Sowina – wieś w Polsce, położona w województwie podkarpackim, w powiecie jasielskim, w gminie Kołaczyce. Ma status sołectwa.

W latach 1975–1998 miejscowość położona była w województwie krośnieńskim.

Nazwa oraz zarys historii Nazwa powstała we wczesnym średniowieczu i może wywodzić się od jej założyciela, osadnika o imieniu „Sowa”Piekosiński F., Rycerstwo małopolskie w dobie piastowej, 1200–1366, Kraków 1901, s. XXXIV. Toponimia wyodrębnia na przestrzeni dziejów wsi następujące jej nazwy: SzowynaMatricularum Regni Poloniae Summaria, 1430, Nr 3000, s. 644 (1430) Sowyna – w „Liber beneficiorum”Joannis Długosz Senioris Canonici Cracoviensis, „Liber Beneficiorum”, Aleksander Przezdziecki, T. 2, Kraków 1864, str.288., Jan Długosz opisał granice wsi, wielkości płaconych podatków z łanów kmiecych oraz wyróżnił podział na przysiółki: Sowina Dolna i Sowina GórnaJan Długosz, „Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis” 1470–1480, SyowynaMatricularum..., t. 1, s. 59, nr 1163 (1474) OsowinaSłownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu, Kraków, cz. 1, s. 74 (1503) SobynaOp.cit., Słownik..., t. 15, s. 580 i 614 (1537) SzownaSłownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, red. F. Sulimierski, Br. Chlebowski, Wł. Walewski, Warszawa 1880, t.11, s. 99 (XV w.) SowiraGalicja na józefińskiej mapie topograficznej 1779–1793, t. 3, cz. A, sekcje 58-80, red. Bukowski W., Dybaś B., Noga Z., Kraków 2015 ( opis wsi Januszkowice, niem. "Sowira"), s. 200 Sawinatamże (opis wsi Bieździedza, niem. "Sawina"), s. 206

Około X wieku Sowina, jako osada była wymieniona w posiadłościach wsi parafialnej Bieździedzy, jako własność benedyktynów z Tyńca. W 1860 roku powstała szkoła trywialna z inicjatywy ówczesnych właścicieli wsi, Ignacego i Jana Oberlanderów. W 1911 roku, Michał Kopeć (wójt gminy), Wojciech Rozpara (kierownik szkoły powszechnej), Stanisław Jachym (późniejszy pierwszy komendant OSP) oraz Jan Kopeć (żołnierz Armii Hallera) – utworzyli i zarejestrowali w Zwierzchności Gminnej w Sowinie, straż ogniową (straż pożarna). W 2005 roku Zespołowi Szkoły Podstawowej i Gimnazjum, nadano imię Bł. Jana Pawła II. W 2006 roku powstała w Sowinie Parafia Matki Bożej Nieustającej Pomocy w Sowinie należąca do dekanatu brzosteckiego, diecezji rzeszowskiej.

Miejscowość zamieszkiwało małżeństwo Stanisława i Anny Kopeć – w trakcie II wojny światowej dające schronienie rodzinie żydowskiej, odznaczone medalem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata.

Integralne części wsi +Integralne części wsi Sowina SIMC Nazwa Rodzaj0354175 Dział część wsi0354181 Folwark część wsi0354198 Kozówka część wsi0354206 Przymiarki część wsi0354212 Rzym część wsi0354229 Sowina Dolna część wsi0354235 Sowina Górna część wsi

