thumb|Paweł Milukow i Piotr Kropotkin na Naradzie Państwowej. Moskwa, sierpień 1917 Pawieł Nikołajewicz Milukow, ros. Павел Николаевич Милюков (ur. w Moskwie, zm. 31 marca 1943 w Aix-les-Bains) – rosyjski historyk, publicysta, polityk. Założyciel i pierwszy przewodniczący Partii Konstytucyjno-Demokratycznej (tzw. kadetów), kierował organizacją w całym okresie jej istnienia (1905–1918).
Obok Wasilija Makłakowa był głównym ideologiem kształtującego się na przełomie XIX i XX w. rosyjskiego liberalizmu, przyczynił się do jego ożywienia i sformułowania jednolitego programu, w którym naczelnym postulatem była likwidacja w Rosji samodzierżawia i wprowadzenie monarchii konstytucyjnej. Jego program polityczny w znacznej mierze ukształtował się w czasie podróży, jakie odbył przed 1904 do Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii i Francji. W czasie wojny rosyjsko-japońskiej wzywał do organizacji zgromadzenia ustawodawczego. W IV Dumie Państwowej w latach 1915–1916 stał na czele Bloku Postępowego, w skład którego weszli wszyscy deputowani poza przedstawicielami skrajnej prawicy i skrajnej lewicy.
wystąpił w Dumie, wygłaszając przemówienie, w którym zarzucił rządowi zdradę kraju w przemówieniu, przeplatanym frazą Głupota, czy zdrada. Przemówienie Milukowa miało duży rezonans w kraju i przyczyniło się do wzmożenia nastrojów rewolucyjnych, wyprzedzając rewolucję lutową i obalenie caratu.
Po rewolucji lutowej minister spraw zagranicznych Rządu Tymczasowego pod przewodnictwem ks. Gieorgija Lwowa (15 marca – 18 maja 1917). Odszedł z rządu po kryzysie kwietniowym – protestach w Piotrogrodzie przeciwko zamiarom kontynuowania przez Rosję wojny w sojuszu z Francją i Wielką BrytaniąA. Rabinowitch, The Bolsheviks Come to Power. The Revolution of 1917 in Petrograd, Haymarket Books, Chicago 2017, , s. XLV–XLVI..
Po przewrocie bolszewickim członek Dońskiej Rady Obywatelskiej przy Armii Ochotniczej gen. Ławra Korniłowa, autor jej odezwy. Od maja 1918 w Kijowie, okupowanym przez armię niemiecką, prowadził rozmowy z dowództwem niemieckim w sprawie możliwości wsparcia w walce z bolszewikami, zdezawuowany przez większość działaczy partii, złożył rezygnację z funkcji jej przewodniczącego. W listopadzie 1918 poprzez Turcję wyjechał na Zachód, najpierw do Wielkiej Brytanii, gdzie prowadził działalność polityczną w ramach ruchu Białych. Od 1920 na emigracji we Francji, gdzie zmarł.
Autor prac poświęconych analizie przyczyn rewolucji październikowej. Jako czynnik, który znacząco przyczynił się do sukcesu bolszewików, wskazywał abstrakcyjne i utopijne programy głoszone przez radykalną inteligencję rosyjską.
Pochowany na Cmentarzu Batignolles w Paryżu.
Prace Pawła Milukowa Государственное хозяйство России в первой четверти XVIII столетия и реформы Петра Великого. — Petersburg 1892 (wydanie II — Sankt Petersburg 1905).(język rosyjski) Разложение славянофильства. Данилевский, Леонтьев. Вл.Соловьев., Moskwa 1893. Очерки по истории русской культуры (в 3 частях), СПб.: Издание журнала «Мир Божий», 1896-1903, Paris 1930—1937;.(język rosyjski) Из истории русской интеллигенции. Сборник статей и этюдов. — Sankt Petersburg 1902. (język rosyjski) Интеллигенция и историческая традиция // Интеллигенция в России. — Sankt Petersburg 1910 Главные течения русской исторической мысли. — Sankt Petersburg 1913, (język rosyjski) История второй русской революции Sofia 1921—1924 Национальный вопрос (происхождение национальностей и национального вопроса в России). Berlin 1925. Эмиграция на перепутье., Paris 1926. Россия на переломе: Большевистский период русской революции. Paris 1927. Т. 1–2. Воспоминания (1859—1917). t. 1–2 New York 1955, (język rosyjski) Живой Пушкин. Paris 1937 Главные течения русской исторической мысли, (język rosyjski) (język rosyjski) Przemówienie Pawła Milukowa na posiedzeniu Dumy (język rosyjski) О выезде из России Николая II (język rosyjski) Война и вторая революция Пять дней революции (27 февраля -- 3 марта) (język rosyjski) Russia and its crisis (1905) (język angielski) Constitutional government for Russia (1908) (język angielski) Bolshevism: an international danger (1920) (język angielski) Russia, to-day and to-morrow (1922). (język angielski)
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Członkowie Partii Konstytucyjno-Demokratycznej Kategoria:Rosyjscy historycy Kategoria:Deputowani do III Dumy Państwowej Imperium Rosyjskiego Kategoria:Deputowani do IV Dumy Państwowej Imperium Rosyjskiego Kategoria:Deputowani do Zgromadzenia Ustawodawczego Rosji 1918 Kategoria:Rosyjscy ministrowie spraw zagranicznych Kategoria:Biali emigranci rosyjscy Kategoria:Urodzeni w 1859 Kategoria:Zmarli w 1943 Kategoria:Ludzie związani z Aix-les-Bains Kategoria:Ludzie urodzeni w Moskwie