Louis-Ferdinand Céline fr: lwi fɛʀdinɑ̃ selinNazwisko Céline jest imieniem babcia pisarza (Céline Guillou) od strony matki Marguerite, która się nim opiekowała i która w testamencie przepisała jego rodzinie znaczny majątek., właśc. Louis-Ferdinand Destouches (ur. 27 maja 1894 w Courbevoie na przedmieściach Paryża, zm. 1 lipca 1961 w Meudon) – francuski prozaik; pisarz i eseista, zwany enfant terrible świata literackiego”Ł. Badula, Posłowie do: L.-F.Celine, Śmierć na kredyt, Kraków 2004, str. 379Enfant terrible, potoczne określenie znaczące dosłownie: „okropne dziecko”. Antonim do „cudownego dziecka”. Uczestnik I wojny światowej. Jeden z najważniejszych, najbardziej wpływowych i zarazem najbardziej kontrowersyjnych pisarzy XX wiekuO. Hedemann, Posłowie do: L.-F.Celine, Podróż do kresu nocy, Izabelin 2005, str. 551, prekursor egzystencjalizmu w literaturze, porównywany nieraz do markiza de Sade'a. Z wykształcenia lekarz, co znalazło odzwierciedlenie w percepcji świata w jego powieściach. Innowator języka literackiego, który wzbogacił o argot i specyfikę języka mówionego, wyzwolonego ze składni francuskiejJ. Stempowski, Chimera jako zwierzę pociągowe, Warszawa 2001, str.136. Znany zwłaszcza dzięki skandalizującej powieści Podróż do kresu nocy, określanej przez Jerzego Stempowskiego jako powieść bez estetyzmuJ. Stempowski, Chimera jako zwierzę pociągowe, Warszawa 2001, str.134. Wyróżniał się ostrym, prowokacyjnym stylem obfitującym w wulgaryzmy, pełnym ironii, satyry i czarnego humoru. Uznany za jednego z największych (obok Jeana-Paula Sartre’a, Alberta Camusa i Samuela Becketta) pisarzy opisujących kondycję człowieka XX wiekuTiré de l'encyclopédie alphabétique: Alpha, Editions Hachette .
Do dziś toczą się spory i kontrowersje wokół antysemickich poglądów Céline'a oraz sprawy rozmiarów jego kolaboracji z okupantem niemieckim w czasie II wojny światowej („apologeta faszyzmu”)Praca trzech autorów: Pierre-André Taguieffa, Grégoire Kauffmanna i Michaëla Lenoire'a, „L'Antisémitisme de plume (1940–1944) : la propagande antisémite en France sous l'Occupation” („Antysemityzm w piórze (1940–1944): propaganda antysemicka w okupowanej Francji”) Études et Documents (Studia i dokumenty), Paryż, Berg International, « Pensée politique et sciences » (seria „Myśl polityczna i naukowa”), 1999. () zawiera zarówno analizy jak i odwołania do źródeł na temat kolaboracji i antysemityzmu pisarzy francuskich, w tym wyróżniającego się w tym krajobrazie pisarstwa Céline'a, przy czym same te źródła nie mogą być współcześnie publikowane ze względu na obowiązujące we Francji prawoCéline publikował dużo w kolaboracyjnej i antysemickiej prasie lat 1940 – 1944, takiej jak: „Au pilori”, „Cahiers de l'émancipation nationale” (antysemickie tygodniki francuskie za okupacji niemieckiej), „La Gerbe” (kolaboracyjna gazeta), „Le Réveil du peuple” (pismo wydawane przez reżim Vichy).. Pisarz z przekonania reprezentował również antysowietyzm i ateizm, czego dał wyraz w swojej działalności literackiej. Przeciwnik rewolucji i anarchizmu.
Życiorys Młodość Louis-Ferdinand Destouches urodził się 27 maja 1894 jako potomek ubogiej paryskiej rodziny, w Courbevoie, w domu Ferdinanda Destouchesa i Margeritte Guillou przy ulicy Rampe du Pont 12. Już następnego dnia po narodzinach odbył się jego chrzest w kościele Saint-Pierre-Saint-Paul, po którym dziecko oddane zostało pod opiekę niańki do Voisines, a następnie Puteaux. Na wiosnę 1897 młody Louis-Ferdinand znalazł się pod opieką babci, Céline Guillou. W 1898 rodzina Destouches przeniosła się do niewielkiego mieszkania na Montmartre.
