Czeremcha (nazwa oboczna: Czeremcha-Osada, biał. Чаромха, Čaromcha) – osada w Polsce położona w województwie podlaskim, w powiecie hajnowskim, siedziba gminy Czeremcha.

Osada liczy 2640 mieszkańców. Przez miejscowość przepływa rzeka Nurzec.

W latach 1954–1972 wieś należała i była siedzibą władz gromady Czeremcha. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa białostockiego. mały|Cerkiew Ikony Matki Bożej Godne Jest w Czeremsze mały|Kościół Najświętszej Maryi Panny Królowej Polski w Czeremsze

Położona jest 4 km od przejścia granicznego w Połowcach przy drodze krajowej nr 66. Czeremcha posiada węzłową stację kolejową, przez co ma połączenia kolejowe z Warszawą, Siedlcami, Białymstokiem, Hajnówką i Wysokim na Białorusi.

Historia Miejscowość powstała w 1906 jako kolejarska osada przy węźle kolejowym. W tym miejscu przecięły się nowo wybudowana w 1906 linia kolejowa Wołkowysk – Siedlce z czynną już od 1873 linią Brześć – BiałystokMikołaj Roszczenko, Kleszczele, Bielsk Podlaski 2002, s. 175.. Początkowo nosiła nazwę Czeremcha Osada w odróżnieniu od istniejącej w pobliżu Czeremchy Wsi.

Wojna 1920 roku W dniach 19 i 20 sierpnia 1920 roku pod miejscowością 16 pułk ułanów mjr. Ludwika Kmicic-Skrzyńskiego z 4 Brygady Jazdy płk. Adama Nieniewskiego zniszczył uderzeniową grupę artylerii ciężkiej Armii Czerwonej. Polska kawaleria rozbiła w rejonie Milejczyc, Dasz, Kleszczel i Czeremchy sowieckie zgrupowanie artylerii ciężkiej. Ułani zdobyli wszystkie działa (24 armaty i 13 haubic). Według danych sowieckich straty ich własnej grupy wyniosły 49 dowódców i 1.613 żołnierzy oraz 1.441 koni (przed walką grupa liczyła 3155 żołnierzy i 1729 koni)Bobrowicki T., „Bój 4 Brygady Kawalerii pod Milejczycami i Czeremchą”, [w:] Polska Zbrojna nr 227 z 20 VIII 1930 r.Czempiński J., „W Ziemi bielskiej”, Kurier Warszawski nr 248 z 7 IX 1920 r..

Lata 20. XX wieku Według Powszechnego Spisu Ludności z 1921 roku Czeremchę Osadę – stację kolejową – zamieszkiwało 561 osób, wśród których 433 było wyznania rzymskokatolickiego, 120 prawosławnego, 7 mojżeszowego i jeden mahometanin. Jednocześnie 536 mieszkańców zadeklarowało białoruską przynależność narodową. Było tu 46 budynków mieszkalnych. Czeremchę Wieś zamieszkiwało 390 osób, wśród których 390 było wyznania prawosławnego. Wszyscy mieszkańcy zadeklarowali polską przynależność narodową, 18 białoruską, 7 rosyjską a 1 rusińską. Było tu 126 budynków mieszkalnych.

Na początku lat 20. XX wieku Czeremcha była osadą kolejarską położoną przy ważnym węźle łączącym linie kolejowe prowadzące w kierunku Siedlec, Białegostoku, Brześcia i Wołkowyska.

Po zakończeniu działań wojennych znaczenie Czeremchy nadal wynikało przede wszystkim z funkcji kolejowych. Polski odcinek dawnej magistrali Siedlce–Bołogoje znalazł się po ustaleniu granicy w zarządzie Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych w Wilnie, a linię Siedlce–Zahacie zaliczono do linii drugorzędnych. Zniszczenia powstałe podczas I wojny światowej i wojny polsko-bolszewickiej spowodowały konieczność odbudowy infrastruktury kolejowej, prowadzonej przez większą część lat 20..

W latach 1921–1927 odbudowywano dworce na tej linii, jednocześnie przekształcając ich architekturę zgodnie z tendencjami obowiązującymi w polskim kolejnictwie. Dworzec w Czeremsze należał do większych stacji węzłowych przebudowanych wówczas w tzw. stylu dworkowym. Oprócz dworca w obrębie węzła funkcjonowały m.in. parowozownia, wieża ciśnień, stacja pomp, magazyny i zabudowania przeznaczone dla pracowników kolei.

W latach 20. Czeremcha utrzymywała regularne połączenia pasażerskie w kilku kierunkach. W 1922 roku na odcinkach Siedlce–Czeremcha oraz Czeremcha–Hajnówka kursowały w dni robocze po trzy regularne pary pociągów oraz dodatkowa para uruchamiana w określonych warunkach, natomiast w 1924 i 1927 roku po dwie pary pociągów. Rozkład jazdy był ułożony w taki sposób, że około godziny 15 na stacji Czeremcha spotykały się pociągi nadjeżdżające z czterech kierunków: Siedlec, Wołkowyska, Białegostoku i Brześcia, co podkreślało węzłowy charakter stacji.