Położenie Wieś leży w zlewni Wisłoki (potok Bieździada) na Pogórzu Strzyżowskim (513.63), zajmuje powierzchnię 825 haStrategia rozwoju gminy Kołaczyce na lata 2007-2015, (w:) www.kolaczyce.itl.pl/gfx/strategia/STRATEGIA_ROZWOJU_GK_LATA_2007-2015.html (ok. 14% powierzchni gminy). Od północy sąsiaduje z Januszkowicami i Gogołowem (granica przebiega wzdłuż wzniesień o wysokości 355 do 425 m n.p.m.), od zachodu z Kołaczycami i Nawsiem Kołaczyckim (wzniesienia ok. 350 m n.p.m.), od południa z Bieździedzą i Bieździadką (wzniesienia od 380 do 404 m n.p.m.), a od wschodu z Lublicą (wzniesienia ok. 430 m n.p.m.). Ze względu na charakterystyczne elementy, może być uznana za wieś wielodrożnicową – rozproszoną. Przez wieś przebiega droga powiatowa (nr 19168: Bieździadka-Sowina-(granicą powiatu dębickiego)-Januszkowice) oraz dwie drogi gminne. Przez wieś (przysiółki „Rzym” i „Folwark”) przebiega szlak rowerowy (żółty) wiodący od Bieździedzy do Gogołowa.

Kultura Około 1920 roku wybudowano we wsi pierwszy Dom Ludowy (po zniszczeniach II wojny światowej w latach 1950-53 wybudowano drewniany budynek Domu Ludowego na działce Cz. Sienickiej), gdzie zaczęło się rozwijać życie kulturalneKronika Szkoły w Sowinie, (zapisy od 1939 roku przedstawiają najistotniejsze zagadnienia życia wiejskiego oraz szerzej, pracę szkoły, stron 200, zeszytA4), red. Edward Zimny (ówczesny kierownik szkoły). Prowadzono odczyty na tematy: sytuacji w kraju, uprawy roli, prowadzenia pasiek pszczelich, hodowli bydła i trzody oraz członkostwa w spółdzielni spożywców „Społem”. Działał w nim chór wiejski (członkowie OSP i Koła Młodzieży Wiejskiej). Organizowano festyny wiejskie i przedstawienia teatralne np.: Jasełka, Mundur swatem, Ułan i młynareczka, Wesele staropolskie a za uzyskane pieniądze zakupiono m.in. książki do biblioteki szkolnej. Kilkunastu mężczyzn należało do Oddziału Kosynierów z Bieździedzy i stanowili tzw. „straż grobową”. W 1945 roku powstał Klub Rolnika. Reaktywowano amatorski zespół teatralny (20 osób), który przygotował kilka sztuk: Damy i huzary, Śluby panieńskie, Grzech, Niemcy, Ich czworo i Moralność Pani Dulskiej. Przy Klubie Rolnika działało Koło Gospodyń Wiejskich, które organizowało kursy kroju i szycia, wypieku ciast i innych praktycznych zajęć. Koło funkcjonuje obecnie pod nazwą Stowarzyszenie Koło Gospodyń Wiejskich „SOWINIANKI” i wprowadziło do swojego programu kulturalnego m.in. obrzęd „Święta Chleba”. Na terenie wsi znajduje się wiele krzyży przydrożnychŻmuda S., Sowina podkarpacka. Zarys dziejów, Sowina 2013, s. 168-173 i kapliczek (wiele z nich jest umieszczonych na prywatnych posesjach lub frontonach domów mieszkalnych).

