Bitwa o Malaje (kampania malajska) – bitwa stoczona między wojskami alianckimi a japońskimi na Malajach od 8 grudnia 1941 roku do 31 stycznia 1942 roku podczas II wojny światowej. Podczas kampanii wojska brytyjskie oraz Wspólnoty Brytyjskiej stoczyły wiele starć lądowych z armią japońską. Dla brytyjskich, indyjskich, australijskich i malajskich wojsk kampania na Malajach zakończyła się jednak porażką.
Bitwa ta jest znana z powodu użycia przez Japończyków piechoty rowerowej, co pozwoliło żołnierzom japońskim przenosić więcej sprzętu i szybko poruszać się w gęstym terenie dżungli. Brytyjskie wojska inżynieryjne, wyposażone w ładunki wybuchowe, zniszczyły ponad sto mostów podczas odwrotu, jednak taktyka ta nie pomogła w powstrzymaniu Japończyków. W tym samym czasie Japończycy zdobyli Singapur, tracąc razem 9600 żołnierzy.
Wojska alianckie wsparł miejscowy ruch oporu, czyli Antyjapońska Armia Narodów Malajów, która w późniejszych etapach okupacji japońskiej była potajemnie szkolona i zbrojona przez BrytyjczykówJackson, Robert (2008). The Malayan emergency. London: Pen & Sword Aviation. s. 10.Mówią wieki: magazyn historyczny, tom 17 (1974), s.36.
Podłoże Krótki rys historyczny thumb|left|Żołnierze gurkhijscy podczas walk w dżungli malajskiej, grudzień 1941 roku Brytyjczycy wydzierżawili Singapur od sułtana Dżohoru w 1819 roku, a w 1867 roku został on kolonią brytyjską. Miasto i port przynosiły Imperium Brytyjskiemu ogromne zyski handlu (eksport kauczuku i cyny), ale przede wszystkim pozwalały Royal Navy kontrolować żeglugę na cieśninie Malakka. Dla silnej floty japońskiej oznaczało to w praktyce zamknięcie drogi na Ocean Indyjski. Baza morska w Singapurze powstała w 1924 roku. Rozbudowa trwała do 1928 roku i kosztowała 60 mln funtów. Baza dysponowała suchym dokiem, który mógł pomieścić największe jednostki Royal Navy, w 1933 roku rozpoczęto budowę lotnisk (Tengah, Kallang, Seletar i Sembawang). Jednak największą wagę przykładano do rozbudowy stanowisk artylerii nabrzeżnej. Sztab Imperialny wyszedł bowiem z założenia, że Singapur może zostać zaatakowany jedynie od strony morza. Spodziewano się desantu morskiego podobnego do desantu na Port Artur w 1905 roku. Zbudowano 9 stanowisk dla armat 152 mm (podwójne armaty), 2 stanowiska dla armat kalibru 380 mm (jedno dla dwóch i jedno dla trzech armat) oraz 2 stanowiska dla armat 203 mm (jedno dla dwóch i jedno dla trzech armat). Armaty zostały rozmieszczone w pancernych wieżach lub betonowych działobitniach. Każda bateria była niezależnym stanowiskiem i mogła prowadzić walkę samodzielnieEncyklopedia II wojny światowej nr 13..., s. 226..
Siły, plany i przygotowania aliantów thumb|Jedno ze 152 mm dział artylerii nadbrzeżnej Singapuru podnoszące się do otwarcia ognia, 8 grudnia 1941 roku thumb|Brytyjska obsługa karabinu maszynowego Vickers na Malajach 17 października 1941 roku Siły brytyjskie na Malajach (Malaya Command), którymi dowodził gen. por. Arthur E. Percival, składały się z: hinduskiego III Korpusu gen. mjr. Lewisa Heatha, australijskiej 8. Dywizji Piechoty gen. mjr. Gordona Bennetta, hinduskiej 12. Brygady Piechoty brygadiera A.C.M. Parisa oraz Sił Fortecznych gen. mjr. F.K. Simmonsa. Percivalowi podlegały także jednostki w Sarawaku (brytyjska część Borneo), którymi dowodził mjr. C.M. Lane (2/15 Punjab oraz dwie kompanie ochotnicze), a także oddziały na Wyspie Bożego Narodzenia. Hinduski III Korpus składał się z 9. Dywizji Piechoty dowodzonej przez gen. mjr. A.E. Barstowa (hinduskie 8. i 9. Brygada oraz 88. królewski pułk artylerii), 11. Dywizji Piechoty dowodzonej przez gen. mjr. D.M. Murraya-Lyona (hinduskie 6. i 28. Brygada), Brygady „Penang”, czyli brygady ochotniczej, którą dowodził brygadier R.G. Moir. Rezerwę Korpusu stanowiła hinduska 15. Brygada Piechoty. Wszystkie brygady składały się z trzech pułków, natomiast brygada ochotnicza z czterech pułków, w skład australijskiej 8. Dywizji Piechoty wchodziły: 22. i 27. Brygada Piechoty (trzy pułkowe) oraz trzy pułki artylerii polowej i pułk artylerii przeciwlotniczej. Siły Forteczne składały się z malajskiej 1. Brygady Piechoty (brygadier G.G.R. Williams), malajskiej 2. Brygady Piechoty (brygadier F.H. Fraser), Brygady Ochotniczej (płk. R.G. Grimwood), jednostek fortecznych (4 kompanie forteczne), którymi dowodził brygadier Ivon Simson. Osłonę przeciwlotniczą Singapuru (twierdzy) zapewniały trzy ciężkie i trzy lekkie pułki artylerii przeciwlotniczej. Artylerią dowodził brygadier W.G. Wildey. Artylerią polową (trzy pułki) dowodził brygadier A.D. Curtis. Łącznie dysponowano ok. 90 tys. żołnierzyEncyklopedia II wojny światowej nr 13..., s. 226–227..
