Księga Henocha albo 1 Księga Henocha (etiopska) – pseudoepigraficzna księga apokryficzna Biblii hebrajskiej i Starego Testamentu. Jest kompilacją różnych, wcześniej niezależnych tekstów, powstałych między 300 r. p.n.e i końcem I w. n.e. Rękopisy nie podają żadnego tytułu księgi, jej nazwa pochodzi od imienia głównego bohatera. Istnieją jeszcze dwie księgi apokryficzne przypisywane patriarsze Henochowi – synowi Jereda: 2 Księga Henocha z I w. n.e. zachowana jedynie w starosłowiańskimF.I. Andersen 2 (Slavonic Apocalypse of) Enoch, a new Translation and Introduction w: The Old Testament Pseudepigrapha, Vol 1 (1983), ed. James Charlesworth (red.) , s. 94; 3 Księga Henocha z V w. n.e. zachowana w języku hebrajskim.
1 Księga Henocha jest najczęściej cytowana. Kopie części księgi zostały znalezione wśród rękopisów z Qumran, jednakże księga w całości przetrwała jedynie w języku gyyz. Zawarte w niej teksty reprezentują różne, czasem zupełnie przeciwstawne, tendencje teologiczne. Krótki urywek z 1 Księgi Henocha (1 Hen 1,9) jest zgodny z zawartym w Nowym Testamencie Listem Judy (Jud 1,14-15). Autorstwo cytowanych słów jest tam w sposób jednoznaczny przypisywane „Henochowi, siódmemu po Adamie” (1 Hen 60,8) – ojcu Matuzalema, pradziadkowi Noego. Księga Henocha jest tekstem apokaliptycznym, zawierającym w swojej treści m.in. wytłumaczenie pochodzenia zła, upadku aniołów, powstania gigantów oraz zesłania przez Boga na ziemię potopu. Często występującym motywem jest grzech aniołów z córkami ludzkimi (Rdz 6,2)F. Martin, Le livre d'Hénoch, 1906, s. 10. Księga składa się z pięciu części, poprzedzonych obszernym wstępem, w którym przedstawiony jest zarys czasów ostatecznych.
Większość nurtów judaizmu i chrześcijaństwa nie włączyła żadnej z ksiąg do kanonu biblijnego, z nielicznymi wyjątkami: Kościół koptyjski, Etiopski Kościół Ortodoksyjny i wyodrębniony z niego Erytrejski Kościół Ortodoksyjny oraz Felaszowie włączają ją w swój kanon Pisma Świętego, jako natchnioną.
Treść Księga jest zapisem różnych – często niespójnych – tradycji apokaliptycznych, które powstały w okresie judaizmu Drugiej Świątyni. Pierwsza część Księgi opisuje upadek Czuwających. Byli to aniołowie, którzy z córkami ludzkimi spłodzili anielsko-ludzkie hybrydy zwane Gigantami (zob. Nefilim). Pozostałe części Księgi opisują podróże, wizje, sny i objawienia proroka Henocha w trakcie jego odwiedzin w niebie. Całość składa się z pięciu części:
Księga Czuwających (1-36) Księga Przypowieści (37-71) Księga Astronomiczna (72-82) Księga Snów (83-90) List Henocha (91-108) Większość naukowców uważa, że owe pięć części było najpierw niezależnymi dziełami, powstałymi w różnych okresach. Dopiero później zostały one zredagowane i skompilowane w jedną księgę, którą obecnie znamy jako 1 Księga Henocha.
Część I: Księga Czuwających (1-36) Znana także jako Księga Strażników. Zaczyna się od wizji Henocha przeznaczonej dla pokoleń w przyszłości (1-5):Henoch, człowiek błogosławiony i sprawiedliwy, któremu Pan otworzył oczy i obdarzył świętym widzeniem w niebiosach, zabrał głos i powiedział: [To, co] pokazali mi aniołowie! Usłyszałem od nich wszystko i zrozumiałem to, co zobaczyłem, choć przeznaczone to jest nie temu pokoleniu, lecz pokoleniom dalekim, które dopiero nadejdą.Dalej rozwinięta jest historia zawarta w Rdz 6,1-4 – fragmencie, mówiącym o połączeniu się synów bożych z córkami ludzkimi (6-11). Księga Henocha mówi już jednak wyraźnie o aniołach, którzy połączyli się z kobietami, wymienia także imiona ich dowódców (6:7-8). Z owych związków narodzili się giganci:Pożerali oni wszelki znój ludzki, a ludzie nie potrafili ich utrzymać. Giganci obrócili się przeciwko ludziom, aby ich pożreć. I grzeszyli przeciw ptakom, zwierzętom, gadom i rybom. Pożerali mięso jedni drugich i pili zeń krew. Wtedy ziemia poskarżyła się na nieprawych.Księga wymienia również szereg umiejętności, których Czuwający nauczyli ludzi, m.in. sztukę wyrabiania broni, biżuterii oraz sztukę makijażu, a także astrologię i czary (7-8). Wszystko to doprowadza do wielkiej niegodziwości i rozlewu krwi na ziemi, co w następstwie sprowadza na zbuntowanych aniołów i gigantów kary Boże, a na ziemię ściąga karę potopu. Henoch w swoich wizjach staje się pośrednikiem między Czuwającymi a Panem w niebie (12-16). Wspomniane jest również wstawiennictwo Archaniołów za ludźmi i wymienione są imiona siedmiu z nich (20). Znajduje się tu również opis wizji Pałacu Bożego (14:8-15), Drzewa Życia (24-25), oraz trzech podróży Henocha po Niebie, Szeolu i różnych krańcach Ziemi, wraz z Archaniołami, którzy tłumaczą mu to, co ogląda (17-36). Powstanie Księgi Czuwających datuje się na ok. III w. p.n.e.