Louis-Ferdinand rozpoczął edukację w 1900–1905 w szkole komunalnej przy ulicy Louvois. W międzyczasie poprawiła się sytuacja materialna państwa Destouches; w 1904 umarła bowiem Céline Gulliou, babka od strony matki, która przypisuje rodzinie w spadku trzy domy w Asnières oraz, dość pokaźną jak na tamte lata, sumę osiemnastu tysięcy franków. W czasie nauki w prywatnej szkole Saint-Joseph młody Louis-Ferdinand kilkakrotnie wyjeżdżał do Anglii i Niemiec, gdzie mieszkał na stancji (m.in. w Hanowerze) i pobierał nauki gry na fortepianie. Opanowanie języków obcych miało przygotować chłopca do przyszłej kariery sprzedawcy lub handlowca. W 1909, po powrocie do Paryża, chłopiec pobiera nauki kolejno w Rochester i w Pierremont Hall. W czasie studiów wstąpił do wojska (mimo swoich antypatriotycznych i anarchistycznych poglądów). Przydzielono go do 12. regimentu kirasjerów stacjonujących w Rambouillet. W 1913 został mianowany kapralem, później – wachmistrzem. Na froncie (październik 1914) zgłosił się na ochotnika do pełnienia funkcji łącznika, wkrótce, podczas służby, został ranny w głowę i w ramię. W listopadzie otrzymał medal za odwagę. W 1915 został przeniesiony do rezerwy.
Po opuszczeniu armii wyjechał do kolonii w Afryce, gdzie zachorował na malarię. W 1917 wrócił do Francji i rozpoczął krótkotrwałą pracę asystenta redaktora w piśmie „Eureka”. 19 sierpnia 1919 ożenił się z Édith Follet, a 15 czerwca roku następnego urodziła się ich córka – Colette.
Dorosłe życie mały|upright|Céline w 1936 r.
W 1921/24 zdał egzaminy, uzyskał dyplom lekarski i wyjechał na praktykę do Paryża. Odbył w tym czasie kilkumiesięczny staż w szpitalu Cochin, gdzie pozostał do końca 1923. W rok później Destouches rozpoczął pracę nad pracą dyplomową poświęconą Ignazowi Semmelweisowi. Pomimo pewnych niedociągnięć natury merytorycznej, praca została oceniona wysoko ze względu na jej czysto literackie walory.
W 1924 w Paryżu przyszły pisarz poznaje Ludwika Rajchmana, dyrektora sekcji higieny w Lidze Narodów. Następnie składa oficjalny wniosek o podjęcie tam pracy.
W tym samym roku udał się do Genewy aby objąć stanowisko sekretarza w departamencie higieny i epidemiologii Ligi Narodów. W następnych latach (1925–26) w celach zawodowych podróżował do Ameryki, Anglii, Senegalu i Nigerii, rozpoczął pracę nad pierwszym utworem, „L'Église”. Żona wystąpiła o rozwód. W 1927 otworzył własny gabinet lekarski w Clichy. Wyjechał do ZSRR, aby przyjrzeć się radzieckiej rzeczywistości. W 1936 poznał Lucettę Almanzor, która wkrótce została jego partnerką życiową (wzięli ślub w 1943).
W 1939 chciał ponownie wstąpić do wojska, jednak jego zgłoszenie zostało odrzucone. W 1941 wziął udział w spotkaniach organizowanych przez Instytut Niemiecki w Paryżu, poświęconych tematom rasowym. W 1944 wraz z Lucettą opuścił Paryż i zatrzymał się w Niemczech (planował schronić się w Danii). Został aresztowany i osadzony w więzieniu, gdy próbował przedostać się do Kopenhagi. Po zakończeniu wojny oskarżono go o kolaborację z Niemcami. W 1947 za sprawą duńskiego ministra zwolniono go z więzienia i oddalono do miejscowości Korsor. W tym czasie we Francji trwała kampania przeciw Céline'owi (Jean-Paul Sartre domagał się dla niego kary śmierci).
Starość i śmierć Do kraju wrócił dopiero po amnestii, 26 kwietnia 1951. Chwilowo zatrzymał się u swojej teściowej w Menton, po czym powrócił do Paryża by na nowo zająć się praktyką lekarską. W tym czasie poświęcił się pisaniu kolejnych powieści i leczeniu ludzi biednych, częstokroć z własnej woli świadcząc swoje usługi za darmo i bezinteresownie. Krzysztof Siwczyk tak pisze o tym okresie życia pisarza: „Leczył biedotę, sam jednak do końca pozostał chory z nienawiści, przerażenia i wiecznej tęsknoty za czymś lepszym niż pozbawione znaczenia, seryjnie chowane w ziemi trupy."
