulture o dużej mocy, jednak okazały się one niedopracowane i 24 lipca 1937 roku Sztab Lotniczy zdecydował o zastosowaniu czterech silników o mniejszej mocy. Oficjalnie zlecono to zakładom Handley Page 3 września. Samolot jeszcze przed zbudowaniem musiał zostać zasadniczo przeprojektowany, otrzymując nowe oznaczenie fabryczne HP.57; przy tym został powiększony – rozpiętość zwiększyła się z 26,8 do 30,2 m, a masa wzrosła o prawie 6 ton (z 17 690 kg do 23 597 kg). Projekt i makieta zostały zaakceptowane w grudniu i w marcu 1938 roku rozpoczęto w warsztatach w budowę prototypów, która jednak borykała się z opóźnieniami w dostawie silników, dostarczonych dopiero w maju 1939 roku. Pierwszy nieuzbrojony prototyp HP.57 (numer L7244) został oblatany 25 października 1939 roku w bazie RAF Bicester (pilot major James Cordes). Napędzany był czterema silnikami rzędowymi sprawdzonej rodziny Rolls-Royce Merlin X o mocy 1280 KM. Zmiana ta faktycznie przeniosła bombowiec do kategorii ciężkich, a moc silników okazała się wystarczająca do startu samolotu z maksymalną masą (do czego wcześniej przewidywano wspomaganie katapultą).
Samolot jeszcze przed zbudowaniem pierwszego prototypu został zamówiony 7 stycznia 1938 przez brytyjskie lotnictwo w liczbie 100 sztuk, po czym otrzymał nazwę Halifax, od miasta w Anglii. Przewidywano, że dostawy rozpoczną się wiosną 1940 roku. Próby w locie prototypu w ośrodku generalnie były udane. Drugi prototyp L7245, z uzbrojeniem i pełnym wyposażeniem, oblatano dopiero 17 sierpnia 1940 roku, z opóźnieniem spowodowanym m.in. oczekiwaniem na dostawę wieżyczek produkcji Boulton Paul oraz koniecznymi poprawkami aerodynamicznymi. Pierwszy samolot seryjny natomiast oblatano 11 października tego samego roku. Produkcja opóźniła się i początkowo była niska z powodu decyzji brytyjskiego lotnictwa o priorytecie dla już wytwarzanych typów (w przypadku Handley Page był to Hampden) oraz z powodu dopracowywania konstrukcji w toku produkcji. Od listopada samoloty seryjne wchodziły do służby.
Wersje Halifax był budowany w szeregu kolejnych wersji, zachowujących tę samą konstrukcję, lecz różniących się detalami. Wersje bombowe wyróżniane były literą „B” (bomber), wersje desantowe literą „A” (airborne), wersje patrolowe literami „GR” (ground reconnaissance), a transportowe literą „C” (cargo), przy czym litery te bywają pomijane w oznaczeniach, zwłaszcza podstawowej wersji bombowej. Numer modelu poprzedzały litery „Mk.” (Mark) – model, które jednakże często są w zapisie pomijane.
Pierwszą wersją seryjną był bombowiec Halifax B Mk.I, zbliżony do prototypów, z silnikami Merlin X o mocy 1280 KM. Wersja ta wyróżniała się nosem kadłuba z przeszkloną „brodą” stanowiącą stanowisko bombardiera i z umieszczoną nad nią wieżyczką Boulton Paul Type C z dwoma karabinami maszynowymi kalibru 7,7 mm (w układzie podobnym do zastosowanego później w Lancasterze). Zasadnicze uzbrojenie obronne stanowiła wieżyczka Boulton Paul Type E na końcu kadłuba z czterema karabinami maszynowymi. Uzupełniały je dwa pojedyncze karabiny maszynowe w bocznych oknach w ogonowej części kadłubaDwa pojedyncze karabiny maszynowe według , natomiast na s.10 autor ten podaje cztery km-y.. Wyróżnia się ponadto poszczególne serie tej wersji: 50 samolotów Mk.I serii 1 (Series 1) było zbliżonych do prototypu, natomiast 25 samolotów Mk.I serii 2 miało wzmocnioną konstrukcję i zwiększoną masę maksymalną do 27 216 kg. Pierwsze 60 samolotów miało automatyczne sloty na krawędzi natarcia, usunięte w dalszych seriach jako zbędne. W ostatnich 9 samolotach Mk.I serii 3 powiększono zbiorniki paliwa i zastosowano mocniejsze silniki rzędowe Merlin XX. Ulepszono też uzbrojenie przez dodanie bulwiastej wieżyczki grzbietowej Boulton Paul C z dwoma karabinami maszynowymi zamiast karabinów maszynowych w bocznych oknach. Zbudowano łącznie 84 samoloty wersji Mk.I. Oznaczenie Mk.II początkowo przewidywano dla wersji z działkami kalibru 20 mm w dwóch wieżyczkach (HP.58), ale nie została ona zbudowana.