Część II: Księga Przypowieści (37-71) Księga Przypowieści pod wieloma względami przywołuje treści z Księgi Czuwających, choć zawiera też odmienny materiał własny. Niemniej, prototypem i fundamentem dla tej części Księgi Henocha wydaje się być właśnie Księga Czuwających. Do treści własnych należy pojawiająca się tu postać Syna Człowieczego, którego Księga Henocha wspomina 17 razy i to tylko w Księdze Przypowieści (zob. henochiańska wizja Syna Człowieczego). Sam tytuł tej sekcji może być mylący, gdyż jej gatunek literacki przejawia raczej cechy apokalipsy. Przypowieści w Księdze Henocha nie należy zatem rozumieć w kluczu nowotestamentalnym, lecz raczej jako „wizje” czy „objawienia mądrości”. Tytuł ten jednak mógł zostać wzięty z fragmentu 68,1, w którym Noe mówi, że dostał od swojego pradziadka Henocha wyjaśnienie wszystkich tajemnic, które zostały zebrane dla niego właśnie w „Księdze Przypowieści”.
Księgę Przypowieści można podzielić na cztery części:
A. Rozdział 37 – wstęp
B. Rozdziały 38–44 – pierwsza przypowieść poruszająca tematy: sądu nad nieprawymi (38), miejsca przebywania sprawiedliwych (39), czterech aniołów – Michała, Rafała, Gabriela i Fanuela (40), tajemnic wiatrów, słońca i księżyca (41), mieszkań Mądrości i Nieprawości (42), błyskawic i gwiazd niebieskich (43-44).
C. Rozdziały 45–57 – druga przypowieść poruszająca tematy: zapowiedzi nowej ziemi i nowego nieba (45), wizji Syna Człowieczego (46), modlitwy sprawiedliwych o Bożą odpłatę, radujących się w obecności Pana Duchów (47), objawienia Syna Człowieczego (48), mądrości i potęgi Wybrańca (49), zwycięstwa sprawiedliwych (50), zmartwychwstania umarłych i oddzielenia sprawiedliwych od występnych (51), metalowych gór – żelaznej, miedzianej, srebrnej, złotej, z miękkiego metalu i z ołowiu (52), sądu nad grzesznikami i wizji doliny kaźni (53,1–54,6), wód potopu (54,7–55,2), sądu nad Azazelem i upadłymi aniołami oraz walki Izraela z jego wrogami (55,3–56,8), zgromadzenia rozproszonych (57).
D. Rozdziały 58–71 – trzecia przypowieść poruszająca tematy: opisu światłości dla sprawiedliwych i wybranych (58), tajemnic błyskawic i piorunów (59), Księgi Noego – poruszenia nieba, Lewiatana i Behemota, tajemnic natury (na początku podana jest data widzenia: rok pięćsetny, czternasty dzień siódmego miesiąca) (60), aniołów mierzących raj i sądu Wybrańca (61), sądu nad królami i władcami ziemi, objawienia Syna Człowieczego, chwały dla sprawiedliwych (62), zagłady królów i rządców (63), miejsc kaźni upadłych aniołów (64), Księgi Noego – wymienione są tu imiona upadłych aniołów oraz ich winy przeciw ludziom (65-69), przeniesienia Henocha, wizji niebieskiej świątyni i Boga (70–71).
Każda z przypowieści poprzedzona jest wyrocznią (rozdziały 38; 45; 58), zapowiadającą dzień sądu oraz opisującą los sprawiedliwych i grzeszników. Datacja Księgi Przypowieści jest kwestią dyskusyjną, jednak większość uczonych sugeruje określenie możliwego czasu powstania tej części Księgi Henocha na przełom I w. p.n.e. i I w. n.e. Ciekawostką jest, że pośród zwojów odkrytych w Qumran, znaleziono fragmenty każdej z czterech części Księgi Henocha, poza Księgą Przypowieści. Spowodowało to mocne ożywienie dyskusji na temat ewentualnego chrześcijańskiego pochodzenia tej części Księgi.