W 1952 wydawnictwo Gallimarda wydało kolejną powieść Céline'a pisaną jeszcze w czasie pobytu autora w więzieniu w Danii, Féerie pour une autre fois; nie udało mu się jednak zdobyć dawnego rozgłosu. W trzy lata później pisarz opublikował swoje literackie credo, felieton Etretiens avec le professeur Y, a w 1957 na nowo zabłysnął powieścią, Z zamku do zamku. W 1959 Gallimard opublikował dramat sceniczny Ballets, a już w następnym roku ukazuje się powieść wojenna, Nord. Za sprawą przeprowadzonego w tym czasie wywiadu z Céline'em dla dziennika L'Express, odżyło zainteresowanie antysemityzmem i sprawą kolaboracji Francuzów przez pisarza. Ostatnie lata swojego życia Céline spędził w zapomnieniu i rozgoryczeniu, w domu na peryferiach Paryża. Zmarł 1 lipca 1961 w Meudon. W kilka dni przed śmiercią zdążył ukończyć pracę nad ostatnią powieścią, Rigodon. Pogrzeb pisarza odbył się bez rozgłosu 4 lipca 1961 na cmentarzu w Meudon.
Publikacje pośmiertne W 1962 Gallimard opublikował Podróż do kresu nocy i Śmierć na kredyt w prestiżowej serii „Plejada”. W dwa lata później pośmiertnie ukazała się powieść Les Pont de Londres, a w 1968 publikacji doczekuje się Rigodon.
Twórczość Louis-Ferdinand Céline dość niespodziewanie działalnością literacką zajął się od 1926, po powrocie z Afryki. Początkowo pisał sztuki teatralne, np. L'Église czy Progrès, które spotkały się z odrzuceniem i nigdy nie trafiły na deski teatru.
Spełnienia artystycznego doznał dopiero w 1932, kiedy to zadebiutował głośną, opartą na wątkach autobiograficznych, powieścią Podróż do kresu nocy (wyd. pol. 1933) – brutalnym i groteskowym opisem współczesności – do dziś wywierającą wpływ na prozę światową. Powieść okazała się utworem nowatorskim w stylu – Céline wprowadził do literatury język mówiony, potoczny, nie stronił od wulgaryzmów i obsceniczności. Pisarz zrezygnował z subiektywizmu oraz relatywizmu poznawczego, epatując brutalną szczerością, przytłaczając pesymizmem, sarkastycznym buntem przeciw rzeczywistości. W jego ujęciu życie jest niekończącym się koszmarem na pograniczu snu i jawyWielu krytyków literackich zauważa, że Céline zmienia w sposób rewolucyjny tradycyjny styl powieściowy, bawi się rytmami i dźwiękami w tym co nazywa „swoją mała muzyką”. Używa słownictwa zarówno żargonowego, jak i naukowego, języka mówionego jak i literacko wyszukanego, przejawia „straszliwą przenikliwość”, oscylując między beznadzieją a humorem, przemocą a czułością. Gaétan Picon ocenia Podróż do kresu nocy jako „jeden z najbardziej nie do zniesienia krzyków człowieka, kiedykolwiek wydanych”. Gaétan Picon był jednym z nielicznych krytyków odnoszących się do „Dzieł zebranych” Célina, wydania Gallimarda z 1952 r (wydanie bez pamfletów) i redaktorem naczelnym pozycji „ Panorama Des Idées Contemporaines „ („Panorama współczesnych idei”), wyd. Gallimard 1957.
Pomimo niespodziewanie dobrej sprzedaży Podróży do kresu nocy, publikacja powieści spotkała się z dość chłodnym przyjęciem elit intelektualnych ówczesnej Francji; stąd nagrodzenie jej zaledwie nagrodą Renaudot zamiast spodziewanej najbardziej prestiżowej – nagrody GoncourtówŁ.Badula, Posłowie do: L.-F.Celine, Śmierć na kredyt, Kraków 2005, str. 378. Współcześnie Podróż do kresu nocy uważana jest za najwybitniejsze dzieło pisarzaŁ.Badula, Posłowie do: L.-F.Celine, Śmierć na kredyt, Kraków 2005, str. 379, kolejne jego utwory (Śmierć na kredyt czy Z zamku do zamku) oceniane są jako mniej udane.
Twórczość Céline'a określana bywa jako bliska naturalizmowi. Ogniskowała się ona bowiem wokół biologizmu człowieka, tzw. pierwiastka figmentum malum w jego osobowości, pesymistycznej wizji więzi międzyludzkich.
Céline zaniechał pogłębiania wizerunku psychologicznego bohaterów na rzecz chłodnej analizy świata widzianego „z boku”. Tendencja ta przybliża XX-wiecznego pisarza do tradycji XVIII-wiecznej powiastki filozoficznej, na co zwraca uwagę m.in. Jerzy StempowskiJ.Stempowski, Chimera jako zwierzę pociągowe. 1926-1941, Warszawa 2001, str. 136-137. Współczesna autorowi krytyka literacka zarzucała Céline'owi zresztą zbyt wiele analogii do Kandyda Woltera (tyczy się to zwłaszcza powieści Podróż do kresu nocy). Omawiając jego twórczość zwykło się przywoływać również klasyczny poemat heroikomiczny oraz twórczość François Rabelais'go.