Wersja Mk.II, nosząca oznaczenie fabryczne HP.59, otrzymała nowe silniki rzędowe Merlin XX o mocy 1390 KM. Pierwsza seria, B Mk.II Series 1 była analogiczna do B Mk.I serii 3, z wysoką wieżyczką grzbietową (z wyjątkiem ok. 20 pierwszych maszyn). Pierwsze samoloty tej wersji wyprodukowano we wrześniu 1941 roku. Oprócz zakładów Handley Page, produkcję uruchomiono w innych fabrykach, najpierw English Electric i London Aircraft Production Group. W celu zwiększenia osiągów przez zmniejszenie oporu, od sierpnia 1942 roku modyfikowano wyprodukowane samoloty, zastępując przednią wieżyczkę przez obły nieoszklony nos, tzw. typu Z lub Tempsford, posiadający jedynie małe okienka. Najpierw modyfikowano w ten sposób samoloty 138 Dywizjonu bazującego w Tempsford dla celów operacji specjalnych, stąd wariant ten został oznaczany jako Mk.II Series I (Special), a nieformalnie Mk.IIZ, ale został następnie zaadaptowany także dla celów bombowych. Nos kadłuba wykonywały warsztaty Tollerton Aicraft Services, a modyfikacja ta wprowadzana była następnie także fabrycznie. Na części samolotów usuwano wysoką wieżyczkę grzbietową albo wprowadzono nową, niższą wieżyczkę grzbietową z czterema karabinami maszynowymi. Wszystkie serie posiadały ponadto wieżyczkę ogonową z czterema karabinami maszynowymi. Istotne zmiany wprowadziła seria Mk.II Series IA – przede wszystkim nowy kształt nosa kadłuba, standardowy dla późniejszych wersji. Nowy nos był dłuższy o 45,7 cm, opływowy, uformowany z dużych sferycznych przezroczystych elementów, tłoczonych na gorąco ze szkła organicznego Perspex; był on zarazem lżejszy, przestronniejszy i zapewniał lepszą widoczność. Zamontowany był w nim jeden ruchomy karabin maszynowy Vickers K, posiadający ograniczony sektor ostrzału. Dopracowano aerodynamikę samolotu, redukując opór o ok. 10%, w tym zastosowano nisko osadzoną wieżyczkę grzbietową z czterema karabinami maszynowymi i niższą kopułkę astronawigacyjną. Zastosowano też nową wersję silników Merlin 22 (1480 KM). W serii IA wprowadzono też możliwość przenoszenia bomb wagomiaru 1814 kg oraz 3629 kg. Prototyp serii IA został oblatany 24 grudnia 1942 roku, po czym trafiła ona do produkcji. W lipcu 1943 roku powiększono podwójne stateczniki pionowe, zmieniając ich kształt z trójkątnych na trapezowe (typu D), w celu poprawienia poważnych problemów ze sterownością samolotu po utracie jednego lub dwóch silników po jednej stronie (ta modyfikacja była też wprowadzana w starszych samolotach podczas remontów). Zmiana stateczników wyeliminowała ten problem, z powodu którego utracono do tej pory wiele maszyn. W serii 2 przewidywano obniżenie mocowania silników, ale z silnikami Merlin nie wyszła ona poza stadium prototypu Zbudowano łącznie 1977 samolotów wersji Mk.II (B i GR) (1948 według innych danych, z tego 894 serii IA).
Od końca 1942 roku przebudowywano przez firmę Cunliffe-Owen lub produkowano także samoloty w morskiej odmianie patrolowej GR Mk.II Series I (Special) i GR Mk.II Series IA, używane w lotnictwie obrony wybrzeża RAF Coastal Command. Wyposażane były w radar poszukiwawczy ASV MK.III. Samoloty serii IA wyposażano w dodatkowy zbiornik paliwa pojemności 3137 l w komorze bombowej, zwiększający długotrwałość lotu do 18 godzin. Dla większych szans w walce z okrętami podwodnymi na powierzchni i myśliwcami otrzymywały one ponadto wzmocnione uzbrojenie obronne w postaci podkadłubowej wieżyczki produkcji Frazer Nash z dwoma karabinami maszynowymi kalibru 12,7 mm oraz pojedynczego karabinu maszynowego tego kalibru w przeszklonym nosie obserwatora, przy zachowaniu standardowej wieżyczki grzbietowej i ogonowej.
Samolot wersji Mk.V (HP.63) odpowiadał wersji Mk.II, z zastosowaniem systemów hydraulicznych i podwozia firmy Dowty (stosowanych w Lancasterach) zamiast Messier. Produkowano je od sierpnia 1942. Zbudowano ich 904 sztuki, tylko w zakładach Rootes i Fairey. Budowano je w wersjach Mk.V Series I (Special) i Series IA, odpowiadających równolegle produkowanym seriom Mk.II. Podwozie Dowty, zastosowane z powodu ograniczonych mocy produkcyjnych firmy Messier, okazało się jednak cięższe, a zarazem słabsze. Oprócz bombowców, nieliczne samoloty przebudowane były na wersję patrolową morską GR Mk.V, natomiast stosunkowo liczne na wersję zwiadu meteorologicznego Met Mk.V, używaną od 1943 roku w trzech dywizjonach Coastal Command. Od stycznia 1943 roku były budowane samoloty w wersji transportowo-desantowej A Mk.V, służącej do holowania szybowców desantowych i przewozu 12 spadochroniarzy (jedyne uzbrojenie stanowiła wieżyczka ogonowa).
thumb|Halifax w barwach australijskich, z radarem H2S, z 462 Dywizjonu RAAF na lotnisku RAF Foulsham w Wielkiej Brytanii, 1945 rok