Elżbieta Habsburżanka (ur. 9 lipca 1526 w Linzu, zm. 15 czerwca 1545 w Wilnie) – arcyksiężniczka austriacka, królewna czeska i węgierska, królowa polska i wielka księżna litewska od 1543 r. jako pierwsza żona króla Zygmunta Augusta.
Była najstarszym dzieckiem arcyksięcia Austrii, króla Czech i Węgier Ferdynanda I Habsburga i Anny Jagiellonki, jedynej córki Władysława II Jagiellończyka. Uchodziła za ulubienicę rodziców. Od 1531 uczyła się na zamku w Innsbrucku pod kierunkiem poety Kaspra Veliusa Ursinusa i historyka Hieronima Jerema.
Życiorys mały|lewo|100px|Portret 4-letniej królewny Elżbiety, 1530 r. Od kolebki była przygotowywana do ślubu z Zygmuntem II Augustem, który był kuzynem jej matki. Już w 1527 ojciec Elżbiety podjął starania w Polsce o ślub córki z polskim następcą tronu. Pomimo tych planów nie zadbano, by Elżbieta nauczyła się języka polskiego. Prawdopodobnie było to działanie celowe – pod pretekstem, że młodej królowej niezbędny jest tłumacz, chciano umieścić na dworze polskim jeszcze jednego szpiega Habsburgów.
W związku z tym, że Elżbieta była wnuczką Władysława II Jagiellończyka, brata Zygmunta I Starego, papież Paweł III musiał udzielić dyspensy ślubnej. Ślub 17-letniej Elżbiety z 23-letnim Zygmuntem odbył się 6 maja 1543 roku na Wawelu. Bona Sforza była niechętna małżeństwu syna, ponieważ nienawidziła Habsburgów.
Małżeństwo nie było szczęśliwe. Młoda, niedoświadczona, nieśmiała i mało błyskotliwa Elżbieta nie pociągała króla. Sytuację pogarszała nieuleczalna choroba młodej królowej, epilepsja, co do reszty odstręczyło od niej małżonka. Przez cały okres trwania małżeństwa Zygmunt zdradzał żonę m.in. z Barbarą Radziwiłłówną. Jednocześnie Bona jawnie okazywała synowej swą niechęć. Jedyną osobą, okazującą Elżbiecie sympatię, był król Zygmunt I Stary. Jesienią 1544 Elżbieta wraz z Zygmuntem II Augustem wyjechała na Litwę. Małżonkowie zamieszkali w Wilnie. Przez krótki czas król stwarzał pozory w miarę poprawnego pożycia z małżonką. W rzeczywistości był już mocno zaangażowany w romans z Barbarą Radziwiłłówną.
Wiosną 1545 stan zdrowia Elżbiety uległ pogorszeniu, nękały ją coraz częstsze napady padaczki. Na początku czerwca 1545 Zygmunt II August wyjechał do Krakowa odebrać posag Elżbiety, żonę pozostawił samą w Wilnie. 15 czerwca młodziutka królowa zmarła wycieńczona kilkunastoma napadami padaczki, przeżywszy zaledwie 19 lat. Została pochowana 24 sierpnia 1545 w katedrze wileńskiej obok stryja swego męża, a brata swojego dziadka, Aleksandra Jagiellończyka.
W 1931 roku w krypcie katedry w Wilnie odnaleziono trumnę ze szczątkami królowej Elżbiety, jej koronę z pozłacanego srebra i pierścień. W związku z tym, że koronę można regulować, przypuszczalnie jest to jedyne zachowane insygnium noszone przez polsko-litewską władczynię za życia. Po ataku Niemiec na Polskę we wrześniu 1939 roku koronę i pierścień ukryto w podziemiach katedry w Wilnie w skrytce, którą odnaleziono w grudniu 2024 rokuPolityka Tygodnik, nr 31 (3575), 29.07-4.08.2026, s. 54-56..
Po śmierci Barbary Radziwiłłówny, w latach 1553–1572 żoną Zygmunta II Augusta była młodsza siostra Elżbiety – Katarzyna Habsburżanka.
Galeria
Genealogia
Filip IPięknyur. 22 VI 1478zm. 25 IX 1506 JoannaSzalonaur. 6 XI 1479zm. 12 IV 1555 Władysław IIJagiellończykur. 1 III 1456zm. 13 III 1516 Annade Foixur. po 1469zm. 26 VII 1506 Ferdynand IHabsburgur. 10 III 1503zm. 25 VII 1564 AnnaJagiellonkaur. 23 VII 1503zm. 27 I 1547
Zygmunt IIAugustur. 1 VIII 1520zm. 7 VII 1572OO 5 V 1543 ElżbietaHabsburżankaur. 9 VII 1526zm. 15 VI 1545
Upamiętnienie w kulturze Postać Elżbiety pojawia się w powieści historycznej z serii Dzieje Polski pt. Dwie królowe napisanej w 1884 roku przez Józefa Ignacego Kraszewskiego.
Zobacz też Rakuszanka
Przypisy
Bibliografia Duczmal M., Jagiellonowie. Leksykon biograficzny, Poznań-Kraków 1996, , s. 215–222.
Linki zewnętrzne Przemysław Jędrzejewski, ELŻBIETA AUSTRIACZKA – KRÓLOWA POLSKA I WIELKA KSIĘŻNA LITEWSKA (1526–1545)
Elżbieta Habsburżanka Elżbieta Habsburżanka Elżbieta Habsburżanka Kategoria:Ludzie związani z Krakowem (I Rzeczpospolita) Kategoria:Ludzie związani z Wilnem (I Rzeczpospolita) Kategoria:Pochowani w bazylice archikatedralnej św. Stanisława Biskupa i św. Władysława w Wilnie Kategoria:Urodzeni w 1526 Kategoria:Władcy Polski koronowani w katedrze wawelskiej Kategoria:Zmarli w 1545 Kategoria:Ludzie urodzeni w Linzu