Choroba Parkinsona (; , PD), dawniej: drżączka poraźna (łac. ) – samoistna, powoli postępująca, zwyrodnieniowa choroba ośrodkowego układu nerwowego, należąca do chorób układu pozapiramidowego. Nazwa pochodzi od nazwiska londyńskiego lekarza Jamesa Parkinsona, który w 1817 roku rozpoznał i opisał objawy tego schorzenia (jego podłoże anatomiczne i biochemiczne poznano jednak dopiero w latach 60. XX wieku).
Historia Choroba znana była od stuleci, ale za pierwszy formalny jej opis uważa się An Essay on the Shaking Palsy brytyjskiego lekarza Jamesa Parkinsona (1755–1824) z 1817 roku. Początkowo używano terminu drżączki poraźnej (paralysis agitans), ale Jean-Martin Charcot wprowadził powszechny do dziś eponim choroby Parkinsona. Odkrycie zmian w istocie czarnej w przebiegu tej choroby przypisuje się Konstantinowi Trietiakowowi (1892–1958), który opisał je w swoim doktoracie w 1917 rokuC. Trétiakoff: Contribution a l’etude de l’anatomie pathologique du locus niger de Soemmering avec quelques deductions relatives a la pathogenie des troubles du tonus musculaire et de la maladie de Parkinson. Paryż 1919.. Rolę dopaminy w patogenezie schorzenia wyjaśnili Ehringer i Hornykiewicz w 1960 rokuO. Hornykiewicz: The discovery of dopamine deficiency in the parkinsonian brain. „J Neural Transm” 70, 9–15 (2006).. Pierwsze próby z lewodopą podjęto rok później. Zmiany biochemiczne leżące u podstaw choroby odkrył szwedzki biochemik Arvid Carlsson, któremu za to odkrycie przyznano Nagrodę Nobla w 2000 roku.
Epidemiologia Choroba Parkinsona dotyczy 1% populacji ludzi od 40. do 60. roku życia, ale zdarza się również u ludzi młodszych.
Etiologia thumb|Schemat przedstawiający szlaki dopaminergiczne w zdrowym mózgowiu (po lewej) i u pacjenta z chorobą Parkinsona (po prawej). Czerwone strzałki oznaczają hamowanie danej struktury, niebieskie oznaczają pobudzanie; grubość strzałki odzwierciedla nasilenie procesu W chorobie Parkinsona do objawów chorobowych dochodzi z powodu zmian zwyrodnieniowych komórek nerwowych w istocie czarnej (łac. substantia nigra) i innych obszarach barwnikonośnych mózgowia. Neurony istoty czarnej wytwarzają neurotransmiter dopaminę, stąd nazywa się je neuronami dopaminergicznymi; zawierają ponadto melaninę, dlatego określa się je również jako barwnikonośne. Konsekwencją zaburzenia funkcji tych neuronów jest niedobór dopaminy (ok. 70–80%) w istocie czarnej i prążkowiu, i przewaga aktywności neuronów glutaminergicznych, hamujących jądra wzgórza. W zmienionych chorobowo obszarach mózgowia stwierdza się obecność ciał Lewy’ego, jednak nie są to zmiany patognomoniczne dla choroby Parkinsona.
Objawy neuropatologiczne korelują z obrazem klinicznym choroby.
W proces neurodegeneracyjny wciągnięte są układ dopaminergiczny (istota czarna, podwzgórze, układ mezokortykalno-limbiczny, siatkówka), układ noradrenergiczny (miejsce sinawe), układ cholinergiczny (jądro podstawne Meynerta) i układ glutaminergiczny.
Czynniki inicjujące oraz przyspieszające neurodegenerację nie zostały w pełni wyjaśnione. Współcześnie dominuje ujęcie wieloczynnikowe, w którym istotną rolę przypisuje się współdziałaniu predyspozycji genetycznych, wieku oraz czynników środowiskowych, a proporcje tych wpływów mogą się różnić między osobami. W większości przypadków choroba ma charakter sporadyczny, a część obserwowanych rodzinnych skupień może wynikać zarówno ze wspólnej podatności genetycznej, jak i podobnych ekspozycji środowiskowych.
Czynniki środowiskowe Znaczenie ekspozycji środowiskowych wskazywano m.in. na podstawie obserwacji, że niektóre substancje neurotoksyczne mogą wywoływać u ludzi objawy parkinsonizmu, co stało się jednym z argumentów na rzecz udziału chemikaliów w patogenezie choroby.
