Skępe – miasto w Polsce w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie lipnowskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Skępe.
Skępe uzyskało lokację miejską w 1445 roku. Zostało zdegradowane w 1869 roku. Ponownie uzyskało prawa miejskie w 1997 rokuRobert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 68–69..
Według danych GUS z 1 stycznia 2025 r. Skępe liczyło 3379 mieszkańców.
Położenie Pod względem historycznym Skępe położone jest na ziemi dobrzyńskiej. W latach 1975–1998 administracyjnie należało do województwa włocławskiego. Przez miasto biegnie linia kolejowa nr 27 Toruń – Nasielsk.
Według regionalizacji fizycznogeograficznej Skępe znajdują się na Równinie Urszulewskiej. Przez miasto przepływa rzeka Mień. Na jego terenie znajdują się również trzy jeziora: Święte, Wielkie oraz Małe (stanowiące część Wielkiego).
Historia Kalendarium
połowa XII–XIII wieku – na przesmyku pomiędzy obecnymi jeziorami Małym i Wielkim istniał obronny gród 1412 – w posiadanie Skępego wszedł Janusz Kościelecki h. Ogończyk – dał on początek Kościeleckim ze Skępego i Kościelca 1434–1444 – pierwsza wzmianka o Skępem Władysław Warneńczyk nadał prawo lokacji na gruntach wsi Skępe miasta. Fakt ten pozwala sądzić, że wieś Skępe istniała znacznie wcześniej i zapewne od początku swojego istnienia należała do rodu Kościeleckich herbu Ogończyk. Brak źródeł pisanych uniemożliwia umiejscowienie powstania Skępego w czasie. Faktem jest, że istniejąca na przesmyku pomiędzy jeziorami osada miała charakter handlowy. 1445 – lokacja miasta na prawie chełmińskim, dokonana przez Mikołaja Kościeleckiego (ok. 1410–1479) za pozwoleniem króla Kazimierza Jagiellończyka 1453 – pierwsze wzmianki o skępskiej parafii św. Stanisława 1498 – Mikołaj Kościelecki (biskup chełmski) (1450–1518) wraz z innym Mikołajem Kościeleckim, kasztelanem inowrocławskim, sprowadził do Skępego bernardynów z Koła i rozpoczął budowę kościoła i klasztoru 1511 – za zgodą biskupa płockiego Mikołaj Kościelecki konsekrował klasztor bernardynów przełom XVI i XVII wieku – szczyt rozwoju gospodarczego Skępego Miasto położone przy gościńcu „toruńskim” z Litwy do Poznania. W 1571 roku mieszczanie skępscy płacą podatek z 230 domów, pozwala to szacować liczbę ludności w tym okresie na około 1300–1500 mieszkańców. Jak na miasto prywatne było więc ono spore. Prawdopodobnie w tym okresie Skępe było największym ośrodkiem miejskim na Ziemi Dobrzyńskiej. W 1627 roku mieszczanie skępscy uprawiali tysiąc mórg roli. 1793 – miasto znalazło się pod zaborem pruskim 1807 – miasto w Księstwie Warszawskim 1815 – po kongresie wiedeńskim w Królestwie Kongresowym 1867 – utrata praw miejskich 1939–1945 – podczas okupacji niemieckiej administracja nazistowska zmieniła nazwę miasta na niem. Skempe 1997 – odzyskanie praw miejskich
Demografia thumb|690x480px|center |Piramida wieku mieszkańców Skępego w 2014 roku
Zabytki
Skępe Rynek – czworoboczny plac, położony na wzgórzu. Wytyczony został zapewne w 1. połowie XV wieku, w związku z lokacją miasta. W centralnej części znajduje się fontanna-obelisk, z podobizną koziołka, pochodząca z 1979 roku. Dawniej na rynku znajdowała się murowana karczma z 1. połowy XIX wieku. Została strawiona przez pożar i nie została już odbudowana. Domy – najstarsze murowane domy znajdują się w Rynku i pochodzą z końca XVIII wieku. Pozostałe budynki, drewniane, rzadko drewniano-murowane oraz murowane, pochodzą głównie z XIX wieku i początku XX wieku. Przy ulicy Kościelnej, znajduje się także pochodząca z XVIII wieku drewniana chata. Grodzisko – średniowieczne, położone nad Jeziorem Wielkim, lokalnie nazywane jest Okopem. Chronologia użytkowania obiektu określana jest na wieki od XI do XIII. W 1958 roku zostało poważnie zniszczone wskutek budowy amfiteatru. Wzgórze po dawnym kościele farnym św. Stanisława. Obecnie wznosi się tu nowoczesny kościół – siedziba parafii Miłosierdzia Bożego. Świątynia św. Stanisława funkcjonowała niewątpliwie od połowy XV wieku (1453 – pierwsza wzmianka o parafii). W 1777 roku do przejęcia parafii skępskiej zmuszeni zostali wymyslińscy Bernardyni. W latach 1818–1820 pozostałości kościoła zostały rozebrane. Do niedawna w opisywanym miejscu znajdowała się drewniana dzwonnica, pamiętająca zapewne ostatni kościół św. Stanisława. Została rozebrana w związku z budową obecnego kościoła.
