thumb|Ilustracja pokazująca ofiary czarnej śmierci Czarna śmierć – termin określający jedną z największych epidemii w dziejach ludzkości, panującą w XIV-wiecznej Europie. Obecnie za jej przyczynę uważa się pałeczkę dżumy, powodującą dżumę, na co wskazuje analiza DNA ofiar zarazy.
Epidemia czarnej śmierci wybuchła w Azji Środkowej, być może w ChinachBBC History – Black Death bbc.co.uk. 2011-02-17., skąd przez Jedwabny Szlak w 1346 roku dostała się na Krym, a stamtąd rozprzestrzeniła się na basen Morza Śródziemnego i całą Europę, roznoszona prawdopodobnie przez pchły pasożytujące na szczurach śniadych zamieszkujących ówczesne statki handlowe. Szacuje się, że zaraza spowodowała śmierć 30–60% ludności ówczesnej EuropyAustin Alchon, Suzanne (2003). A pest in the land: new world epidemics in a global perspective University of New Mexico Press. s. 21. .. W wymiarze ogólnoświatowym populacja została zredukowana z 450 milionów do 350–375 milionów„Historical Estimates of World Population”. Census.gov. i potrzebowała aż 150 lat, by wrócić do stanu liczebnego sprzed pandemii. „Czarna śmierć” nawiedzała jeszcze sporadycznie Europę aż do dziewiętnastego stulecia.
Tło thumb|Taniec śmierci Michaela Wolgemuta inspirowany czarną śmiercią. Podkreśla on uniwersalność śmierci. Danse macabre był bardzo popularnym motywem w sztuce późnego średniowiecza. Znane są trzy główne epidemie dżumy. Pierwsza z nich to tzw. dżuma Justyniana (VI–VII w.), która wybuchła w Cesarstwie Bizantyńskim i przyczyniła się do zgonu ok. 40% mieszkańców Konstantynopola, a następnie przeniosła się dalej w głąb Europy, gdzie zabiła ok. połowy jej populacji„Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos – National Geographic”. Science.nationalgeographic.com.. Po roku 750 w Europie nie dochodziło do większych epidemii, aż do czarnej śmierci w XIV wieku. Do trzeciego wybuchu pandemii doszło w latach dziewięćdziesiątych XIX wieku w Chinach, skąd dotarła do Indii. Na Zachodzie natomiast nie miała większego zasięguNicholas Wade (31 października 2010). „Europe’s Plagues Came From China, Study Finds”. New York Times..
Później dżuma powracała z różną siłą aż do XVIII wieku„Epidemics of the Past: Bubonic Plague–Infoplease.com”. Infoplease.com.. Po wybuchu w 1603 uśmierciła 38 tysięcy londyńczyków„Plague – LoveToKnow 1911”. 1911encyclopedia.org.. Inne większe siedemnastowieczne epidemie: we Włoszech (1629–1631), Sewilli (1647–1652), Wiedniu (1679) i Londynie (1665–1666)„A list of National epidemics of plague in England 1348–1665”. Urbanrim.org.uk.. Być może również osiemnastowieczne epidemie w Marsylii (1720–1722)Plague History Provence, – by Provence Beyond”. Beyond.fr., Europie Wschodniej (1770–1772), a także Rosji (1770–1772), miały jakiś związek z poprzednimi, niemniej wydaje się, że w tym czasie dżuma jako pandemia zaczęła już zanikać w Europie. Jej miejsce zajęła natomiast epidemia cholery, panująca w dziewiętnastym i dwudziestym wieku w Europie oraz Azji.
Czarna śmierć nieodwracalnie zmieniła strukturę społeczną Europy i prawdopodobnie stanowiła także dotkliwy cios dla pozycji i znaczenia Kościoła katolickiego. Przyczyniła się także do wybuchu prześladowań mniejszości społecznych, jak np. Żydzi, trędowaci, obcokrajowcy czy żebracy. Niepewność przeżycia kolejnego dnia powodowała niekiedy chęć „życia chwilą”, co oddał Giovanni Boccaccio w Dekameronie (1353)Boccaccio „Dekameron” Wprowadzenie Fordham.edu..
