Nikodem, imię świeckie Boris Gieorgijewicz Rotow (ur. 15 października 1929 we Frołowie, zm. 5 września 1978 w Watykanie) – rosyjski biskup prawosławny, metropolita leningradzki i nowogrodzki Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego w latach 1963–1978.
Pochodził z rodziny wiejskiej z okolic Riazania. W wieku osiemnastu lat w tajemnicy przed rodziną złożył wieczyste śluby mnisze, zaś dwa lata później przyjął święcenia kapłańskie i rozpoczął służbę w eparchii jarosławskiej i rostowskiej. Od 1956 do 1959 był członkiem rosyjskiej misji prawosławnej w Jerozolimie. W 1960 został wyświęcony na biskupa podolskiego, wikariusza eparchii moskiewskiej, i objął stanowisko przewodniczącego Wydziału Zewnętrznych Stosunków Cerkiewnych. Działał na rzecz ożywienia kontaktów między lokalnymi Kościołami prawosławnymi, jak również w ruchu ekumenicznym, był szczególnym zwolennikiem dialogu z Kościołem katolickim, którego zjednoczenie z Kościołem prawosławnym uważał za bliskie i naturalne. Od 1963 kierował metropolią leningradzką, co w połączeniu z prowadzoną działalnością międzynarodową uczyniło go jednym z najbardziej wpływowych hierarchów Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego. W 1971 należał do poważnych kandydatów na patriarchę Moskwy i całej Rusi, do jego wyboru nie dopuściło jednak KGB. Zmarł na zawał serca w 1978 w czasie audiencji u papieża Jana Pawła I.
Według dokumentów pochodzących z Archiwum Mitrochina był agentem KGB o pseudonimie ADAMANT.
Życiorys Dzieciństwo i młodość Boris Rotow urodził się w rodzinie mierniczego i pracownika administracji kołchozu Gieorgija Rotowa oraz jego żony Jelizawiety, z zawodu nauczycielki. Miał starszą siostrę Jelenę. Najprawdopodobniej przyszły metropolita został ochrzczony wkrótce po urodzeniu. Dokładny czas tego wydarzenia nie jest możliwy do ustalenia, gdyż cerkiew, w której udzielono sakramentu, została następnie zamknięta i zaadaptowana na magazyn, zaś archiwum parafialne uległo zniszczeniu. Do 12–13 roku życia nie prowadził jednak żadnego życia religijnego, gdyż jego ojciec był komunistą z przekonania, zaś wierząca matka nie uczestniczyła razem z dziećmi w nabożeństwach, prawdopodobnie zgodnie z jego życzeniem. Jak jednak wspominał duchowny, w tym momencie przeżył wewnętrzną przemianę i wkrótce później postanowił zostać prawosławnym duchownym. Zainteresowanie prawosławiem było rezultatem wizyty w cerkwi, na jaką zdecydował się nastoletni Boris, by osobiście sprawdzić, na ile rzetelne były treści antyreligijne, z jakimi stykał się w szkole. W 1942 po raz pierwszy spełniał w cerkwi w Riazaniu funkcję ministranta, co czynił początkowo w tajemnicy przed rodzicami, następnie zaś wbrew ich sprzeciwom.
Po II wojnie światowej szesnastoletnim Borisem Rotowem zainteresował się biskup riazański Dymitr (Gradusow), który zgodził się przyjąć od niego wieczyste śluby mnisze. W ostatniej chwili, gdy data tego wydarzenia była już wyznaczona, dwie mniszki zaproszone do asystowania przy ceremonii przekonały hierarchę, iż kandydat na mnicha jest za młody, w dodatku jego rodzice nie wyrazili zgody na wstąpienie przezeń do monasteru. W tym samym roku biskup Dymitr został przeniesiony do eparchii jarosławskiej i rostowskiej i do 1947 utrzymywał z Rotowem jedynie kontakt korespondencyjny.
W 1947 Boris Rotow ukończył szkołę średnią. Zdał egzamin wstępny na studia w Instytucie Medycyny w Moskwie, jednak nie został przyjęty z powodu zbyt dużej liczby kandydatów. Na podstawie wyników tego samego egzaminu pozwolono mu natomiast podjąć studia na wydziale nauk przyrodniczych Instytutu Pedagogicznego w Riazaniu. Wracając z egzaminów w Moskwie, Rotow zatrzymał się w Jarosławiu, gdzie arcybiskup Dymitr (Gradusow) udzielił mu święceń diakońskich, zaś dwa dni później przyjął od niego wieczyste śluby mnisze, nadając mu imię Nikodem na cześć Nikodema, tajnego ucznia Jezusa, zgodnie z życzeniem Borisa Rotowa. Fakt wstąpienia przez młodzieńca do stanu duchownego pozostawał w ciągu najbliższych kilku lat tajemnicą. Mnich Nikodem odbył zasadniczą służbę wojskową na zasadach dla świeckich studentów i przez dwa lata studiował, osiągając dobre wyniki. Dopiero 20 listopada 1949, po przyjęciu święceń kapłańskich, postanowił przerwać naukę i całkowicie skupić się na pracy dla Cerkwi.
