thumb|Dzbanecznik bukietnicowaty – dzbanek z prążkowanym kołnierzykiem i potencjalną ofiarą, wieczko z ostrogą thumb|Kwitnący okaz Nepenthes alba thumb|Kwiatostan męski Nepenthes mirabilis Dzbanecznik (Nepenthes L.) – rodzaj roślin mięsożernych z monotypowej rodziny dzbanecznikowatych Nepenthaceae. Obejmuje co najmniej 168 gatunków. Większość z nich występuje w południowo-wschodniej Azji, ale zasięg rodzaju rozciąga się od Madagaskaru po zachodnią Oceanię. Są to pnącza zasiedlające różne siedliska, zarówno leśne jak i nieleśne, często rosną w górach, w miejscach wilgotnych. Ich liście przekształcone są w pułapki chwytające i trawiące drobne zwierzęta, w przypadku pojedynczych gatunków gromadzące także odchody zwierząt i resztki roślinne. Liczne gatunki i ich mieszańce uprawiane są jako rośliny ozdobne. Lokalnie rośliny te wykorzystywane są także jako lecznicze, a ich pnące pędy służą do wiązania i wyplatania.
Rozmieszczenie geograficzne Zasięg rodzaju obejmuje w swej zachodniej części Madagaskar (na wyspie rosną dwa gatunki) i Seszele (jeden gatunek), w południowej Azji Asam i Bangladesz (jeden gatunek) oraz Cejlon, południowo-wschodnią Azję od południowo-wschodnich Chin na północy (gdzie rośnie jeden gatunek), poprzez Półwysep Indochiński, Filipiny, wyspy Indonezji, Nową Gwineę, Karoliny i Wyspy Salomona (jeden gatunek), Queensland w Australii (trzy gatunki) i Nową Kaledonię (jeden gatunek). Rodzaj najbardziej zróżnicowany jest w południowo-wschodniej Azji, zwłaszcza na wyspach Borneo i Sumatra, gdzie występuje po parędziesiąt gatunków oraz na Celebes i Palawan. Wiele gatunków to endemity niewielkich obszarów.
Morfologia Pokrój Pnącza o drewniejących pędach płożących lub pnących, rzadziej niewielkie krzewy (dzbanecznik przedziwny N. mirabilis). Łodygi są rozgałęzione lub nie, na przekroju okrągłe lub trójkątne, kanciaste lub rzadko też nieco oskrzydlone, u najbardziej tęgich roślin osiągają do 5 cm średnicy u nasady, ale w części ulistnionej pędy nie przekraczają 1–2 cm średnicy. Młode rośliny mają skrócone międzywęźla, starsze – wydłużone. Często pęd w miarę wzrostu zamiera w starszej części – długość żywej części wynosi ok. 1–1,5 m. Część roślin tworzy jednak pędy o długości sięgającej 2–6 m, a nieliczne jeszcze dłuższe – osiągające 20–40 m. Pędy korzenią się w węzłach. U niektórych gatunków na długopędach wyrastają krótkopędy z liśćmi pułapkowymi o odmiennej budowie. Część gatunków (np. dzbanecznik czarnoamforowy N. gymnamphora) wykształca dwojakie pędy – kłączowate, które płożą się w podłożu, oraz pnące, z których wyrastają dzbanki i wąsy czepne. Pędy są nagie lub owłosione gruczołowato, nierzadko na rocznych pędach wykształcają się pozakwiatowe, drobne miodniki.
Korzenie Czarne, włókniste i gęste, aczkolwiek u gatunków epifitycznych często zredukowane lub nawet nieobecne.
Liście U młodych roślin liście są skupione w rozetę i często leżą na ziemi, u starszych są rozmieszczone wzdłuż pędu, skrętoległe. Pozbawione są przylistków, czasem z wąskim ogonkiem, częściej są rozszerzone u nasady i obejmują łodygę. W dolnej części liścia u części gatunków znajduje się rozszerzenie przypominające blaszkę liściową, powstające jednak z ogonka liściowego – jest to liściak (phyllodium) osiągający do 60 cm długości, użyłkowany równolegle. Liściaki w rozetach przyziemnych są krótsze od tych na pędach wydłużonych, na których najdłuższe są te wyrastające z krótkopędów. Blaszka liściowa zmodyfikowana jest do postaci wąsa czepnego (cirrhus) i organu chwytającego drobne zwierzęta mającego postać dzbanka. Wąs czepny jest okrągły na przekroju, zwykle żółtozielony i osiąga długość podobną lub większą od długości liściaka. U niektórych gatunków liście są zróżnicowane i poza liśćmi pułapkowymi (z dzbankami) są takie (np. dzbanecznik beczułkowaty N. ampullaria), które pełnią tylko funkcję wąsa czepnego (z silnie zredukowanym dzbankiem), u innych dzbanki tworzą się lub nie w zależności od warunków środowiskowych. Silnie zwijające się i elastyczne wąsy czepne występują zwłaszcza na młodych liściach na pędach wydłużonych. Wąsy na dolnych liściach nie zwijają się – nie pełnią funkcji czepnej.