Nazewnictwo Ówcześni ludzie określali ją zazwyczaj jako „wielki pomór” bądź „wielką zarazę”J.M. Bennett iC. W. Hollister, Medieval Europe: A Short History (New York: McGraw-Hill, 2006), s. 326., a pisarze – „wielką śmiertelność”. Określenie „czarna” w stosunku do XIV-wiecznej epidemii pierwszy raz pojawiło się w XVI-wiecznych kronikach szwedzkich i duńskich. Wydaje się, że nie odnosiło się ono – wbrew potocznym opiniom – do rozległych zmian martwiczo-zgorzelinowych w skórze chorych, nadających jej czarną barwę, ale raczej czerni jako symbolu strachu i smutku, dla podkreślenia grozy i tajemniczości zarazyS. Barry and N. Gualde, „The Biggest Epidemic of History” (La plus grande épidémie de l’histoire), L’Histoire n°310, (2006), s. 38.. Niemiecki lekarz Justus Hecker zasugerował, że do błędnego przetłumaczenia łacińskiej nazwy atra mors („straszna / czarna śmierć”) doszło w Skandynawii, kiedy opisywał on epidemię w 1832 w swojej publikacji Der schwarze Tod im vierzehnten Jahrhundert. Praca ta została przetłumaczona w następnych latach na angielski jako The Black Death in the 14th century i zyskała sporą popularność. To właśnie dzięki niej terminy Schwarzer Tod i Black Death stały się bardzo często używane w krajach niemiecko- i angielskojęzycznych jako określenia czternastowiecznej pandemii.
Niekontrolowane rozprzestrzenianie się Europa przed pandemią Pod koniec XIII wieku w Europie dobiegło końca średniowieczne optimum klimatyczne, ustępując miejsca tzw. małej epoce lodowejWorld Regions w Global Context Third Edition.. Skutkowało to zaostrzeniem się zim, a w konsekwencji – ubożeniem zbiorów. W północnej Europie ówczesne innowacje technologiczne, jak płodozmian czy ciężkie pługi, nie były tak efektywne, jak w obszarze Morza Śródziemnego, z powodu np. nieurodzajnych gleb gliniastych. Nadające się do uprawy w warunkach klimatyczno-glebowych północnej Europy ziemniaki nie były jeszcze wtedy znane w Europie. Z tych przyczyn w stuleciu poprzedzającym czarną śmierć powszechne stały się niedobory żywności, a także szybko rosnące ceny. Deficyty pszenicy, owsa i jęczmienia zmniejszały liczbę zwierząt gospodarczych, co z kolei przełożyło się na niedożywienie, obniżające odporność. Również wysoka dzietność (>5 dzieci), obecna wtedy w całej Europie, doprowadziła do gwałtownego wzrostu ludzkiej populacji, przy jednoczesnym braku żywności.
Jesienią 1314 zaczęły padać ulewne deszcze. Również zimy w następnych latach były zimne i wilgotne. Szczególnie słabe zbiory były na północy, gdzie doszło do siedmioletniego głodu. W latach 1315–1317 klęska głodu dotknęła już większość Europy północno-zachodniej, zmniejszając populację całego kontynentu o ok. 10%.
Wybuch thumb|Rozpowszechnianie się czarnej śmierci w Europie (1347-1353) Powszechnie uważa się, że za czarną śmierć odpowiada bakteria pałeczki dżumy (Yersinia pestis), będąca enzootyczną dla pcheł, pasożytujących na gryzoniach naziemnych, m.in. świstakach, w różnych rejonach świata, w tym Azji Środkowej, Kurdystanie, Azji Zachodniej, północnych Indiach i UgandzieZiegler 1998, s. 25.. Datowane na lata 1338–1339 pochówki nestoriańskie, znalezione w pobliżu jeziora Issyk-kul w Kirgistanie, zawierają inskrypcję informującą o zarazie. Przez wielu epidemiologów są one uznawane za pierwotne ognisko dżumy, skąd przeniosła się ona do Chin i IndiiRaoult; Drancourt (2008). Paleomicrobiology: Past Human Infections. Springer. s. 152.. W październiku 2010 genetycy medyczni uznali, że czarna śmierć pochodzi z prowincji Junnan w południowo-zachodnich Chinach.
W XIII-wiecznych Chinach z powodu najazdu mongolskiego doszło do znaczącego spadku wydajności rolnictwa i handlu. Odbudowa gospodarki rozpoczęła się dopiero w XIV wieku. W latach trzydziestych XIV wieku częste klęski żywiołowe i nieurodzaje przyczyniły się do wielkiego głodu, który rozpoczął się w 1331. Wkrótce potem przybyła zarazaThe Cambridge History of China: Alien regimes and border states, 907–1368, s. 585.. W XIV wieku dżuma przyczyniła się do śmierci ok. 25 milionów Chińczyków i innych Azjatów podczas zaledwie piętnastu lat. W 1347 epidemia dotarła do KonstantynopolaKohn, George C. (2008) Encyclopedia of plague and pestilence: from ancient times to the present. Infobase Publishing. s. 31. .. Innego zdania jest George Sussman, według którego pierwsze jednoznaczne opisy epidemii z Chin pochodzą dopiero z 1644.