Wraz z rozwojem osady powstawały pierwsze lokalne instytucje związane z napływową ludnością kolejarską. W okresie, gdy proboszczem w Kleszczelach był ks. Teodozjusz Żyliński (1922–1927), na placu przy torach kolejowych ustawiono kapliczkę Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny, przy której odbywały się pierwsze katolickie nabożeństwa w Czeremsze. W ten sposób w ciągu lat 20. Czeremcha przekształcała się z niewielkiego osiedla przy stacji w wyraźnie wyodrębnioną osadę kolejarską, której rozwój przestrzenny i społeczny był ściśle związany z funkcjonowaniem miejscowego węzła kolejowego.

W 1929 r. należała do gminy Kleszczele, powiat Bielsk. Liczyła 951 mieszkańców.

Lata 30. XX wieku

W latach 30. XX wieku Czeremcha rozwijała się przede wszystkim jako osada kolejowa. Węzeł kolejowy pozostawał głównym miejscem zatrudnienia, a miejscowi kolejarze stanowili znaczącą grupę zawodową i społeczną. W 1931 roku przy czeremskiej parowozowni, przy finansowym wsparciu PKP, utworzono Ochotniczą Kolejową Straż Pożarną. W latach 1932–1933 staraniem miejscowych katolików zbudowano przy stacji kolejowej drewnianą kaplicę pw. Imienia Najświętszej Maryi Panny, z której korzystało około 850 wiernych. W 1935 roku rozpoczęto starania o utworzenie w Czeremsze samodzielnej parafii.

W latach 1938–1939 zbudowano w Czeremsze zakład nasycania podkładów kolejowych, którego działalność rozpoczęła się 1 maja 1939 roku. Inwestycja ta, obok węzła kolejowego i parowozowni, umacniała znaczenie Czeremchy jako lokalnego ośrodka kolejowego.

II wojna światowa Po wybuchu II wojny światowej czeremski węzeł kolejowy stał się celem niemieckiego lotnictwa. Już 2 września 1939 roku podczas nalotu zginął 19-letni Stefan Mokrzycki, pełniący funkcję łącznika obrony przeciwlotniczej; następnego dnia został pochowany na miejscowym cmentarzu z udziałem wojskowej kompanii honorowej. 7 września znacznie nasiliły się niemieckie ataki lotnicze na linię kolejową Białystok–Czeremcha. Bombardowania oraz działania wojenne doprowadziły do znacznych zniszczeń infrastruktury miejscowego węzła.

Po krótkotrwałym zajęciu miejscowości przez Niemców 19 września 1939 roku zgodnie z układem III Rzeszy z ZSRR do Czeremchy wkroczyły wojska sowieckie. Po aneksji wschodnich ziem II Rzeczypospolitej i rozpoczęciu okupacji Czeremcha znalazła się w granicach Białoruskiej SRR, w obwodzie brzeskim. Okupacyjne władze sowieckie przejęły również miejscową infrastrukturę kolejową. Odcinek Siemiatycze–Czeremcha–Wołkowysk został podporządkowany Kolei Białostockiej, a w 1940 roku prowadzono prace związane z dostosowaniem sieci kolejowej do systemu sowieckiego; planowano m.in. zmianę szerokości toru na odcinku Białystok–Czeremcha oraz rozbudowę urządzeń sterowania ruchem na trasie Wołkowysk–Czeremcha.

W okresie okupacji sowieckiej na tym terenie rozwinęła się polska konspiracja niepodległościowa. Czeremcha oraz stacja kolejowa Czeremcha zostały wymienione w dokumentach Legii Podlaskiej dotyczących jej struktur terenowych w rejonie Kleszczel. Władze sowieckie prowadziły jednocześnie represje wobec osób uznawanych za przeciwników nowego ustroju, obejmujące m.in. aresztowania i deportacje na wschód.

Po ataku Niemiec na ZSRR w czerwcu 1941 roku Czeremcha znalazła się pod okupacją niemiecką. Na terenie osady utworzono posterunek żandarmerii, natomiast bezpieczeństwa węzła kolejowego strzegł liczący okresowo do około 30 funkcjonariuszy oddział niemieckiej straży kolejowej Bahnschutz. Od sierpnia 1941 roku miejscowa sieć kolejowa została podporządkowana Dyrekcji Kolei Rzeszy w Królewcu (Reichsbahndirektion Königsberg). Linia Siedlce–Czeremcha–Wołkowysk nabrała dużego znaczenia dla zaopatrywania wojsk niemieckich walczących na froncie wschodnim. W węźle Czeremcha zbudowano w czasie okupacji około kilometrową łącznicę umożliwiającą bezpośredni przejazd pociągów od strony Siedlec w kierunku Wysokiego Litewskiego i Brześcia, a miejscową lokomotywownię rozbudowano.