Organy pułapkowe – dzbanki (ascidium) mają ten sam schemat budowy w obrębie całego rodzaju – różnice między gatunkami związane są z wielkością, barwami i proporcjami budowy. Kształt dzbanków zmienia się też w obrębie poszczególnych roślin – inaczej wyglądają dzbanki z przyziemnej części pędu, a inaczej te z pędów wzniesionych, czasem wraz z formami pośrednimi wyróżnia się ich trzy odmienne formy. Dzbanki zwykle zwisają z pędów roślin pnących, ale u roślin o pędach płożących leżą na ziemi, a czasem zagrzebane są w leśnej ściółce z otworem pułapki na jej powierzchni lub rozwijają się całkopwicie pod powierzchnią gruntu (N. pudica). Osiągają od 3 do ok. 40 cm długości i mają solidną budowę – wzmocnione są silnie rozwiniętą w ich ścianach siecią wiązek przewodzących usztywnionych włóknami sklerenchymy. W ścianach dzbanków występują też idioblasty o spiralnie zgrubiałych ścianach komórkowych, a ich epidermę tworzą komórki grubościenne, pokryte grubą warstwą kutykuli. Dzbanki są zazwyczaj czerwone, czasem zielone, białawe lub w barwach mieszanych, często jaskrawych. Bliżej nasady pędu są zwykle silniej rozdęte, jajowate, podczas gdy wyższe są zazwyczaj bardziej wydłużone, walcowate lub lejkowate. Te niższe są częściej zwrócone otworem do osi rośliny, a te wyższe – na zewnątrz. Niższe dzbanki mają dwa, zbiegające wzdłuż strony brzusznej skrzydełka o frędzlowatym lub orzęsionym brzegu, podczas gdy na górnych dzbankach są one zwykle pozbawione frędzli i orzęsienia, czasem zredukowane do podłużnych garbków.
Dzbanki na szczycie mają otwór otoczony zagiętą do wnętrza, zwykle podłużnie żebrowaną krawędzią zwaną kołnierzykiem (peristome). Kołnierzyk jest poprzecznie żeberkowany mniej lub bardziej, twardy, jego powierzchnia jest lśniąco gładka, śliska. Krawędź skierowana do wnętrza dzbanka jest ząbkowana. Między ostrymi ząbkami skierowanymi w dół znajdują się gruczoły wydzielające nektar. Powierzchnia kołnierzyka jest często kontrastująco zabarwiona (zwykle czerwono-zielona). W jednym miejscu kołnierz jest przerwany – ściana dzbanka nie zagina się do wnętrza, lecz wznosi nad nim rozszerzając się w zwykle okrągławe i spłaszczone wieczko (operculum). Zwykle wieczko pochylone jest nad otworem osłaniając go od góry, wyjątkowo, np. u dzbanecznika beczułkowatego, odgięte jest do tyłu. Czasem u nasady wieczka znajduje się ostroga. W młodych dzbankach wieczko ściśle przykrywa ich otwór.
Kwiaty Są jednopłciowe (rośliny są dwupienne), niepozorne i zebrane w dość podobne w przypadku obu płci kwiatostany kłosokształtne, groniaste lub wiechowate, osiągające kilkadziesiąt cm, rzadziej ponad 1 m wysokości. Kwiatostany wyrastają na szczycie pędu, ale z kąta liścia znajdującego się pod nimi kontynuowany jest wzrost pędu spychającego szczytowy kwiatostan w pozycję boczną. Kwiaty są promieniste, o średnicy do 1 cm (najczęściej mają ok. 3 mm średnicy), pozbawione są płatków korony. Działki kielicha w liczbie czterech, rzadko trzech, mają barwę zielonkawą, żółtą lub czerwonobrązową. W kwiatach męskich wykształca się od 4 do 24 pręcików o nitkach zrośniętych w kolumnę. Pylniki są dwukomorowe i otwierają się podłużnym pęknięciem. W kwiatach żeńskich występuje pojedynczy, górny słupek powstający zwykle z czterech, rzadziej trzech lub sześciu owocolistków, z odpowiadającą im liczbą komór zawierających liczne zalążki (czasem zalążnia wzniesiona jest na gynoforze). Znamię jest siedzące na zalążni lub rozwija się na krótkiej szyjce, jest dyskowate, suche i brodawkowate.