Kapłaństwo mały|Sobór Fiodorowskiej Ikony Matki Bożej w Jarosławiu, w którym Nikodem (Rotow) służył przez cztery lata Po przyjęciu święceń hieromnich Nikodem został włączony do kleru eparchii jarosławskiej i rostowskiej i objął jako proboszcz parafię w Dawydowie. Następnie prowadził pracę duszpasterską w Perejasławiu Zaleskim i w Ugliczu, gdzie został ponadto dziekanem dekanatu uglickiego. Od 1952 służył w soborze Fiodorowskiej Ikony Matki Bożej w Jarosławiu. Ponadto w 1950 podjął w trybie zaocznym naukę w seminarium duchownym w Leningradzie, zaś po jego ukończeniu – na Akademii Duchownej w tym samym mieście. Jego działalność jako proboszcza była wysoko oceniana przez ówczesnego locum tenens eparchii jarosławskiej i rostowskiej, biskupa uglickiego Izajasza. Od grudnia 1954 do lutego 1956 był p.o. proboszcza parafii Fiodorowskiej Ikony Matki Bożej w Jarosławiu. Z miasta tego wyjechał z powodu powołania go w poczet członków rosyjskiej misji prawosławnej w Jerozolimie.
W sierpniu 1956 Nikodem (Rotow) otrzymał godność igumena i został mianowany zastępcą przełożonego misji. Po kolejnych sześciu miesiącach zastąpił archimandrytę Pimena (Chmielewskiego) na stanowisku jej przełożonego. Otrzymał równocześnie godność archimandryty. W lutym 1959 zakończył swoją pracę w ramach misji. W okresie pobytu w Jerozolimie duchowny opracował również pracę na temat historii tejże instytucji, za którą otrzymał tytuł kandydata nauk teologicznych.
Biskup mały|Nikodem (Rotow) jako biskup podolski uczestniczy w ceremonii pogrzebu byłego metropolity warszawskiego i całej Polski w monasterze Zaśnięcia Matki Bożej w Odessie (stoi z prawej) W czerwcu 1959 archimandryta Nikodem (Rotow) został zatrudniony w Wydziale Zewnętrznych Stosunków Cerkiewnych jako jego wiceprzewodniczący. 21 czerwca 1960 zastąpił metropolitę Mikołaja (Jaruszewicza) na stanowisku przewodniczącego wymienionego wydziału, równocześnie otrzymując nominację na biskupa podolskiego, wikariusza eparchii moskiewskiej. Chirotonia nowego hierarchy odbyła się w Ławrze Troicko-Siergijewskiej 10 lipca 1960 z udziałem konsekratorów: patriarchy moskiewskiego i całej Rusi Aleksego, metropolity Wzgórz Libańskich Eliasza (Patriarchat Aleksandryjski) oraz biskupów sergiopolskiego Bazylego, dmitrowskiego Pimena i możajskiego Stefana.
Od września tego samego roku kierował ponadto Wydziałem Prasy w Patriarchacie Moskiewskim i zaczął brać aktywny udział w pracach Chrześcijańskiej Konferencji Pokojowej.
23 listopada 1960 Nikodem (Rotow) został mianowany biskupem jarosławskim i rostowskim. Od 16 marca 1961 zasiadał w Świętym Synodzie Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego, zaś 10 czerwca tego samego roku otrzymał godność arcybiskupią. W tym samym roku, między 18 listopada a 6 grudnia, stał na czele delegacji Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego na III Zgromadzeniu Ogólnym Światowej Rady Kościołów, w czasie którego wybrano go na członka jej Komitetów Centralnego i Wykonawczego. Od tego momentu był aktywnym uczestnikiem prac Rady, przyczynił się również do przystąpienia Patriarchatu Moskiewskiego do tejże organizacji.
