Ostatni z Nieczujów – cykl historycznych powieści i opowiadań autorstwa Zygmunta Kaczkowskiego, których akcja toczy się na przełomie XVIII i XIX wieku. Cykl był publikowany w formie gawędy w latach 1851–1858. Głównym bohaterem jest Marcin Nieczuja, ostatni z rodu Nieczujów.
Tematyka Akcja większości utworów cyklu toczy się w środowisku szlachty galicyjskiej, na ziemi sanockiej. Ich lektura pogłębia wiedzę o obyczajowości tamtejszej szlachty pod koniec XVIII wieku.
Głównym bohaterem utworów oraz narratorem większości z nich jest szlachcic Marcin Nieczuja, nazywający siebie ostatnim ze „starożytnego” rodu Nieczujów. Ów sędziwy już człowiek wspomina czasy swojej młodości, która przypadła na burzliwe lata rozbiorów, konfederacji barskiej i wojen napoleońskich. Bohater, który brał udział w większości z tych wydarzeń opisuje je z perspektywy czasu. Oprócz wydarzeń historycznych wiele miejsca zajmują też wydarzenia lokalne, takie jak sejmiki, spory, zajazdy, jakie zajmowały szlachecką społeczność w Galicji. Teraz z perspektywy czasu z sentymentem wspomina czasy przed rozbiorami jako szczęśliwe, kiedy panował sarmacki styl życia, a główną rolę odgrywała warstwa szlachecka, odznaczająca się umiłowaniem tradycji i troską o jej przechowanie, przywiązaniem do zasad religijnych i etosu rycerskiego oraz żarliwie patriotycznym duchem. Marcin Nieczuja boleje nad tragedią ojczyzny, swojego rodu oraz warstwy szlacheckiej.
Cały cykl napisany w formie gawędy szlacheckiej. Poszczególne utwory posiadają jednak dodatkowo cechy romansu przygodowego, powieści historycznej, a nawet powieści gotyckiej.
Odbiór Utwory z cyklu Ostatni z Nieczujów przyniosły pisarzowi duży rozgłos. Zyskał on poczytność głównie w wśród konserwatywnej części ludności, tak jak Marcin Nieczuja z sentymentem wspominającym dawne czasy. Jednak także osoby niebędące konserwatystami dostrzegały walory tych utworów, przede wszystkim głęboki patriotyzm i przywiązanie do tradycyjnych wartości. W okresie pozytywizmu poczytność Kaczkowskiego znacznie spadła, co wiązało się zarówno z niechęcią pozytywistów do szlacheckiej przeszłości, jak i z problemami pisarza, podejrzanego o szpiegostwo na rzecz Austrii. Niemniej jednak twórczość Kaczkowskiego wywarła duży wpływ na twórczość pisarzy również i tego okresu, czego przykładem może być Trylogia Sienkiewicza.
Utwory Na cykl składają się: Bitwa o chorążankę (opowiadanie, 1851) Kasztelanice Lubaczewscy (opowiadanie, 1851) Pierwsza wyprawa pana Marcina (opowiadanie, 1852) (tytuł alternatywny: Pan Franciszek Pułaski) Gniazdo Nieczujów (opowiadanie, 1852) (tytuł alternatywny: Dom Nieczujów) Swaty na Rusi (opowiadanie, 1852) Murdelio (powieść, 1853) Mąż szalony (powieść, 1855) Grób Nieczui (powieść, 1857)
Utwory te początkowo ukazywały się na łamach prasy, takiej jak krakowski „Czas”, warszawska „Gazeta Codzienna”, „Dziennik Warszawski”, „Gazeta Lwowska”.
W latach 1853–1855 ukazało się, nakładem wydawnictwa B.M. Wolff, liczące VI tomów pełne wydanie książkowe całego cyklu (bez Grobu Nieczui). tom 1 – opowiadania: Bitwa o chorążankę, Junacy, Swaty na Rusi tom 2 – Murdelio cz. 1. tom 3 – Murdelio cz. 2. tom 4 – Maż szalony cz. 1. tom 5 – Mąż szalony cz. 2. tom 6 – opowiadania: Gniazdo Nieczujów, Pierwsza wyprawa pana Marcina, Kasztelanice Lubaczewscy
Powieść Grób Nieczui ukazało się w wydaniu książkowym w 1858 roku.
Przypisy
Bibliografia Ostatni z Nieczujów na stronie Biblioteki Narodowej Dzieła Kaczkowskiego na stronie Biblioteki Narodowej Zygmunt Kaczkowski Opowiadania Nieczui Wydawnictwo Literackie, 1962 (posłowie Antoniego Jopka) Zygmunt Kaczkowski Grób Nieczui Wydawnictwo Literackie, 1964 (posłowie Antoniego Jopka)
Kategoria:Polskie cykle literackie Kategoria:Polskie powieści historyczne Kategoria:Polskie utwory literackie romantyzmu