Owoce Wrzecionowate, jasnobrązowe i skórzaste torebki osiągające 0,5–1,5 cm długości. Zawierają liczne (od 100 do 500), drobne i bardzo lekkie, wyposażone w dwa podłużne worki powietrzne nasiona w efekcie o nitkowatym kształcie o długości 3–25 mm (rzadko owalne – tylko u N. pervillei).
Biologia Rozwój Młode dzbaneczniki tworzą przyziemną rozetę liści pozbawionych wąsa czepnego. Tworzące się na ich końcach dzbanki leżą na ziemi i zwrócone są zwykle otworami do osi rośliny. W miarę wzrostu rośliny międzywęźla pędu ulegają wydłużeniu, a wyrastające wyżej liście wyciągnięte są w wąs czepny. Wąsy te owijają się wokół napotkanych podpór, z reguły owijając się tylko raz i wystawiając wolny koniec, na którym zwykle latem rozwijają się dzbanki. Organy pułapkowe nie powstają jednak zawsze na każdym liściu, a rośliny rozwijające się w niesprzyjających warunkach (niska wilgotność, silne zacienienie) mogą nie tworzyć ich wcale (rośliny nie tworzą też organów pułapkowych rosnąc na żyznym lub nawożonym podłożu). Dzięki owijającym się na podporach wąsom czepnym konstrukcja rośliny jest stabilna i umożliwia dźwiganie dzbanków, które wypełnione płynem trawiącym osiągać mogą znaczny ciężar.
Tworzenie się dzbanka poprzedzone jest nabrzmieniem końca wąsa czepnego, który pod ciężarem rozwijającego się organu opada. Dzbanek rozwija się z reguły szybko, wybarwiając się w sposób typowy dla gatunku, i pozostaje w czasie dojrzewania zamknięty przez wieczko. Uchyla się ono, gdy ściany dzbanka pozostają wciąż jeszcze wiotkie, ale jego wnętrze wypełnia się płynem trawiącym. Osiągnięcie pełnej dojrzałości i sztywności przez organ zajmuje około 7–10 dni.
Kwitnienie jest nieregularne. Kwiaty męskie pozostają rozwinięte przez kilka dni, a kwiaty żeńskie kilka tygodni. Rośliny ze stanowisk silniej nasłonecznionych zwykle tworzą bardziej rozbudowane kwiatostany, które u roślin słabo oświetlonych bywają zredukowane. Kwiaty zapylane są przez owady: głównie przez ćmy, poza tym przez inne motyle, muchówki i pszczoły, które wabione są zapachem określanym jako „mysi”, stęchły, przypominający grzyby, ale też u niektórych gatunków przyjemny, oraz nektarem wydzielanym przez gruczoły znajdujące się na działkach.
Nasiona są przenoszone przez wiatr, ale rzadko przemieszczane są na większe odległości niż kilka kilometrów. Są wrażliwe na wysychanie i zachowują zdolność do kiełkowania przez krótki czas.
Biochemia Ciecz wydzielana przez gruczoły do wnętrza dzbanków zawiera enzymy trawienne oraz substancje antybakteryjne i przeciwgrzybowe. Wydzieliny trawiące ofiary zawierają pakiet enzymów rozkładających ich ciała: endonukleazy i rybonukleazy, fosfatazy, proteazy aspartylowe i serynowe, chitynazy, esterazy, glukozydazy, galaktozydazy i in. Odczyn pH gęstego soku trawiennego jest silnie kwaśny i może wynosić 2,5, przy czym jego zakwaszenie wzrasta po wpadnięciu ofiary, zwiększając skuteczność działania enzymów trawiennych, maleje zaś, gdy pożywienia w dzbanku brak. Analiza izotopów azotu pozwoliła stwierdzić, że różne gatunki dzbaneczników pozyskują z pokarmu zwierzęcego od 54 do 68% tego pierwiastka.
Z substancji czynnych dzbaneczniki zawierają fenole i chinony (zwłaszcza w korzeniach). Stwierdzono w nich związki występujące także u rosiczkowatych, takie jak: plumbagina, droseron i hydroksydroseron.
Genetyka Wszystkie dzbaneczniki mają tę samą liczbę chromosomów wynoszącą 2n = 80. Jako bardzo prawdopodobne uznaje się, że pochodzą od roślin, których podstawowa liczba chromosomów x = 5 lub 10 (podobnie jak to jest u siostrzanych rosiczkowatych), ale uległa zwielokrotnieniu w wyniku dawnej poliploidyzacji. Chromosomy dzbaneczników są bardzo drobne, różnią się od rosiczkowatych obecnością centromeru.
Ekologia Wymagania siedliskowe thumb|Siedlisko Nepenthes vieillardii (Nowa Kaledonia)