Uczestniczył w porozumieniu z Metz, gdzie od sierpnia 1962 jako wysłannik Moskwy prowadził zakulisowe negocjacje z reprezentującym Jana XXIII kard. Eugène Tisserantem, w sprawie powstrzymania się Kościoła rzymskokatolickiego podczas soboru watykańskiego II od potępienia komunizmu. W zamian za to prawosławni zgodzili się skorzystać z zaproszenia do wzięcia udziału w Soborze Watykańskim II w charakterze obserwatorów, na czym szczególnie zależało papieżowiSławomir Cenckiewicz Cisi sprzymierzeńcy reform. Wypisy źródłowe z materiałów Służby Bezpieczeństwa o genezie i początkach Vaticanum II, „Christianitas”, Warszawa, nr 19/20, 2004, , s. 41-78.
W 1963 na własną prośbę odszedł z Wydziału Prasy Patriarchatu Moskiewskiego, by móc skupić się wyłącznie na działalności międzynarodowej. 3 sierpnia tego samego roku Nikodem (Rotow) stanął na czele Komisji Świętego Synodu do Spraw Jedności Chrześcijan. Między 4 sierpnia 1963 a 9 października tego roku pełnił urząd metropolity mińskiego i białoruskiego. W eparchii tej doprowadził do przerwania przez władze kampanii zamykania cerkwi. Następnie został przeniesiony na katedrę leningradzką. Łączenie funkcji przewodniczącego Wydziału Zewnętrznych Stosunków Cerkiewnych (odpowiedzialnego ponadto za parafie Patriarchatu w Japonii, Finlandii i na Węgrzech) oraz metropolity leningradzkiego oznaczało, iż stał się najbardziej wpływowym hierarchą Patriarchatu Moskiewskiego i najbliższym współpracownikiem patriarchy Aleksego I. Ponadto w okresie zarządzania przez niego Wydziałem Zewnętrznych Stosunków Cerkiewnych stał się on najbardziej wpływową instytucją Patriarchatu Moskiewskiego, oddziałującą również na te struktury Kościoła, które teoretycznie nie podlegały jego kompetencjom.
Według informacji zawartych w Archiwum Mitrochina Nikodem (Rotow) był agentem KGB o pseudonimie ADAMANT i to poparcie tajnych służb odegrało decydującą rolę w jego wyjątkowo szybkim awansie w hierarchii cerkiewnej. Wyjeżdżając na posiedzenia organizacji ekumenicznych, metropolita blokował wydawanie przez nie publicznych dokumentów potępiających prześladowania religijne w Związku Radzieckim i nieskutecznie przekonywał, iż chrześcijanie w ZSRR cieszą się swobodą kultu. Twierdził również, iż chrześcijanie i marksiści mogą współpracować na rzecz budowy na świecie pokoju i sprawiedliwości, zaznaczając przy tym, że ich dialog na innych płaszczyznach nie jest właściwie możliwy. Równocześnie jego wielka żarliwość religijna, widoczna w czasie nabożeństw, w tym ekumenicznych, zadziwiała wielu duchownych Kościołów katolickiego i protestanckich. Jego głęboką duchowość podkreślał przełożony generalny jezuitów o. Pedro Arrupe. Metropolita doprowadził również do przerwania kampanii zamykania cerkwi w kierowanej przez siebie metropolii leningradzkiej i nowogrodzkiej i odegrał decydującą rolę w działaniach Kościoła Rosyjskiego na rzecz ocalenia Leningradzkiej Akademii Duchownej przed zamknięciem. Wprowadził znaczące zmiany do programu nauczania w Akademii, zorganizował przy niej studium muzyki i dyrygentury cerkiewnej oraz umożliwił studentom wyjazdy do zagranicznych uczelni teologicznych (także nieprawosławnych).
Ks. Kałużny uważa, że Nikodem nie widział możliwości rozdziału państwa i Kościoła w ZSRR, a ich współpracę postrzegał jako jedyną możliwą dla dobra narodu. Postawa taka była ówcześnie powszechna w episkopacie Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego (w II poł. XX wieku odnotowano jedynie kilka przypadków protestu biskupów przeciwko antykościelnym zarządzeniom władz) i wynikała nie tylko z sytuacji Kościoła, ale i z wielowiekowej tradycji jego bliskiej współpracy, czy wręcz uległości wobec państwa rosyjskiego. Powołując się na wspomnienia i relacje świadków, ks. Kałużny twierdzi, iż decyzja metropolity o współpracy z władzami radzieckimi stale wywoływała u niego wątpliwości i walkę wewnętrzną. Każdorazowo dochodził on jednak do wniosku, że podjęcie otwartej walki z władzą doprowadzi do zniszczenia Cerkwi.
Metropolita leningradzki