Orestes (łac. Orestes z gr. Oréstēs 'góral' od ὄρος oros, 'góra') – w mitologii greckiej syn Agamemnona i Klitajmestry, który pomścił ojca, zabijając matkę (jego morderczynię) i jej kochanka. Postaci Orestesa poświęcone są liczne antyczne dzieła literackie, przede wszystkim tragedie.

Mityczne i literackie biografie Orestesa wykazują spore rozbieżności.

Dzieciństwo thumb|center|Pochodzenie Orestesa Orestes był najmłodszym dzieckiem władcy Myken, Agamemnona i jego żony Klitajmestry, bratem Ifigenii, Elektry, a według niektórych przekazów także Chrysotemis, przyrodnim bratem Erigone i Aletesa.

Jako roczne dziecko Orestes został użyty jako narzędzie szantażu: Telefos porwał go z rąk ojca i groził, że zabije dziecko, jeżeli Achilles nie uleczy rany, zadającej mu straszliwy bólPierre Grimal, Słownik mitologii greckiej i rzymskiej, Ossolineum 1990, s. 339. Jako dziecko Orestes był zaręczony z Hermioną, córką Menelaosa i Heleny, swoją kuzynką. Kiedy skończyła się wojna i Agamemnon powrócił do Myken, by tam zginąć z rąk żony Klitajmestry, Orestes znalazł się w niebezpieczeństwie. Wykradziony według jednych źródeł przez piastuna, według innych – przez Elektrę, został odesłany na wychowanie do króla Fokidy Strofiosa, żonatego z Anaksibią, siostrą Agamemnona. Syn tej pary, Pylades, rówieśnik Orestesa, został jego najbliższym przyjacielem.

Zabójstwo Klitajmestry

Czy to z rozkazu Apollina, czy to z własnej woli, Orestes musiał pomścić śmierć ojca, zabijając jego morderców. Wraz z Pyladesem i (w niektórych wersjach) swoim wychowawcą z dzieciństwa wrócił do ojczyzny, gdzie złożył ofiarę na grobie ojca. Po puklu włosów, który zostawił w ofierze na grobie, rozpoznała go Elektra. Według wersji Eurypidesa przybył do ojczyzny incognito, przedstawiając się parze królewskiej jako posłaniec, przynoszący wiadomość o śmierci Orestesa. Z poparciem Elektry lub z jej czynną pomocą zabił Ajgistosa i Klitajmestrę, mimo że matka błagała o darowanie jej życia.

Po zabójstwie thumb|center|William-Adolphe Bouguereau – Skrucha Orestesa (1862) Morderstwo matki ściągnęło na Orestesa erynie, które doprowadziły go do obłędu. Istnieje kilka wyjaśnień dotyczących tego, jak zdołał się od nich uwolnić: według Eumenid Ajschylosa, uwolniony został dzięki decyzji sądu w Atenach; w ten sposób zanikło pierwotne prawo zemsty rodowej, zastąpione przez sprawiedliwość wymierzaną przez sądy; według Orestesa Eurypidesa został skazany na śmierć za zabójstwo i próbował wraz z przyjaciółmi wywalczyć wolność przemocą, biorąc za zakładniczkę Hermionę. Od kary uwolniła go interwencja Apollina. według Ifigenii w Taurydzie Eurypidesa warunkiem oczyszczenia było przywiezienie z Taurydy posągu Artemidy. Tam w świątyni Artemidy (gdzie składano w ofierze przybyłych cudzoziemców) Orestes spotkał swoją siostrę Ifigenię, która pomogła mu wykraść posąg i wróciła wraz z nim do Grecji.

Dalsze losy thumb|center|Orestes i Hermione Po powrocie do Grecji Orestes postanowił upomnieć się o obiecaną mu za żonę Hermionę. Według różnych przekazów mitycznych albo sam zabił jej męża Neoptolemosa w Delfach, albo wykorzystał jego śmierć, by móc poślubić wdowę. Orestes i Hermiona panowali nad większą częścią Peloponezu. Mieli jednego syna Tisamenusa. Orestes miał też, według niektórych wersji, mieć syna Pentilusa ze swoją przyrodnią siostrą, córką Klitajmnestry i Ajgistosa, Erigone. Swoją siostrę Elektrę wydał za mąż za Pyladesa. Orestes miał umrzeć jako dziewięćdziesięcioletni starzec od ukąszenia węża w ArkadiiPierre Grimal, Słownik mitologii greckiej i rzymskiej, Ossolineum 1990, s. 264-6.

Kult pośmiertny Orestes czczony był jako heros przede wszystkim w Sparcie. Według HerodotaDzieje I, 68 wyrocznia delficka poinformowała Spartan, że nie zwyciężą w wojnie z Tegeą, póki nie odzyskają i nie pochowają w Sparcie szczątków Orestesa. Zdołał je odzyskać niejaki Lichas; przewieziono je do Sparty i tam pochowano.

Odniesienia w kulturze Okres antyczny Iliada IX, 142 Odyseja XI, 452 i nast. Ajschylos, Ofiarnice, Eumenidy Sofokles, Elektra Eurypides, Elektra Hygin, Fabulae 101, 117, 119, 120, 129 Owidiusz, Heroidy VIII

Okres post-antyczny występuje jako postać w sztukach autorów późniejszych, związanych z mitem Atrydów, jak np. Andromacha Racine’a; postać Orestesa wykorzystuje Jean-Paul Sartre w dramacie Muchy; Orin, jeden z bohaterów sztuki Żałoba przystoi Elektrze Eugene’a O’Neilla, jest wzorowany na postaci Orestesa; Orestesowi poświęcone są utwory Orestes A Perfect Circle oraz albumy The House of Atreus 1 i The House of Atreus 2 amerykańskiej grupy metalowej Virgin Steele. motyw Orestesa pojawia się także w powieści A. France’a „Bogowie łakną krwi” na kanwie historii Orestesa oparta jest współczesna fabuła książki Thomasa Bergera „Historia Orriego” („Orrie's story”) (1990) Opera Orestes Georga Friedricha Händla (z librettem opartym na historii homoerotycznego związku Orestesa z Pyladesem przywołanej przez Lukiana w dialogu Erotes)

Zobacz też Orestes (imię)

Przypisy

Kategoria:Królewicze w mitologii greckiej Kategoria:Bohaterowie Heroid