thumb|Fragment tzw. mapy radziwiłłowskiej z 1613 roku. Łaciński napis: Volynia ulterior, quae tum UKRAINA tum NIS ab aliis vocitatur, czyli w tłumaczeniu „Wołyń dalszy, który już to UKRAINA, już to NIŻ jest zwany”Jarosław Łuczyński Przestrzeń Wielkiego Księstwa Litewskiego na mapie radziwiłłowskiej Tomasza Makowskiego z 1613 roku w świetle treści kartograficznej i opisowej, Ukraina Lithuanica: студії з історії Великого князівства Литовського", wyd. Narodowa Akademia Nauk Ukrainy, tom II (2013), s. 121-152 mały|Delineatio Generalis Camporum Desertorum vulgo Ukraina. Cum adjacentibus Provinciis Mapa Wilhelma Beauplana z 1648 wykonana na zlecenie Władysława IV obejmująca województwa: kijowskie, bracławskie, czernihowskie, podolskie, wołyńskie i wschodnią część województwa ruskiego. Północ na dole mapy mały| Wilhelm de Beauplan Opisanie Ukrainy..., strona tytułowa (1660) mały|Mapa Europy Wschodniej Vinzenzo Coronellego (1690). Ukraina Prawobrzeżna z Kijowem i Hetmanat w obrębie Carstwa Rosyjskiego określone jako UKRAINE ou PAYS DES COSAQUES (Ukraina lub ziemie kozackie). Na wschód od Hetmanatu OKRAINA (pogranicze) określa pograniczne południowe ziemie rosyjskie
Pojęcie Ukraina ewoluowało semantycznie na przestrzeni dziejów i zakres jego stosowania jest od XX wieku przedmiotem polemik i kontrowersji w historiografii oraz naukach politycznych. Do dziś sens przypisywany definicji jest często uzależniony od kraju pochodzenia badacza (czy stosującego pojęcie) i jego poglądów politycznychT. Stryjek, Historiografia..., s.438–439.
Etymologia i ewolucja nazwy i pojęcia terytorialnego Ukrainy Określenie Ukraina jako nazwa pospolita pojawiło się w średniowieczu i oznaczało pierwotnie nazwę granicznych regionów geograficznychUkraina, to każda ziemia na kraju czyli na krańcu, u granicy, u kraju państwa położona, Zygmunt Gloger, Geografia historyczna ziem dawnej Polski, Kraków 1903. Do końca XVI wieku termin ukraina nie miał charakteru oficjalnego i oznaczał „ugranicze” („pogranicze”, „krańce państwowe”) poszczególnych terenów, będących pod kontrolą różnych państwZygmunt Gloger, Geografia historyczna ziem dawnej Polski, Kraków 1903Pojęcie Ukrainy, ukrain równoznaczne było najczęściej z pojęciem pogranicza państwowego. Były tedy ukrainy tatarskie, moskiewskie, litewskie, polskie, a nawet w samej Rzptej polskiej (...) były różne "ukrainy" czyli krańce państwowe Por. Franciszek Rawita-Gawroński, Nazwa Ukrainy: jej początek i charakter, "Ruś", 1911, z. 1Henryk Paszkiewicz, Początki Rusi, Kraków 1996, s. 496Zbigniew Wójcik, Wojny kozackie w dawnej Polsce, Kraków 1989, s. 1"Стара ся назва, уживана в староруських часах в загальнім звачінню погранича" Mychajło Hruszewski Історія України-Руси t. I rozdz. I.Термінологія, українське імя, затемненнє понятія української національності, звичайна історична схема, спори про самостійність.
We współczesnym językoznawstwie ukraińskim etymologia nazwy Ukraina dokładnie nie jest znana ze względu na odległość czasową od pierwszego użycia nazwy. Wbrew powszechnie przyjętemu tłumaczeniu słowa ukraina jako „okraina” – „pogranicze”, nazwa Ukraina wywodzi się od staroruskiego kraj („swoja ziemia”, „rodzima ziemia”) i przyimka „u”, co w połączeniu oznacza antonim słowa czużbina – „cudza ziemia”, „obca ziemia”. Większość współczesnych badaczy języka starosłowiańskiego przyjmują właśnie tę wersję etymologii nazwy, ponieważ tłumaczenie jej jako „pogranicza” z rosyjskiego okraina po raz pierwszy pojawiło się pod koniec XVII wieku w rosyjskich pracach historycznych. Nie może jednak ono być uważane za prawdziwe, gdyż sens słowa ukraina został wzięty z języka rosyjskiego, a nie starosłowiańskiego, a języki te mają spore rozbieżności merytoryczneРусанівський, В. М. Українська мова w: Енциклопедія «Українська мова». Київ 2000, Григорій Півторак, Г. «Україна» — це не «окраїна» w: Походження українців, росіян, білорусів та їхніх мов..