Wymyślin thumb|Czworoboczny dziedziniec klasztorny z krużgankami, wzniesiony w latach 1725–1732 w stylu barokowym bernardyński zespół klasztorny, w którego skład wchodzą: kościół Zwiastowania NMP Wzniesiony z cegły w latach 1508–1510. W pierwotnym założeniu świątynia reprezentowała styl późnogotycki. W związku z późniejszymi przebudowami została znacznie zbarokizowana, wzbogacając się polichromiami Żebrowskiego. W 1749 r. wzniesiono barokową, pięciokondygnacyjną wieżę z hełmem oraz tarczą zegarową. W ołtarzu głównym kościoła znajduje się otoczona szczególnym kultem, koronowana figura Matki Bożej Skępskiej. klasztor – murowany, wzniesiony w latach 1506–1510. Liczne przebudowy sprawiły, że kompleks klasztorny nie posiada wyraźnych cech stylowych. Sam zrąb fundamentów posiada cechy późnogotyckie kompleks czworobocznego tzw. dziedzińca odpustowego, z krużgankami, wzniesiony w latach 1725–1732 w stylu barokowym kaplica św. Barbary, wzniesiona w 1. połowie XVIII wieku pośrodku dziedzińca odpustowego, jako grobowa rodziny Zielińskich spichlerz klasztorny z XVIII wieku, przekształcony w końcu lat 30. XX wieku borek skępski Pozostałość dawnej puszczy mazowieckiej – ów park-las posiada powierzchnię około 10 hektarów. Jest to nie tylko miejsce ciekawe przyrodniczo (zespół ok. 50 gatunków drzew, również egzotycznych, takich jak m.in. kasztanowiec biały, leszczyna turecka czy jałowiec chiński), posiada ono również długą historię, gdyż jest ono związane z sanktuarium skępskim od początku jego istnienia. kaplica „na Borku”, wzniesiona przed 1755, w związku z koronacją figury Matki Boskiej Skępskiej w 1755; murowana, otynkowana, posiada skromne cechy baroku; w latach okupacji hitlerowskiej została zniszczona przez Niemców, odbudowa miała miejsce w 1947 roku interesujące zabytkowe domy, przeważnie drewniane, pochodzące z przełomu XIX/XX wieku kompleks dawnego zajazdu klasztornego Wzniesiony w 1 połowie XIX wieku, przy głównym placu Wymyślina. Budynki są murowane, z cegły, reprezentujące styl klasycystyczny. Budynek główny został wzniesiony w 1826 roku, w 1840 roku powstały kolejne skrzydła (budynki gospodarcze oraz dwie oficyny). Do dzisiejszych czasów pozostał tylko budynek główny i jedna z oficyn. okazały drewniany budynek w formie dworu przy ulicy Klasztornej, obecnie własność Nadleśnictwa Skrwilno – obiekt wzniesiony został na początku XIX wieku; jest on konstrukcji zrębowej, w latach 1903 oraz 1933 miały miejsce dwie poważniejsze przebudowyM. Krajewski, A. Mietz, Zabytki Ziemi Dobrzyńskiej, Włocławek 1996, pass.
Galeria
Ludzie związani ze Skępem
Zobacz też Skępe (stacja kolejowa) Skępe (stacja wąskotorowa) Skępe Wioska Kościół pw. Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny w Skępem Parafia Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny w Skępem Parafia Miłosierdzia Bożego w Skępem Cmentarz żydowski w Skępem
Przypisy
Bibliografia M. Krajewski, Dobrzyńska i Brzemienna Matka Boża w skępskim wizerunku, Rypin-Skępe 2017. M. Krajewski: Skępe. Zarys dziejów i obraz współczesny, Rypin-Skępe 1996. M. Krajewski: Wymyślińska Alma Mater, Rypin-Wymyślin 2007.
Linki zewnętrzne
Artykuł z 26 września 1859 w Tygodniku Ilustrowanym z drzeworytem kościoła w Skępe, [w:] str 15 i str 16
Archiwalne widoki i publikacje związane z miejscowością w bibliotece Polona
Kategoria:Miasta polskie lokowane na prawie chełmińskim Kategoria:Miasta w Polsce lokowane w XV wieku Kategoria:Miasta w województwie kujawsko-pomorskim Kategoria:Prywatne miasta szlacheckie I Rzeczypospolitej