Stanisław Zając (ur. 1 stycznia 1939 w Chrobrzu, zm. 26 października 2020) – polski chirurg, naukowiec.
W latach 1960–1968 wolontariusz, asystent w Zakładzie Anatomii Prawidłowej AM w Warszawie; 1964–1968 kierownik Punktu Krwiodawstwa w PSK Nr 1 AM w Warszawie; 1964–1968 wolontariusz w I Klinice Chirurgicznej AM w Warszawie; 1968–1975 starszy asystent w I Klinice Chirurgicznej AM w Warszawie; 1975–1993 adiunkt, docent Kliniki Chirurgii Naczyń i Transplantologii Instytutu Chirurgii AM w Warszawie (1986–1987 p.o. kierownik Kliniki Chirurgii Naczyń i Transplantologii AM w Warszawie); 1993–1999 profesor nadzwyczajny w Klinice Chirurgii Naczyń i Transplantologii AM w Warszawie; 1999–2005 profesor zwyczajny w Klinice Chirurgii Ogólnej, Naczyniowej i Transplantacyjnej AM w Warszawie (zlokalizowanej w Centralnym Szpitalu Klinicznym Uniwersyteckiego Centrum Klinicznego WUM przy ul. Banacha 1A).
Życiorys Urodził się w rodzinie robotniczo-chłopskiej. Szkołę podstawową ukończył w Chrobrzu, a liceum ogólnokształcące w Pińczowie. Egzaminy maturalne zdał z wyróżnieniem 5 maja 1956 r. W tym też roku został przyjęty na Wydział Lekarski Akademii Medycznej w Warszawie. Studia ukończył w terminie. Dyplom lekarski otrzymał, po odbyciu stażu przeddyplomowego w szpitalach warszawskich, 27 maja 1963 r.
Od trzeciego roku studiów aż do ich ukończenia należał do Studenckiego Naukowego Koła Chirurgicznego przy I Klinice Chirurgicznej AM w Warszawie. Opiekunem Koła był ówczesny adiunkt Kliniki dr Józef Miller. Od piątego roku studiów, a więc od 1960 r. do maja 1968 r., w godzinach popołudniowych, pracował w Zakładzie Anatomii Prawidłowej AM w Warszawie w charakterze asystenta; Kierownikiem Zakładu był prof. Witold Sylwanowicz. Roczny staż podyplomowy odbył w Szpitalu Miejskim w Żyrardowie.
Od 15.12.1964 r. do 01.11.1968 r. pracował w Państwowym Szpitalu Klinicznym Nr 1 w Warszawie przy ul. Nowogrodzkiej 59, w charakterze lekarza Punktu Krwiodawstwa. Był jego budowniczym, organizatorem, pierwszym kierownikiem i pierwszym dawcą krwi. W tym też czasie, w ramach wolontariatu, specjalizował się w chirurgii ogólnej w I Klinice Chirurgicznej AM w Warszawie; kierownikiem Kliniki był profesor Jan Nielubowicz. Specjalizację I-ego stopnia w dziedzinie chirurgii ogólnej uzyskał w 1968 r., a specjalizację II-ego stopnia w dziedzinie chirurgii ogólnej – w 1973 r. W omawianym wyżej okresie, również jako wolontariusz, pracował w Zakładzie Chirurgii Doświadczalnej PAN; kierownikiem Zakładu był także profesor Jan Nielubowicz, a jego zastępcą obecny profesor Waldemar Olszewski. Pod ich kierunkiem zrobił pracę doktorską na temat: „Naturalne połączenia chłonno-żylne między zbiornikiem mleczu (cysterna chyli) a żyłą główną dolną”; promotorem pracy był profesor Jan Nielubowicz. Stopień doktora nauk medycznych Rada Wydziału Lekarskiego AM w Warszawie nadała mu Uchwałą z dnia 26.01.1970 r. Za pracę tę ogłoszoną w Polskim Przeglądzie Chirurgicznym (1971, XLIII, 10, 1490), Zarząd Główny Towarzystwa Chirurgów Polskich przyznał mu nagrodę naukową I stopnia; uroczyste wręczenie nagrody nastąpiło 15.09.1972 r. na Walnym Zebraniu Towarzystwa Chirurgów Polskich w Lublinie; Prezesem Towarzystwa Chirurgów Polskich był profesor T. Jacyna, a przewodniczącym Komisji Nagród Naukowych profesor M. Stefanowski. Był już wtedy pracownikiem I. Kliniki Chirurgicznej AM w Warszawie, albowiem do pracy w Klinice został przyjęty 1.11.1968 r.; początkowo był starszym asystentem, a od 1.10.1976 r. – adiunktem tej Kliniki, przemianowanej później na Klinikę Chirurgii Naczyń i Transplantologii Instytutu Chirurgii AM w Warszawie i przeniesionej do budynku przy ul. Banacha 1A. Kierownikiem Instytutu i Kliniki jednocześnie został profesor Jan Nielubowicz.