W kwietniu 1941 roku szef Sztabu Imperialnego mianował na stanowisko głównodowodzącego gen. por. A.E. Percivala. Był to oficer o niezwykle gruntownym wykształceniu wojskowym, doskonały planista i strateg. Na zlecenie sztabu w 1937 roku opracował raport dotyczący obrony Malajów przed japońską agresją. Był zatem najbardziej odpowiednim kandydatem. Zapoznając się z organizacją obrony na Malajach, natychmiast dostrzegł wiele poważnych błędów i zaniedbań. Przyjął – jak się później okazało słusznie – że jedyną możliwością zajęcia Malajów jest atak lądowy od strony Tajlandii. W latach 30. w brytyjskim Sztabie Imperialnym panowała opinia, że dżungla na Malajach jest nie do przebycia. Nawet jeszcze w 1940 roku wielu oficerów wyznawało ten pogląd. Jednak w połowie 1940 roku Sztab Imperialny zalecił wzmocnienie obrony Malajów właśnie w obawie przed atakiem lądowym. Planom tym przeciwstawił się Churchill, który nie dopuścił do wysłania nowych jednostek na Malaje. Zawarto kompromis, w celu wzmocnienia sił brytyjskich zdecydowano się wysłać pancerniki HMS „Prince of Wales” i HMS „Repulse”. Zrezygnowano z wysłania jednostek pancernych, gdyż wszystkie czołgi skierowano do Egiptu, gdzie przygotowywano się do kolejnej ofensywy (Compass). Percival nie miał najlepszego zdania o sztabie Malaya Command, większość oficerów prezentowała raczej przeciętny poziom wiedzy wojskowej. Generał nie był w stanie narzucić swojego zdania, z tego powodu narady zamieniały się w dyskusje, co dla planowania wojskowego było zgubne. Wynikało to z braku doświadczenia w dowodzeniu wojskami na szczeblu operacyjnym. Dodatkowo nie był on w stanie przekonać władz cywilnych, aby podjęły szereg zarządzeń w celu obrony przed agresją. Gdy Percival wydał rozporządzenie o przymusowych robotach budowlanych przy rozbudowie okopów na żądanie gubernatora Singapuru sir Shentona Thomasa, musiał je odwołać, gdyż brak robotników na plantacjach kauczuku mógł poważnie zaszkodzić gospodarce koloniiEncyklopedia II wojny światowej nr 13..., s. 227..
Percival na wypadek japońskiego zagrożenia opracował plan „Matador”. Polegał on na wyprzedzającym uderzeniu na syjamskie porty Songkhla i Pattani, które, jak zakładano, będą chcieli zdobyć Japończycy, a następnie zdobyć pozycje w rejonie przesmyku Kra. Uderzenie miała wykonać hinduska 11. Dywizja Piechoty, która rozmieszczona była nad granicą z Syjamem. Percival zwrócił się o zgodę na wykonanie operacji „Matador” do naczelnego dowódcy sił zbrojnych na Dalekim Wschodzie marsz. sir Roberta Brooke’a-Pophama, jednak zgody takiej nie otrzymał. Brooke-Popham postępował zgodnie z instrukcjami rządu, które jednoznacznie nakazywały czekanie na japoński atak. Brytyjczycy chcieli jednoznacznej sytuacji, w której to strona japońska będzie agresorem. Oznaczało to oddanie inicjatywy strategicznej JapończykomEncyklopedia II wojny światowej nr 13..., s. 228..
