Walery Rzewuski (ur. 14 kwietnia 1837 w Krakowie, zm. 18 listopada 1888 tamże) – polski fotograf, działacz społeczny i radny Krakowa.
Jeden z najważniejszych polskich fotografów XIX wiekuWanda Mossakowska, Walery Rzewuski (1837-1888) fotograf. Studium warsztatu i twórczości, Wrocław 1981, s. 10., autor przede wszystkim licznych zdjęć portretowych, przedstawiających czołowe postacie świata kultury i nauki, a także reprezentantów szlachty i arystokracji, urzędników i przedsiębiorców. Portrety stanowiły podstawę działalności jego zakładów, mieszących się w Krakowie kolejno przy ul. Grodzkiej, Krupniczej, Kopernika i Podwale. Fotografie te miały charakter komercyjny i wykonywane były zgodnie z oczekiwaniami klientów i obowiązującymi w wówczas konwencjami, odznaczając się przy tym wysoką jakością. Znacznie oryginalniej przedstawiają się jego osiągnięcia na polu fotografii teatralnej, w której obraz aktorów jest dynamiczny – w pozach z konkretnych ról. Był pierwszym fotografem, który utrwalił na zdjęciu Tatry oraz wiele krakowskich zabytków, m.in. ołtarz mariacki. Zajmował się także fotografią etnograficzną i reprodukowaniem obrazów współczesnych mu artystów, w tym Jana Matejki.
Rzewuski działał również społecznie. Był radnym miasta Krakowa, działając m.in. na rzecz zasypania koryta Starej Wisły i budowy gmachu teatru miejskiego. Pozostawił testament, w którym ufundował nagrodę dla autora polskiego podręcznika fotografii oraz wyraził wolę, aby w jego domu powstała szkoła fotograficzna.
Życiorys Był synem krakowskich mieszczan: kupca Mikołaja (1806–1883) i Józefy z Szyszkowskich (1814–1890). Miał trzech młodszych braci: Stanisława (1840–1907), Lesława (1841–1917) i Bolesława (1845–1880) oraz siostrę Matyldę (1847–1876)Wanda Mossakowska, Walery Rzewuski (1837-1888) fotograf. Studium warsztatu i twórczości, Wrocław 1981, s. 12, przypis 3.. Uczył się w Instytucie Technicznym w Krakowie, a następnie w roku akademickim 1857/58 na politechnice w Wiedniu, gdzie pogłębiał swoją wiedzę z zakresu chemii. Problemy zdrowotne zmusiły go do powrotu do kraju.
Swoje pierwsze zdjęcia wykonał w 1857 r. na pożyczonym aparacie. Działalność zawodowego fotografa rozpoczął w Krakowie 1859 lub 1860 r.Wanda Mossakowska, Walery Rzewuski (1837-1888) fotograf. Studium warsztatu i twórczości, Wrocław 1981, s. 12, przypis 1. w domu rodzinnym przy ul. Grodzkiej 83 (obecnie 30). W 1861 roku swój zakład przeniósł na ul. Krupniczą 6 (obecnie 5), a rok później – do domu Adama Stattlera przy ul. Wesołej 29 (później Kopernika 29). W przeciwieństwie do dwóch wcześniejszych, zakład przy ul. Kopernika nie miał już prowizorycznego charakteruZostał on zburzony w latach 60. XIX w. i na jego miejscu na przełomie lat 60. i 70. stanął Theatrum Anatomicum (za: Jacek Purchla, Jeszcze o pracowni fotograficznej Walerego Rzewuskiego, „Rocznik Krakowski”, t. LV, 1989, s. 259, 261).. thumb|Dom własny Rzewuskiego przy obecnej ul. Westerplatte (winieta znajdująca się na odwrocie fotografii z ok. 1885 r.) thumb|Pałac Rzewuskiego.Kraków ul. Westerplatte 11. W 1863 r. Rzewuski kupił znajdującą się przy pobliskiej ul. Podwale 27B (nazwa ulicy została ok. 1879 zmieniona na Kolejową, później A. Potockiego, obecnie Westerplatte) działkę, na której wkrótce rozpoczął wznoszenie domu połączonego z atelier i laboratorium. Projektantem był krakowski architekt Feliks Księżarski, ale prace techniczne nadzorował osobiście sam Rzewuski. Zachowany do dziś w zmienionym stanie piętrowy budynek posiadał niższą oficynę mieszczącą pracownię. Atelier posiadało niezbędny wówczas przeszklony sufit i liczne elementy dekoracyjno-scenograficzne, takie jak meble, tła (ekrany), rekwizyty itp. Znajdowała się tam także sztuczna grota z sadzawką, która pozwalała imitować prawdziwe plenery. Widok zarówno wnętrza atelier, jak i części zewnętrznej, został utrwalony w formie graficznej na winietach umieszczanych na odwrocie fotografii wykonanych w zakładzie Rzewuskiego. W 1885 r. z okazji 25-lecia pracy fotograf zlecił przebudowę swojego zakładu, w ramach której Aleksander Mroczkowski wykonał malowidła.