Ruch pasażerski miał natomiast ograniczony charakter. Według rozkładu z 1943 roku przez Czeremchę kursowała jedna para pociągów mieszanych w relacji Platerów–Czeremcha, jedna para Czeremcha–Wołkowysk oraz dwie pary pociągów Czeremcha–Hajnówka, z których jeden docierał bezpośrednio do Białowieży. Jednocześnie linia była intensywnie wykorzystywana przez transporty wojskowe i zaopatrzeniowe Wehrmachtu.

Okupacja niemiecka wiązała się również z represjami wobec mieszkańców. W noc z 31 grudnia 1942 na 1 stycznia 1943 roku została podpalona i doszczętnie zniszczona katolicka kaplica przy stacji kolejowej wraz z całym wyposażeniem; odtąd nabożeństwa odprawiano w prywatnych domach. W 1943 roku Niemcy zamordowali również kierownika miejscowej szkoły Zygmunta Misiewicza, którego grób znajduje się na cmentarzu w Czeremsze.

Walki w lipcu 1944 roku W lipcu 1944 roku Czeremcha znalazła się na obszarze ciężkich walk związanych z ofensywą radzieckiej 65. Armii oraz niemieckim przeciwuderzeniem, którego celem było przecięcie wysuniętego ugrupowania wojsk radzieckich zmierzających w kierunku Bugu. Od południowego wschodu przeciwko wojskom radzieckim działały oddziały 5. Dywizji Pancernej SS „Wiking”, stanowiące południowe ramię niemieckiego przeciwuderzenia, podczas gdy od strony Bielska Podlaskiego na Kleszczele nacierała 4. Dywizja Pancerna.

22 lipca oddziały pułku grenadierów pancernych SS „Westland” przełamały radziecką obronę w rejonie Zubacz i Berezyszcz, a niemieckie czołgi operujące w rejonie Nurca skierowały się wzdłuż linii kolejowej w stronę Czeremchy. Następnego dnia niemieckie wojska pancerne przełamały pozycje 75. Gwardyjskiej Dywizji Strzeleckiej w rejonie Mikulicz i obeszły od zachodu radziecką obronę Czeremchy-Wsi, podczas gdy oddziały pułku „Westland” zaatakowały miejscowość od południa.

23 lipca walki przeniosły się również w rejon osady kolejowej i stacji Czeremcha. Oddziały pułku „Westland” nacierały na stację od strony Czeremchy-Wsi, a inne siły niemieckie atakowały ją od południowego zachodu; ciężkie walki toczyły się także w rejonie Kuzawy. Podejść do stacji broniły oddziały radzieckiej 65. Armii, w tym jednostki 356. Dywizji Strzeleckiej i 115. Brygady Strzeleckiej. W toku walk Niemcy opanowali Czeremchę i ważny węzeł kolejowy, a ich oddziały pancerne kontynuowały natarcie w kierunku Kleszczel, gdzie połączyły się z 4. Dywizją Pancerną.

24 lipca, wobec radzieckiego przeciwuderzenia i niepowodzenia próby trwałego przecięcia 65. Armii, większość sił niemieckich rozpoczęła wycofywanie z wysuniętych pozycji. W rejonie Czeremchy pozostała grupa bojowa oparta na pułku „Westland”, która 25 lipca odpierała kolejne radzieckie natarcia. Tego dnia po dalszych walkach oddziały „Westland” otrzymały rozkaz opuszczenia rejonu Czeremchy i odwrotu w kierunku Tokar i Wysokiego Litewskiego, co umożliwiło wojskom radzieckim ponowne zajęcie miejscowości. W następnych dniach 65. Armia odzyskała także miejscowości położone na południe i południowy wschód od Czeremchy.

Okres powojenny (1945–1989)

Po zakończeniu II wojny światowej dalszy rozwój Czeremchy był związany przede wszystkim z funkcjonowaniem węzła kolejowego. W 1945 roku zdemontowano i wywieziono do ZSRR drugi tor na odcinkach Platerów–Czeremcha oraz Czeremcha–Siemianówka–granica państwa, wskutek czego znaczna część dawnej dwutorowej magistrali pozostała jednotorowa. Stopniowo odbudowywano jednak znaczenie miejscowego węzła. W grudniu 1948 roku na stacji pojawił się pierwszy pociąg spalinowy, a szczególnie intensywny rozwój zaplecza kolejowego przypadł na lata 1968–1978, kiedy rozbudowano m.in. lokomotywownię. Kolej pozostawała w okresie powojennym jednym z głównych miejsc zatrudnienia mieszkańców i czynnikiem kształtującym rozwój osady.