Na dodatek, jeszcze przed wybuchem wojny, aby wzmocnić obronę Malajów przed ewentualnym atakiem japońskim, rząd brytyjski utworzył silny zespół morski przeznaczony do działań na Dalekim Wschodzie (Force Z) pod dowództwem adm. Thomasa Phillipsa. W jego skład miały początkowo wejść: okręt liniowy HMS „Prince of Wales” (dowódca – kmdr John Leach), krążownik liniowy HMS „Repulse” (dowódca – kmdr William Tennant), lotniskowiec HMS „Indomitable” oraz cztery niszczyciele eskorty (, „Electra”, i „Jupiter”). Ostatecznie z zespołu wycofano lotniskowiec „Indomitable”, który uległ uszkodzeniu po wejściu na skały w pobliżu Jamajki. 2 grudnia 1941 roku oba okręty wraz z eskortą wpłynęły do SingapuruEncyklopedia II wojny światowej nr 14..., s. 246..
Plan obrony opracowany w sztabie Percivala zakładał, że obszar Malajów broniony będzie następująco: zachodnia część broniona będzie przez australijską 8. Dywizję Piechoty, północny obszar (granica z Syjamem) broniony będzie przez hinduskie 11. i 18. Dywizję Piechoty, rejon południowy osłaniany będzie przez malajską 1. Brygadę Piechoty.
Plany i siły Japończyków thumb|left|Japońscy żołnierze podczas walk o Gemas, 14 stycznia 1942 roku Jednym z podstawowych celów Japończyków w ataku na Malaje było zdobycie tego półwyspu, bogatego w surowce strategiczne, m.in. kauczuk i cynę. Celem Japończyków było zdobycie tego półwyspu, łącznie z ważną, silnie ufortyfikowaną brytyjską twierdzą – Singapurem. Wojska japońskie chciały także wykorzystać Malaje, po ich zdobyciu, jako bazę wypadową do dalszej ekspansji na Holenderskie Indie Wschodnie i Ocean Indyjski.
Operacja przeciwko Malajom została zaplanowana jako wspólne przedsięwzięcie Marynarki Cesarskiej i armii lądowej. Jej powodzenie zależało od rozwinięcia wojsk desantowych przed przystąpieniem do działań wojennych. Japończycy nie liczyli się z uwarunkowaniami dyplomatycznymi, zespoły desantowe miały zająć wyznaczone rejony w Zatoce Syjamskiej (ob. Zatoka Tajlandzka) w nocy z 6 na 7 grudnia i zaatakować 8 grudnia. Desant zamierzano zrzucić na obszarze Syjamu w rejonach: Prachuap, Chumphon, Bandon, Nakhon, Songkhla i Pattani, tylko jeden obszar desantu pod Kota Baharu znajdował się na terenie brytyjskich Malajów. Następnie dywizje japońskie miały się poruszać wzdłuż zachodniego wybrzeża (oś głównego natarcia) oraz prowadzić walki w rejonie Kota Baharu i Gong Kedah. Działania na wybrzeżu wschodnim miały charakter lokalny i demonstracyjny. Punktem docelowym pierwszej fazy było miasto Singapur. W drugiej zaś zamierzano przeprowadzić szturm na twierdzę. Jak już wspominano, gen. Percival liczył się z tak zaplanowanym i przeprowadzonym atakiem. Jednakże w swoim stadium o obronie Malajów z 1937 roku stwierdzał: Japończycy prawdopodobnie nie zaatakują między grudniem a lutym, w najgorszym okresie pory monsunowej, wiązałoby się to ze znacznym ryzykiemEncyklopedia II wojny światowej nr 13..., s. 227–228.. Generał w grudniu 1941 roku nadal podtrzymywał tę opinię. Popełnił kardynalny błąd, zakładał bowiem, że przeciwnik myśli podobnie jak on. Podobny błąd popełnili Niemcy, gdy w 1944 roku zakładali, że inwazja nastąpi w rejonie Calais, a nie w Normandii.
Malaje miała zająć 25. Armia gen. Tomoyuki Yamashity, która składała się z: Dywizji Gwardii Cesarskiej gen. Tarobi Nishimury, 5. Dywizji Piechoty gen. Taruko Matsui i 18. Dywizji Piechoty gen. Renya Mutaguchi. 3. Brygada Pancerna składała się z: 1. pułku czołgów płk. Mukaidy (37 czołgów średnich Typ 97 Chi-Ha oraz 20 czołgów lekkich Typ 95 Ha-Go), 6. pułku czołgów płk. Kawamury (37 czołgów średnich Typ 97 oraz 20 czołgów lekkich Typ 95) oraz 14. pułku czołgów płk. Kity (20 czołgów lekkich Typ 95). 4 grudnia został zakończony załadunek wojsk inwazyjnych. 18 transportowców zostało skierowanych na Zatokę Syjamską. Pierwszy rzut 25. Armii podzielono na dwie grupy, które spotkały się 6 grudnia.
Ostatnie dni pokoju