Od 1869 do 1888 Rzewuski był członkiem Rady Miejskiej. Zabiegał o zasypanie koryta Starej Wisły, zgłaszając taki wniosek w 1871 r. Dopiero sześć lat później Rada podjęła uchwałę w tej sprawie, a Rzewuski własnym kosztem wydał broszurę poświęconą temu problemowiJan Matula, Czy można zasypać Starą Wisłę, Kraków 1877.. Długo działał także na rzecz innej inwestycji, jaką była budowa nowego gmachu teatru miejskiego. Kwestię tę podjął po raz pierwszy w 1872 r., ponownie – w 1877 r., wskazując wówczas miejsce budowy: okolicę szpitala Św. Ducha. Mimo licznych głosów sprzeciwu decyzja taka została podjęta, ale nie przystąpiono do jej realizacji. W 1879 r. wraz z Władysławem Anczycem napisał broszuręWładysław Ludwik Anczyc, O potrzebie budowy teatru w Krakowie, Walery Rzewuski, Ze względu na stan majątkowy miasta Krakowa w roku 1879 co budować wprzódy teatr czy wodociągi?, Kraków 1879 (dostępne także w: polona.pl)., w której przekonywał do wzniesienia nowego teatru. Dopiero w 1888 r., na kilka miesięcy przed śmiercią fotografa, rada miasta ponownie zatwierdziła poprzednią uchwałę i wkrótce przystąpiono do prac, zakończonych w 1893 roku inauguracją teatru (noszącego obecnie imię Juliusza Słowackiego). Rzewuski był inicjatorem przejęcia w zarząd gminy Kasy Oszczędności i połączonego z nią zakładu pożyczkowego, zrealizowanego w 1873 r. Był również zaangażowany w sprawę pomnika Adama Mickiewicza w Krakowie, który miał zostać wzniesiony na Rynku Głównym, jednak Rzewuski w 1882 r. przedstawił wniosek, by wybrać miejsce przy Collegium Novum. Wydał dwie broszury poświęcone tej kwestiiWalery Rzewuski, Gdzie postawić pomnik Mickiewicza, Kraków 1883; tenże, Jeszcze kilka uwag i dokumentów w sprawie pomnika Mickiewicza, Kraków 1883., jednak przekonywanie do swoich racji nie przyniosło pozytywnego skutku.
Rzewuski całe życie chorował na serce, nigdy nie założył własnej rodziny. Zmarł w wieku 51 lat i został pochowany na cmentarzu Rakowickim w Krakowie.
W swoim testamencie dom przy ul. Podwale zapisał gminie miasta Krakowa w celu urządzenia w nim szkoły fotograficznej, ewentualnie Muzeum techniczno-przemysłowego Baranieckiego lub praktycznej szkoły dla dziewcząt. Gdyby gmina nie zrealizowała jego woli, dom miał stać się własnością Arcybractwa Miłosierdzia i Banku Pobożnego w Krakowie. Wyraził wolę, by całe wyposażenie jego zakładu zostało sprzedane zawodowemu fotografowi. Zapisał również kwotę, która miała być nagrodą za napisanie polskojęzycznego podręcznika fotografii; o wyznaczenie warunków konkursów i jego rozstrzygnięcie poprosił Konrada Brandla, Aleksandra Karolego i Awita SzubertaTestament Rzewuskiego w całości cytowany jest w: Antoni Kleczkowski, Walery Rzewuski. Obywatel m. Krakowa, Radca miejski. Rys jego życia i działalności publicznej na podstawie dokumentów i zebranych materjałów, Kraków 1895, s. 103-112..