W dniach 15.01.1974 r. – 15.01.1975 r. przebywał na stypendium naukowym w Surgical-Medical Research Institute, Faculty of Medicine, University of Alberta w Edmonton w Kanadzie. W 1979 r. ukończył Kurs Mikrochirurgii i Transplantacji Narządów pod kierunkiem profesora Sun Lee z Uniwersytetu w San Diego (Kalifornia) oraz pod kierunkiem profesora Waldemara Olszewskiego; kurs zorganizowała w Warszawie Polska Akademia Nauk.
28.11.1979 r. Rada I Wydziału Lekarskiego AM w Warszawie nadała mu stopień naukowy doktora habilitowanego nauk medycznych w zakresie chirurgii; przewodniczącym Rady był wówczas profesor B. Szczygieł. Nastąpiło to na podstawie przeprowadzonego przewodu habilitacyjnego i pracy habilitacyjnej pod tytułem: „Badania nad patomechanizmem fenomenu Raynaud’a”. Uchwała Rady została zatwierdzona dnia 31.03.1980 r. przez Centralną Komisję Kwalifikacyjną do Spraw Kadr Naukowych przy Prezesie Rady Ministrów.
W roku akademickim 1980/81 z polecenia dziekana I Wydziału Lekarskiego oraz Dyrekcji Instytutu Chirurgii zorganizował i prowadził wykłady dla studentów Oddziału Stomatologicznego AM w Warszawie; zajęcia te kończyły się egzaminem.
Dnia 25.11.1982 r. Minister Zdrowia i Opieki Społecznej Tadeusz Szelachowski mianował go na stanowisko docenta w AM w Warszawie, na wniosek kierownika Kliniki Chirurgii Naczyń i Transplantologii Instytutu Chirurgii AM w Warszawie – profesora Jana Nielubowicza, Rady Naukowej Instytutu Chirurgii oraz Rady I Wydziału Lekarskiego AM; dziekanem I Wydziału Lekarskiego był wówczas profesor J. Komender.
W roku 1983 w ramach stypendium British Council odbył szkolenie chirurgiczne w Londynie, Birmingham, Cambridge oraz Bristolu.
1.10.1986 r. rektor AM w Warszawie profesor B. Pruszyński, po przejściu profesora Jana Nielubowicza na emeryturę, mianował go na stanowisko p.o. Kierownika Katedry i Kliniki Chirurgii Naczyń i Transplantologii Instytutu Chirurgii I Wydziału Lekarskiego AM w Warszawie. Nastąpiło to w następstwie osobistej prośby profesora Nielubowicza oraz decyzji Rady Naukowej Instytutu Chirurgii; obowiązki te pełnił od 01.10.1986 r. do 30.09.1987 r. Będąc wtedy docentem doktorem habilitowanym nauk medycznych nie przystępował do konkursu na rzeczywistego kierownika Kliniki. W omawianym okresie udało się wraz z zespołem nie tylko utrzymać dotychczasowe zainteresowania Kliniki (patologia naczyniowa, nadciśnienie wrotne, chirurgia gruczołów wewnętrznego wydzielania, przeszczepianie nerek), ale nawet rozszerzyć je o resekcję tkanki wątrobowej i znacznie zwiększyć tempo pracy. W ciągu roku wykonali 862 operacje planowe, 236 operacji ostro-dyżurowych i 124 operacji przeszczepienia nerek. Była to rekordowa ilość operacji w dotychczasowej historii Kliniki przy ul. Banacha 1A (dominowały duże operacje naczyniowe). Zwiększyli także efektywność ćwiczeń ze studentami V roku wprowadzając system indywidualnej odpowiedzialności asystenta.
W trakcie swojej pracy w I. Klinice Chirurgicznej, a następnie w Klinice Chirurgii Naczyń i Transplantologii oraz w Zakładzie Chirurgii Doświadczalnej PAN, pod kierownictwem prof. J. Nielubowicza, brał udział w większości prac naukowych klinicznych i doświadczalnych prowadzonych w tym czasie w Klinice. Uczestniczył w pierwszych i następnych operacjach przeszczepiania nerek, perfuzji wątroby, w doświadczalnym przeszczepianiu wątroby i jelit. W 1975/1976 r. kierował zespołem przeszczepiającym nerki. Przez 10 lat prowadził Punkt Konsultacyjny przy Klinice. Od 1982 r. oficjalnie zastępował kierownika Kliniki prof. Nielubowicza w czasie jego wyjazdów zagranicznych, urlopów, pełnienia funkcji Rektora.
Z historycznego punktu widzenia I Klinikę Chirurgiczną od jej początków do 1987 r. (w 1975 r. przemianowaną na Klinikę Chirurgii Naczyń i Transplantologii) kierowali: Leon Kryński (1918–1920), Antoni Leśniowski (1920–1936), Zygmunt Radliński (1936–1939), Marian Stefanowski (1939–1944), Tadeusz Butkiewicz (1945–1958), Zdzisław Łapiński (1958–1959), Jan Nielubowicz (1959–1986), Stanisław Zając (1986–1987). Od 1987 r. do 1999 r. Kliniką kierował Tadeusz Tołłoczko, który również pełnił funkcję Rektora AM w Warszawie.