Część III: Księga Astronomiczna (72-82) Jest to prawdopodobnie najstarsza część Księgi Henocha i mogła być znana redaktorowi kapłańskiego Pięcioksięgu Mojżesza. W Qumran odnaleziono cztery fragmentaryczne kopie Księgi Astronomicznej: 4Q208-211. Przy czym 4Q208 i 4Q209 są datowane na początek II w. p.n.e. Kopie odnalezione w Qumran zawierają również materiał, który nie został zawarty w późniejszych edycjach Księgi Henocha. Księga Astronomiczna zawiera obliczenia dotyczące kalendarza słonecznego, opis pracy ciał niebieskich oraz zapowiedź kataklizmów kosmicznych w czasach ostatecznych: ruchy słońca (72), ruchy księżyca i jego fazy (73), rok księżycowy (74-75), dwanaście wiatrów i ich bramy (76), cztery strony świata: siedem gór, siedem rzek, siedem wielkich wysp (77), imiona słońca i księżyca, rosnący i malejący księżyc (78), zapowiedź wypaczenia się praw ciał niebieskich przez grzech ludzki (80), tablice niebieskie i misja Henocha na ziemi (81), przekazanie mądrości synowi Matuzalemowi, cztery dni przestępne, podział roku na cztery części (82).
Część IV: Księga Snów (83-90) Opisane są tu dwie wizje udzielone Henochowi na temat przyszłej historii świata i Izraela. Prawdopodobna datacja to czasy machabejskie (między 163 i 142 r. p.n.e.) Wizja druga to tzw. historia zoomorficzna, ponieważ ludzie ukazani są pod postaciami zwierząt (np. woły symbolizują patriarchów, owce – wiernych Izraelitów, dzikie zwierzęta – prześladowców Izraela, biały byk z wielkimi rogami – przyszłego Mesjasza). Pierwszy sen – o zagładzie ziemi (83-84), drugi sen – o historii świata aż do założenia Królestwa Niebieskiego (85-90):
historia Adama (biały byk) i Ewy (biała jałówka), oraz Kaina (czarny cielak), Abla (czerwony cielak) i Seta (biały cielak) (85) upadek aniołów (spadające gwiazdy) i demoralizacja ludzkości (jałówki rodzące dzikie zwierzęta m.in. słonie, wielbłądy i osły) (86) przybycie siedmiu Archaniołów i wyniesienie Henocha na wysoką wieżę (87) ukaranie upadłych aniołów przez Archaniołów (88) wielki potop i ocalenie Noego (89:1–9) od śmierci Noego do Exodusu – historia Abrahama, Izaaka i Jakuba oraz Józefa Egipskiego, a następnie Mojżesza (89:10–27) Izrael na pustyni, otrzymanie Dekalogu, wejście do ziemi Kanaan (89:28–40) od czasu Sędziów do zbudowania Pierwszej Świątyni (89:41–50) dwa królestwa: Judy i Izraela do zniszczenia Jerozolimy (89:51–67) od zniszczenia Jeruzalem do powrotu z niewoli (89:68–71) od edyktu Cyrusa do czasów Aleksandra Wielkiego (89:72–77) od Aleksandra Wielkiego do dominacji Seleucydów (90:1–5) od dominacji Seleucydów do Powstania Machabejskiego (90:6–12) ostatni atak pogan na Izraelitów (90:13–19) sąd nad upadłymi aniołami, pasterzami i odstępcami (90:20–27) Nowe Jeruzalem, nawrócenie pozostałych pogan, zmartwychwstanie sprawiedliwych, Mesjasz. Henoch budzi się i płacze (90:28–42).
Część V: List Henocha (91-108) Prawdopodobna datacja to koniec II w. p.n.e. Poszczególne części mogły powstawać na przestrzeni II w. p.n.e., a później były sukcesywnie dołączane do całości Księgi w okresie II i I w. p.n.e. Ostatnią z dołączonych części był rozdział 108 (koniec I w. n.e.). List Henocha można podzielić na pięć części, które zostały poprzeplatane przez ostatecznego redaktora:
1) Mowy Henocha do Matuzalema i jego rodziny – Upomnienie (91:1–10; 91:18–19): stanowiące „pomost” pomiędzy Apokalipsą tygodni i Listem Henocha oraz całą wcześniejszą tradycją henochiczną, prawdopodobna datacja to druga połowa II w. p.n.e. Ta część kryje w sobie tradycje niezależne w stosunku do innych części tradycji henochicznej, np. określenie bezbożnych jako mających „podwójne serce” (91,4), czy zniszczenie idoli w czasach eschatologicznych (91,9).