W badaniach epidemiologicznych analizowano m.in. rolę trichloroetylenu (TCE) i innych lotnych związków organicznych. Przykładowo, w badaniu kohortowym dotyczącym personelu marynarki wojennej i Korpusu Piechoty Morskiej USA, który przebywał w bazie Camp Lejeune (z historycznie zanieczyszczoną wodą), stwierdzono wyższe ryzyko rozpoznania choroby Parkinsona w porównaniu z grupą porównawczą z innej bazy. Zagadnienie potencjalnego związku TCE z ryzykiem choroby Parkinsona omawiano również w przeglądach naukowych, podkreślając jednocześnie ograniczenia danych obserwacyjnych i trudności w precyzyjnym odtwarzaniu wieloletnich ekspozycji.
W literaturze opisywano także związek ryzyka choroby Parkinsona z ekspozycją na wybrane pestycydy stosowane w rolnictwie, co pozostaje przedmiotem dalszych badań (w tym oceny wpływu dawki, czasu narażenia i współwystępowania innych czynników). Do potencjalnych czynników środowiskowych zaliczano ponadto zanieczyszczenia powietrza; w jednym z badań populacyjnych opisano zależność między długotrwałą ekspozycją na wybrane zanieczyszczenia a ryzykiem rozpoznania choroby Parkinsona.
Wśród szeroko dyskutowanych zanieczyszczeń środowiskowych wymienia się również PFAS; przeglądy eksperymentalnych i toksykologicznych danych wskazują na możliwość oddziaływania tych związków na neurotransmisję i układ nerwowy, co stanowi jedną z przesłanek do dalszych badań nad ich potencjalnym znaczeniem w chorobach neurodegeneracyjnych. Badania laboratoryjne analizowały także wpływ mikro- i nanoplastiku na procesy molekularne wiązane z chorobą Parkinsona, m.in. na agregację alfa-synukleiny.
Interakcje geny–środowisko i hipotezy patogenezy W części koncepcji patogenezy zakłada się, że czynniki środowiskowe mogą inicjować lub wzmacniać procesy prowadzące do nieprawidłowego fałdowania i gromadzenia alfa-synukleiny, dysfunkcji mitochondriów, stresu oksydacyjnego oraz neurozapalenia, a podatność na te procesy może zależeć od tła genetycznego. Jedna z historycznie wpływowych hipotez opisuje stopniowe szerzenie się zmian patologicznych w ośrodkowym układzie nerwowym (tzw. stadiumzacja Braaka), m.in. z wczesnym zajęciem struktur związanych z węchem oraz układem autonomicznym, choć model ten nie wyjaśnia wszystkich obserwowanych fenotypów klinicznych choroby.
Czynniki genetyczne Typ OMIM Locus Szczegóły PARK1 OMIM# 4q21 Mutacje w genie SNCA kodującym alfa-synukleinę. Dziedziczenie AD. Tzw. PARK4 (OMIM#) przypuszczalnie spowodowana jest triplikacjami SNCA. PARK2 OMIM% 6q25.2-q27 Mutacje w genie kodującym białko parkinę. Jedna z najczęstszych przyczyn rodzinnej postaci choroby Parkinsona o wczesnym początku. PARK3 OMIM% 2p13 Dziedziczenie AD, opisano zaledwie kilka rodzin. PARK5 OMIM+ 4p14 Mutacje w genie UCHL1 kodującym hydrolazę L1 ubikwityny. PARK6 OMIM% 1p36 Mutacje w genie PINK1 () kodującym hipotetyczną kinazę 1 indukowaną PTEN PARK7 OMIM% 1p36 Mutacje w genie DJ-1 () PARK8 OMIM% 12q12 Mutacje w genie LRRK2 kodującym dardarynę. PARK9 OMIM% 1p36 Mutacje w genie ATP13A2 (zespół Kufora-Rakeba). PARK9 i PARK6 mogą być schorzeniami allelicznymi. PARK10 OMIM% 1p – PARK11 OMIM% 2q36-37 Rozbieżne informacje co do tego locus, może nie mieć znaczenia w patogenezie choroby. PARK12 OMIM% Xq21-q25 – PARK13 OMIM# 2p12 Mutacje w genie HTRA2 kodującym peptydazę serynową-2 HtrA
Poza rzadkimi postaciami monogenicznymi (często o wczesnym początku) istotne znaczenie mogą mieć także częstsze warianty genetyczne o mniejszym efekcie, które wpływają na ryzyko zachorowania i/lub wiek początku objawów. Według Parkinson’s Foundation jedynie około 13% osób z rozpoznaną chorobą Parkinsona ma „znany związek genetyczny” z chorobą, co jest jedną z przesłanek do rozróżniania form rodzinnych i sporadycznych oraz do prowadzenia badań nad interakcjami genetyczno-środowiskowymi.