Gwara Język mieszkańców wsi jest charakterystyczny dla MałopolskiUrbańczyk S., Zarys dialektologii polskiej, wyd. III, Warszawa 1968, Mapa nr 11, Pogórza i Beskidu Niskiego oraz powiatu jasielskiego. Odznacza się tzw. mazurzeniem, czyli ostrym wymawianiem zgłosek zębowych. Popularnie określa się tego typu mowę jako syczenie. Mówiono c zamiast cz (np. łocy – oczy, tocy – toczy, rocny – roczny, copka -czapka) s zamiast sz (np. mos – masz, kosyk – koszyk, troscyć – troszczyć, toscyć – taszczyć) i rz jak z (np. kuz – kurz). Literę a wymawiano na tym terenie jak o (dla przykładu – pan – pon, mam – mom, raz – ros, kazał – kozoł) lub e (np. daj – dej, graj – grej, oddaj – oddej), om zamiast ą (np. mielom – mielą, noszom – noszą, jedzom – jedzą, robiom – robią), e jako y (np. syr – ser, śtyry – cztery, mymu – memu), ę na końcu słów jako e (np. widze – widzę, ide – idę, szyje – szyję), ej jako y oraz i (np. w naszy wsi – w naszej wsi, u swoi siostry – u swojej siostry). Przed o i u dawano przydech ł (przykłady: łoko – oko, łucho – ucho, łowca – owca, łulubiony – ulubiony), k wymawiali często jak ch (np. chto – kto, chtóry – który, chtoryndy – którędy) lub g (np. Wielganoc – Wielkanoc, wielgi – wielki). Na znacznej części Pogórza opuszczano w wypowiedziach literę ł (przykłady: chaupa – chałupa, zogówek – zagłówek) a t wymawiano jako k (np. kwardy – twardy, krzyźwy – trzeźwy). Mówiąc do starszego człowieka zwracano się do niego w l. mnogiej wy (wiycie, suchejcie, godom wom). Zamiast przyimka przez mówiono bez (bez droge, bez pole, bez miydze).

Zabytki Wojewódzki Oddział Służby Ochrony Zabytków Województwa Podkarpackiego Delegatura w Krośnie, wymienia w ramach AZP w obszarze 107-071 na terenie Sowiny: Stanowisko nr 1 ("Sowina Górna") – ślad osadniczy (EK)PL.1.9.ZIPOZ.NID_E_18_AR.1283496; Sowina, st. 1, nr w obszarze 1 Stanowisko nr 2 ("Sowina Górna") – punkt osadniczy (EK)PL.1.9..ZIPOZ.NID_E_18_AR.1283702; Sowina, st.2; nr w obszarze 3 Stanowisko nr 3 ("Sowina Górna") – ślad osadniczy (EK)PL.1.9.ZIPOZ.NID_E_18_AR.1284556; Sowina, st. 3; nr w obszarze 5 Stanowisko nr 4 ("Sowina Górna") – punkt osadniczy (EB)PL.1.9.ZIPOZ.NID_E_18_AR.1283634; Sowina, st. 4; nr w obszarze 2 Stanowisko nr 5 ("Kozówka") – ślad osadniczy (EK)PL.1.9.ZIPOZ.NID_E_18_AR.1284491; Sowina, st. 5; nr w obszarze 4 Stanowisko nr 6 ("Folwark") – punkt osadniczy (EK)pl.1.9.ZIPOZ.NID_E_18_AR.1285352; Sowina, st. 6; nr w obszarze 14 „dom drew.” nr 150 z lat 1900–1925, którego właścicielem był Stanisław Lechwar„Wykaz obiektów zabytkowych gminy Kołaczyce”, załącznik [w:] (Oprac. Artur Oleszkowicz) Prognoza oddziaływania na środowisko, Tarnów 2010, s. 29 istnieją we wsi obiekty, które nie posiadają statusu zabytku: kaplica murowana w przysiółku „Rzym” z rzeźbioną w tynku przy zwieńczeniu dachu datą „1872”; drewniany dom w przysiółku „Potok” z rzeźbioną na belce stropowej (tragarz) datą „1879” drewniana kapliczka szafkowa na starej lipie, wykonana przez miejscowego rzeźbiarza Ludwika Grzebieniowskiego (ur. 1900, zm. 1965)Por. Hap W., Ziemia jasielska naszą małą ojczyzną, Jasło 1988