Dnia 17.11.1992 r. na posiedzeniu Komisji do Spraw Przemianowań Rady I Wydziału Lekarskiego AM w Warszawie, Komisja w składzie: dziekan prof. A. Karwowski (przewodniczący), prof. H. Chlebus, prof. S. Kruś, prof. M. Szostek, po zapoznaniu się z całością dokumentacji dotyczącej wniosku, jaki przedstawił ówczesny kierownik Kliniki – prof. Tadeusz Tołłoczko oraz biorąc pod uwagę oceny, jakie w tej sprawie przedstawili: prof. Otmar Gedliczka – kierownik II Katedry i Kliniki Chirurgii Ogólnej AM w Krakowie, członek Zarządu Głównego Towarzystwa Chirurgów Polskich; prof. Zygmunt Mackiewicz – kierownik Katedry i Kliniki Chirurgii Ogólnej i Naczyń AM w Bydgoszczy, członek Zarządu Głównego Towarzystwa Chirurgów Polskich; prof. Jerzy Michalak – kierownik Kliniki Chirurgii Naczyń AM w Lublinie, członek Zarządu Głównego Towarzystwa Chirurgów Polskich; w swoim protokóle stwierdziła, że: „Na podstawie szczegółowej analizy działalności naukowej, dydaktycznej i organizacyjnej docenta Stanisława Zająca Komisja ds. Przemianowań Rady I Wydziału Lekarskiego AM w Warszawie stwierdza, że kandydat: 1) ma duże osiągnięcia w pracy naukowej; przy czym dorobek swój znacznie powiększył w okresie po uzyskaniu stopnia doktora habilitowanego, 2) aktualnie uczestniczy w pracy dydaktyczno-wychowawczej, 3) jest dobrym klinicystą, doświadczonym chirurgiem i organizatorem pracy zawodowej. W świetle powyższych faktów, pozytywnych ocen recenzentów, jak również zgodnego wspólnego stanowiska Komisja jednomyślnie przedstawia Wysokiej Radzie I Wydziału Lekarskiego wniosek w sprawie nadania doc. dr hab. n. med. Stanisławowi Zającowi tytułu naukowego profesora”. Rada I Wydziału Lekarskiego AM w Warszawie w tajnym głosowaniu pozytywnie poparła wniosek Komisji i w następstwie tego, dnia 13.03.1993 r. Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Lech Wałęsa nadał mu tytuł naukowy profesora nauk medycznych. Po tej nominacji ówczesny rektor AM w Warszawie prof. Tadeusz Tołłoczko, na podstawie Ustawy o Szkolnictwie Wyższym z dnia 12.09.1979 r. (Dz.U. Nr 65, poz.385), mianował go dnia 01.04.1993 r. na stanowisko profesora nadzwyczajnego AM w Warszawie, na okres 5 lat.
1.01.1999 r. Minister Zdrowia i Opieki Społecznej Wojciech Maksymowicz mianował go na stałe, na stanowisko profesora zwyczajnego w Akademii Medycznej w Warszawie.
26.04.2002 r. Rektor AM w Warszawie prof. J. Piekarczyk powołał go, już jako prof. dr hab. nauk medycznych, profesora zwyczajnego w Katedrze i Klinice Chirurgii Ogólnej i Transplantacyjnej, w skład nowo powstałej Rady Wydziału Kształcenia Podyplomowego. Klinika w 1999 r. ponownie zmieniła nazwę na Klinikę Chirurgii Ogólnej, Naczyniowej i Transplantacyjnej. Członkiem Rady Wydziału Kształcenia Podyplomowego był do 2005 r.; dziekanem Wydziału był prof. W. Noszczyk.
W dniach 01.06.2003 r. – 31.05.2004 r. rektor AM prof. J. Piekarczyk udzielił mu rocznego urlopu naukowego, zgodnie z art. 109 pkt 3 Ustawy o Szkolnictwie Wyższym (Dz. U. Nr 65 poz.385) oraz na podstawie Statutu Akademii Medycznej w Warszawie (Dział VIII, rozdz. 2, paragraf 124, p.7). Urlop ten poświęcił: 1) w głównej mierze na napisanie podręcznika chirurgii dla studentów medycyny; 2) na dokończenie trudnych badań, opracowanie ich wyników i przygotowanie do druku, na temat wydolności autonomicznego układu nerwowego u chorych z napadami fenomenu Raynaud’a; 3) na doprowadzenie do zakończenia (jako promotor) przewodu doktorskiego lekarza z Oddziału Chirurgii Szpitala Powiatowego w Staszowie – lek. med. Macieja Szymańskiego.
W 2005 roku, w 67 roku życia, po 42 latach od otrzymania dyplomu lekarskiego, po 37 latach pracy w Akademii Medycznej w Warszawie, ze względów rodzinnych przeszedł na emeryturę.
W ciągu 40 lat pracy zawodowej brał udział jako operator bądź asystent w 16920 operacjach, na dyżurach lekarskich spędził 1763 doby. Jako jedyny spośród adiunktów, docentów, profesorów pracował z prof. Janem Nielubowiczem nieprzerwanie od początku, tzn. od 1960 r. do przejścia jego na emeryturę w 1986 r.