Objawy i przebieg Objawy choroby Parkinsona pojawiają się i narastają powoli i stopniowo w ciągu kilkunastu lat. Początkowo chorzy zauważają pewne spowolnienie ruchowe i niezgrabność w ruchach, pojawiają się zaburzenia pisania (mikrografizm – bardzo drobne pismo). Spowolnieniu ulegają procesy psychiczne. Niekiedy chorzy sądzą, iż są to objawy zmian reumatycznych lub starszego wieku. Jednak po pewnym czasie osoby chore na chorobę Parkinsona zauważają u siebie zaburzenia równowagi lub trudności z wykonywaniem takich prostych czynności jak wstawanie z krzesła czy z łóżka. Na tym etapie choroby pacjent z reguły zjawia się u lekarza.
Do objawów prodromalnych (poprzedzających chorobę) zalicza się: sztywność osobowości depresję zaparcia łojotokowe zapalenie skóry parestezje kończyn dyskretne zaburzenia węchowe.
Podstawowymi objawami są: bradykinezja – spowolnienie i zubożenie ruchów, szczególnie trudności z wykonywaniem ruchów precyzyjnych; chód szurający, drobnymi kroczkami, brak fizjologicznych współruchów (balansowania kończyn górnych) i akineza (trudności w rozpoczęciu ruchów) sztywność mięśniowa (plastyczne zwiększenie napięcia mięśniowego, twarz maskowata) drżenie spoczynkowe
Inne objawy to: niestabilność postawy propulsja (tendencja do padania do przodu) retropulsja (tendencja do padania ku tyłowi) lateropulsja (tendencja do padania w bok) objawy wegetatywne: ślinotok łojotok napadowe pocenie się hipotensja ortostatyczna, mogąca prowadzić do omdleń przodopochylenie tułowia (spowodowane znacznie wzmożonym napięciem mięśniowym) niewyraźna, cicha mowa, dyzartria trudności w połykaniu (rzadko) rzadkie mruganie spowolniony przebieg procesów psychicznych, osłabiona pamięć i zdolność przypominania
Przebieg Przebieg choroby jest zwykle powolny, wieloletni i postępujący, mimo skrupulatnego leczenia po pewnym czasie doprowadza do inwalidztwa. Bardzo ważnym elementem postępowania leczniczego jest rehabilitacja, która pozwala choremu na dłużej zachować sprawność. Aktualnie prowadzone są badania mutacji genu GBA w celu przyśpieszenia diagnozy i wcześniejszego leczenia pacjentów z mutacją GBA.
Rozpoznanie Uproszczone kryteria rozpoznania choroby Parkinsona według Advisory Council of the National Institute of Neurological Disorders and Stroke amerykańskich Narodowych Instytutów Zdrowia: Rozpoznanie możliwe Postępujący przebieg oraz Przynajmniej dwa następujących objawów: akinezja sztywność mięśni drżenie spoczynkowe Brak cech nietypowych dla PD
Rozpoznanie prawdopodobne Spełnione kryteria dla możliwej PD oraz Przynajmniej dwa z następujących objawów: wyraźna poprawa po lewodopie występowanie fluktuacji lub dyskinez w związku z leczeniem lewodopą asymetria objawów
Rozpoznanie pewne Spełnione kryteria dla prawdopodobnej PD oraz Wykazanie w badaniu sekcyjnym: zaniku neuronów istoty czarnej obecności ciał Lewy’ego w istocie czarnej braku ciał wtrętowych w komórkach oligodendrogleju
Rozpoznanie różnicowe W diagnostyce różnicowej choroby Parkinsona należy uwzględnić: inne zespoły parkinsonowskie parkinsonizm polekowy parkinsonizm toksyczny parkinsonizm pozapalny parkinsonizm naczyniopochodny parkinsonizm pourazowy zespoły parkinsonizm plus zanik wieloukładowy (MSA) postępujące porażenie nadjądrowe (PSP) zwyrodnienie korowo-podstawne (CBD) otępienie z ciałami Lewy’ego (LBD) wodogłowie normotensyjne (zespół Hakima) drżenie samoistne depresję zespół połowiczych zaburzeń czucia zespół bolesnego barku lumbago reumatoidalne zapalenie stawów.
Leczenie thumb|Zabieg stereotaktyczny założenia elektrody do stymulacji głębokiej Jest kilka grup leków stosowanych w terapii tej choroby.