Wydaje się, że zaraza rozpowszechniła się wzdłuż jedwabnego szlaku wraz z wojskami mongolskimi, kupcami lub ewentualnie na statkachBlack Death may have originated in China. Daily Telegraph. 1 grudnia 2010.. Jak mówią ówczesne zapiski, w 1346 zawitała do portów morskich Europy. „Indie były wyludnione, Tartaria, Mezopotamia, Syria, Armenia zakryte trupami”Hecker 1859, s. 21 cytowany w Ziegler, s. 15..
Podobno czarna śmierć po raz pierwszy pojawiła się na terenie Europy na Krymie w 1347. Wtedy to mongolska armia pod dowództwem chana Dżany Bega oblegała Kaffę. Gdy oblężenie zaczęło się zatrzymywać, przed ewakuacją najeźdźcy za pomocą katapult wrzucili w obręb miasta zwłoki chorych. Spowodowało to ucieczkę kupców z Genui, którzy w ten sposób zanieśli plagę do Europy południowej (w tym Sycylii), skąd przeniosła się ona później na północ Channel4.com.. Niezależnie od prawdziwości tej hipotezy, pewnym się wydaje, że do rozpowszechniania się choroby przyczyniły się takie czynniki jak głód, wojny i nieprzyjazne warunki klimatyczne.
Ogniska w Europie „W siódmym roku po swoim początku, [zaraza] przybyła do Anglii i na początku zawędrowała do miast i portów łączących się z wybrzeżem morskim w Dorsetshire, gdzie, podobnie jak w innych krajach, uczyniła okolicę całkowicie bezludną, a więc nikt nie pozostał przy życiu…Pomimo odległości, przybyła do Gloucester, podobnie jak do Oksfordu i Londynu, wreszcie rozpowszechniła się po całej Anglii, tak że […] przeżyła tylko co dziesiąta osoba.”(Geoffrey Baker, Chronicon Angliae) Prawdopodobnie epidemia przybyła do Europy kilka razy niezależnie od siebie. W październiku 1347 dotarła na Sycylię, zaniesiona tam przez dwanaście galer genueńskichMichael z Piazzy (Platiensis) Bibliotheca scriptorum qui res in Sicilia gestas retulere Vol 1, s. 562, cytowane w Ziegler, 1998, s. 40., skąd szybko rozpowszechniła się po całej wyspie.
W styczniu 1348 genueńskie galery z Kaffy dotarły do Genui i Wenecji, jednakże za najważniejsze ognisko epidemii dla północnych Włoch uznaje się Pizę, do której brzegów owe galery dobiły kilka tygodni później. Pod koniec stycznia 1348 wydalone z Italii okręty dotarły do MarsyliiDe Smet, Vol II, Breve Chronicon, s. 15..
Z Włoch zaraza przeniosła się do Europy północno-zachodniej, zajmując Francję, Hiszpanię, Portugalię i Wielką Brytanię (w czerwcu 1348), po czym zmieniła kierunek ekspansji na wschód, docierając w latach 1348–1350 do Niemiec i Skandynawii. Do Norwegii czarna śmierć zawitała w 1349, gdy do portu w Askøy przybił statek z zarażonymi pasażerami. Szybko dotarła ona stamtąd do Bjørgvin (dzisiejsze Bergen), lecz nie udało się jej dotrzeć na IslandięGunnar Karlsson (2000) Iceland’s 1100 years: the history of a marginal society. London:C. Hurst. s. 111. .. Wreszcie w 1351 zasięg czarnej śmierci objął także północno-zachodnią Rosję. W latach 1348–1350 zmarło ponad 60% ludności NorwegiiHarald Aastorp (2004-08-01)«Svartedauden enda verre enn antatt». Forskning.no.. Ostatnie ognisko tej epidemii w tym kraju miało miejsce w Oslo (1654)Øivind Larsen. “DNMS.NO: Michael: 2005 : 03/2005 : Book review: Black Death and hard facts”. Dnms.no..