Kalendarium ŚredniowieczeDo V wieku ok. V wieku – w rejonie środkowej Wisłoki osiedlili się Lechici (Lachowie), którzy tworzyli osady zorganizowane nazywane od imienia osadnika i jak się przypuszcza mógł nim być osadnik o imieniu Sowa. Wiek XI ok. 1070 roku – akcja misyjna benedyktynów powoduje wpisanie terenów w rejonie Wisłoki do własności opactwa benedyktynów w TyńcuKozioł Lechowski A., Parafia Bieździedza w ciągu dziejów. Dokumenty i źródła, Rzeszów 1997, s. 7 Wiek XIV 1311 – rycerski ród Helwigów herbu Grzymała jest właścicielem wsi Bieździedza (w jej składzie występuje osada SowinaJan Długosz w Liber beneficiorum..., t. 2, s. 288, pisze: „S." istniała w XV w. Należała wówczas do Helwigiusza Bieździedzkiego i miała łany kmiece i sołtystwo z rolami...”) 1326 – powołano parafię w Bieżdziedzy (jest wymieniony przysiółek SowinaKozioł Lechowski A., Parafia Bieździedza w ciągu dziejów. Dokumenty i źródła, Rzeszów 1997, s. 9 1340 – przez wieś prowadzi królewski trakt z Kleci przez Sowinę i Bieździadkę do Jasła z odnogą na Zamek Golesz (obecnie wieś Krajowice oraz Rezerwat przyrody Golesz) – przygotowany do wyprawy na Ruś HalickąTamże, s. 13 1357 – akt lokacyjny Kazimierza Wielkiego dla braci: Krzesława, Erazma i Jana z Czulic; wsi Sowina i Lublica przynależą do Jana. Wiek XV 1430 – rycerz Imram z SowinyMaricularum..., op.cit. t.4/1, s. 173, Nr 3000 (Imbram) otrzymał od króla Władysława II Jagiełły na prawach dziedziczenia wójtostwo wiślickie, gdzie był wójtem do 1446 r. 1445 – Helwig Bieździedzki swoje dobra (w ich składzie Sowina) wynajmuje na dwa lata Piotrowi z Rozembarku (zięć) 1454 – sołtys Jan Nałęcz herbu Nałęcz sprzedał Sowinę Jakubowi Czeklińskiemu (vel. Cieklińskiemu, zob. Cieklin) za 110 grzywien 1470 – zięć Helwigów, Stanisław Żarnowiecki herbu Grzymała (zob. Żarnowiec) został właścicielem Sowiny 1474 – król Kazimierz Jagiellończyk nadał przywilej prawa niemieckiego Jakubowi Siekluckiemu herbu Trzaska właścicielowi wsi Sowina i Sieklówka Wiek XVI 1512 – po śmierci Jakuba Siekluckiego właścicielem wsi i innych dóbr został Jakub FilipowskiMatricularum..., t. 4/1, nr 1696–1699; (zapisy imiennych decyzji z 25 i 26 czerwca 1512 roku dot. realizacji zobowiązań po śmierci Jakuba Siekluckiego) 1518 – koniec panowania rycerskiego rodu Helwigów BieździedzkichKozioł Lechowski A., Parafia Bieździedza w ciągu dziejów. Dokumenty i źródła, Rzeszów 1997 1519 – rycerski ród Broniewskich herbu Tarnawa włada okolicznymi wsiami, m.in. Bieździedzą 1536 – Sowina (Dolna) należy do rodu Kowalewskich właścicieli wsi Kowalowy koło Jasła. Nazwa Sowina jest wymieniona w zapisach jako Sabyna„Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, W-wa, 1880–1914, Tom XV cz.2, s.614, nakł.F. Sulimowskiego, Wł. Walewskiego 1540 – w Bieździedzy wybudowano drewniany budynek szkolny, do którego były posyłane także niektóre dzieci z sowińskich kmiecych rodzin 1581 – Sowinę (Górną) wykupił Andrzej Krassowski herbu Jastrzębiec (wieś posiadała: 12 kmieci na 4 łanach), 6 chałupników, 7 zagrodników, 3 bezrolnych, 2 rzemieślników, 3 ubogich Czasy nowożytneWiek XVII 22 lutego 1600 – zapis w „Księgach Ziemskich w Bieczu” mówi, że ród Romerów herbu Jelita jest właścicielem m.in. Sowiny z wyjątkiem roli Leśniówka należącej do księdza 1600 – po podziale Sowiny na Górną i Dolną nastąpiły dalsze podziały własnościowe i sprzedaże (właściciele zmieniają się przez następne 200 lat)