Termin Ukraina pojawił się po raz pierwszy w Latopisie kijowskim, opisującym wydarzenia XII w., którego najstarszy egzemplarz pochodzi z XV w. Opisując śmierć Włodzimierza, księcia perejasławskiego, autor tekstu stwierdził, iż po jego zgonie Ukraina wielce rozpaczała, co odnosi się do dziedzictwa zmarłego, czyli księstw: perejasławskiego, kijowskiego i czernihowskiego, a relacjonując wypadki 1189 r., nazwał Ukrainą tereny leżące między Bohem a DniestremWładysław Serczyk, Historia Ukrainy, s.9.
Jako nazwa własna Ukraina została użyta po raz pierwszy za czasów Rzeczypospolitej Obojga Narodów w roku 1590 w tytule konstytucji sejmowej według projektu Jana Zamoyskiego: Porządek ze strony Niżowców i UkrainyWładysław Konopczyński Dzieje Polski nowożytnej Wydanie czwarte krajowe, Warszawa 1999, Wyd. Instytut Wydawniczy PAX s. 211.. Określała wówczas tereny województw: kijowskiego i bracławskiego Rzeczypospolitej. W okresie pomiędzy pokojem polanowskim (1634) a traktatem Grzymułtowskiego (1686) w skład terytorium określanego nazwą Ukrainy wchodziło również województwo czernihowskie. W 1613 na mapie Magni Ducatus Lithuaniae caeterumque regionum illi adiaciencium exacta descriptio Tomasza Makowskiego, wydanej w Amsterdamie, obszar prawego brzegu Dniepru określono jako Wołyń Dolny, który nazywają Ukrainą lub Niżem.
W 1648 r. Wilhelm Beauplan wykonał mapę Delineatio Generalis Camporum Desertorum vulgo Ukraina..., traktując wymiennie nazwy „Dzikie Pola" i „Ukraina". W wydanym w 1651 dziele Opisanie Ukrainy, którą tworzą liczne prowincje Królestwa Polskiego leżące pomiędzy granicami Moskowii i Transylwanii...Wydane w 1651 dzieło Beauplana nosiło oryginalny tytuł: Déscription de l’Ukrainie, qui sont plusieurs provinces du Royaume de Pologne, Contenuës depuis les confins de la Moscovie, jusques aux limites de la Transilvanie. Ensemble leurs moeurs, façcons de vivres et de faire la Guerre. Par le Sieur de Beauplan - Opisanie Ukrainy, którą tworzą liczne prowincje Królestwa Polskiego leżące pomiędzy granicami Moskowii i Transylwanii. Wraz z wiadomościami o zwyczajach, sposobie życia i prowadzenia wojny jej mieszkańców. Przez Jaśnie Wielmożnego Pana de Beauplan. umiejscowił Ukrainę pomiędzy granicami Carstwa Rosyjskiego a Siedmiogrodem, z wyłączeniem Rusi CzerwonejNa mapie generalnej znalazły się Wołyń, Podole, Kijowszczyzna, ziemia czernihowsko-siewierska i karpackie Pokucie, czyli całe terytorium ukraińskie z wyjątkiem ziemi halickiej (oznaczonej jako "Russia"). Natalia Jakowenko, Historia Ukrainy do 1795 roku, Warszawa 2011, Wydawnictwo Naukowe PWN, , s. 24..
W czasie sejmu 1659 roku wymieniono „Woiewodztwa Ukrainne” i były to woiewodztwa, Kiiowskie, Bracławskie, CzerniechowskieVolumina Legum, Tom IV. Petersburg 1859. s. 296..
Mychajło Hruszewski w opublikowanym w 1898 we Lwowie pierwszym tomie swojej dziesięciotomowej pracy Historia Ukrainy-Rusi (wyd. 1898-1937)Mychajło Hruszewski, Історія України-Руси, upublicznił określenie "Ukraina" i nadał mu nową definicjęDefinicja Hruszewskiego: "Praca ta ma przedstawić obraz historycznego rozwoju życia narodu ukraińskiego, lub tych grup etnograficzno-politycznych, z których uformowało się to, co określamy dzisiaj nazwą narodu ukraińskiego, zwanego inaczej „małoruskim”, „południoworuskim”, lub po prostu „ruskim” albo „rusińskim”. Różnorodność tych nazw nie ma szczególnego znaczenia, gdyż dotyczą one pojęcia jasnego samo w sobie; jest ona interesująca jedynie jako charakterystyczny przejaw tych przemian historycznych, jakie przyszło przeżyć temu narodowi. Jego stara, historyczna nazwa: Ruś, Rusin, ruski, w okresie upadku politycznego i kulturalnego zostało przejęte przez naród wielkorosyjski, którego życie kulturalne i polityczne rozwinęło się na tradycjach dawnego państwa ruskiego, a wielkorosyjskie organizmy polityczne – jak Wielkie Księstwo Włodzimierskie, a następnie Wielkie Księstwo Moskiewskie – uważały się za spadkobierców, następców tego starego, ruskiego (kijowskiego) państwa, przede wszystkim – z powodu swoich związków dynastycznych z dynastią kijowską. Już w wieku XIV, gdy waga życia politycznego przechyliła się na stronę wielkorosyjską, zaś ukraińskie życie polityczne koncentrowało się na Ukrainie zachodniej, w Księstwie halicko-wołyńskim, do państwa tego przylgnęła nazwa „Małej Rusi”. I tak Jurij Bolesław, książę halicko-wołyński, w jednej z gramot (z 1335) tytułuje się dux tocius Russie Mynoris. Częściej używana jest ta nazwa w pismach Patriarchatu Konstantynopolitańskiego z XIV w., gdzie eparchie halicko-wołyńskie są poprzez tę nazwę (ή Μικρά 'Ρωσία) przeciwstawione północnym, moskiewskim ziemiom; być może właśnie pod wpływem terminologii kościelnej nazwy tej użył Jurij Bolesław. Następnie wychodzi ona z użytku, ale gdy w XVII w. naród ukraiński wchodzi w skład państwa moskiewskiego i powstaje potrzeba odróżnienia go od narodu moskiewskiego, terminy „małorosyjski”, „Małorosja” wchodzą na długo do oficjalnego użytku, w państwie rosyjskim do dziś, a pod wpływem tejże oficjalnej terminologii także do użytku piśmiennictwa rosyjskiego i zachodnioeuropejskiego, gdzie zaczyna wypierać pojęcia starsze (niemieckie kleinrussisch, francuskie petit-russe i inne). Jednak w społeczeństwie ukraińskim nazwa ta nie przyjęła się, zamiast niej do coraz szerszego użytku wchodziła nazwa „Ukraina”, „ukraiński”. Stara ta nazwa, używana w czasach staroruskich w ogólnym znaczeniu pogranicza, zaś w XVI w. przyjmująca znaczenie średniego Naddnieprza, które z końcem XV w. staje się niebezpiecznym, znajdującym się w szczególnej sytuacji, narażonym na ciągłe napaści tatarskie pograniczem – przyjmuje szczególne znaczenie w XVII w., gdy ta właśnie Ukraina wschodnia staje się centrum i przedstawicielką nowego życia ukraińskiego, w silnym przeciwstawieniu wobec społeczno-politycznej i narodowej sytuacji państwa polskiego skupia w sobie życzenia, marzenia, nadzieje Ukrainy współczesnej. Nazwa „Ukraina” łączy się z tymi zmaganiami i nadziejami, z tym burzliwym wybuchem życia ukraińskiego, który dla późniejszych pokoleń staje się ogniem przewodnim, niewyczerpanym źródłem narodowej i społeczno-politycznej świadomości, nadziei na możliwość odrodzenia i rozwoju. Odrodzenie literackie XIX wieku przyjęło tę nazwę dla określenia swojego życia narodowego. W miarę tego, jak wzrastała świadomość ciągłości i nieprzerwanego charakteru etnograficzno-narodowego życia ukraińskiego, ta ukraińska nazwa rozciągnęła się na całą historię narodu ukraińskiego. Aby podkreślić związki nowego życia ukraińskiego z jego starymi tradycjami, ta ukraińska nazwa używana była także (w ostatniej ćwierci minionego stulecia) w formie złożonej „Ukraina-Ruś”, „ukraińsko-ruski”; stara, tradycyjna nazwa połączona z nowym terminem odrodzenia i ruchu narodowego. Ale w ostatnim okresie w coraz szersze użycie, zarówno w literaturze ukraińskiej, jak i w innych, wchodzi prosta nazwa „Ukraina”, „ukraiński”, zastępując inne pojęcia. W dalszym ciągu wykładu nowy ten termin będzie używany wymiennie ze starym „Ruś”, „ruski”, „staroruski” oraz złożonym „ukraińsko-ruski”, odpowiednio do pojęć i czasu, o których będzie mowa, chociaż właściwe ich znaczenie jest jedno – oznaczają one to, o czym dziś myślimy jako o narodzie ukraińskim; jego terytorium i życie współcześnie i dawniej oraz te grupy, organizacje, formy etnograficzno-polityczne z których powstało współczesne życie ukraińskie. Dla nazwania wszystkich grup wschodniosłowiańskich, które współcześni filolodzy nazywają po prostu „ruskimi” (russisch, russ) będę więc używał nazwy „wschodniosłowiański”, by nie dopuścić do żadnej niejasności, związanej z historycznym znaczeniem terminu „Ruś”, „ruski”, które do dziś przetrwało na Ukrainie zachodniej: w Galicji, na Bukowinie, Ukrainie Węgierskiej, w znaczeniu południowej, ukraińskiej grupy wschodniej gałęzi Słowian. Grupę północno-zachodnią będę określał jako białoruską, grupę północno-wschodnią jako wielkorosyjską."