Miasto nie wywiązało się z zobowiązania utworzenia w domu Rzewuskiego szkoły lub muzeum. Po procesie sądowym pałacyk przejęło Arcybractwo Miłosierdzia w Krakowie. Ostatecznie urządzono tam szkołę robót ręcznych dla dziewcząt, która została nazwana imieniem matki testatora. W okresie międzywojennym (w latach 1934 i 1937Wanda Mossakowska, Walery Rzewuski (1837-1888) fotograf. Studium warsztatu i twórczości, Wrocław 1981, s. 30.) budynek uległ kolejnej znacznej przebudowie. Mieściło się w nim wówczas gimnazjum żeńskie Sebaldy Münnichowej. Po II wojnie światowej znalazł tam siedzibę konsulat Związku RadzieckiegoMarek Żukow-Karczewski, Pałace Krakowa. Pałac Walerego Rzewuskiego, „Echo Krakowa”, 2 (13063) 1990.. Oficyna mieszcząca atelier i pracownię przestała istnieć w 1974 r.
Po śmierci Rzewuskiego zakład prowadził jego brat, Lesław. Pod koniec 1893 r. atelier wraz z negatywami i wyposażeniem kupił fotograf Józef Sebald, uczeń Walerego Rzewuskiego. Na zamówienie wykonywał odbitki jego klisz. W 1900 r. przeniósł zakład do pałacyku przy ul. Batorego 12. Przed przeprowadzką w krakowskiej prasie zamieścił ogłoszenie, w którym informował, że z braku miejsca zamierza zniszczyć część wykonanych przez siebie i Rzewuskiego klisz. Negatywy, które ocalały, oraz nowe, wykonane przez Sebalda po roku 1900, zostały odnalezione przez Władysława Klimczaka w piwnicy pałacyku i w 1978 r. stały się własnością Krakowskiego Towarzystwa Fotograficznego.
Korespondencja prywatna i zakładu Rzewuskiego trafiła do zbiorów Biblioteki Jagiellońskiej, rękopisy dotyczące domu przy ul. Podwale i testamentu – do Archiwum Narodowego w Krakowie. Negatywy i odbitki rozproszone są w wielu muzeach, archiwach i kolekcjach prywatnych, m.in. w zbiorach Muzeum Fotografii w Krakowie.
W latach 2024–2025 Muzeum Fotografii w Krakowie zrealizowało projekt badawczy obejmujący działania konserwatorskie i digitalizacyjne oraz ochronę i popularyzację dziedzictwa fotograficznego Walerego Rzewuskiego. Jego zwieńczeniem była konferencja naukowa „Fotografia dawna. Gromadzenie, badania, konserwacja, digitalizacja, upowszechnianie”, która odbyła się w dniach 5–7 listopada 2025 roku w siedzibach MuFo przy ul. Rakowickiej i ul. Józefitów w Krakowie.
Działalność fotograficzna Portrety thumb|Walery Rzewuski, Młoda kobieta, ok. 1885 Fotografia portretowa stanowiła podstawę działalności Walerego RzewuskiegoWanda Mossakowska, Walery Rzewuski (1837-1888) fotograf. Studium warsztatu i twórczości, Wrocław 1981, s. 97. i to właśnie z niej był znany za swojego życiaWanda Mossakowska, Walery Rzewuski (1837-1888) fotograf. Studium warsztatu i twórczości, Wrocław 1981, s. 210.. Były to zdjęcia o charakterze stricte komercyjnym, wykonywane zgodnie z obowiązującymi konwencjami i gustami klientów. Odznaczały się one wysoką jakością i starannym wykonaniem, obejmującym nie tylko walory techniczne, ale również upozowanie modela, dobór rekwizytów i dekoracji.
Najstarsze zachowane zdjęcia portretowe, pochodzące z początku lat 60., są nieliczne. Znacznie więcej przetrwało zdjęć z okresu z końca tej dekady, lat 70. i 80. Przedstawiają one przede wszystkim szlachtę i arystokratów, a także urzędników, kupców, fabrykantów, profesorówWanda Mossakowska, Walery Rzewuski (1837-1888) fotograf. Studium warsztatu i twórczości, Wrocław 1981, s. 160. i artystów. Do jego modeli należeli m.in. Józef Majer, Józef Szujski, Teofil Lenartowicz, François de Rochebrune, Artur Grottger, Parys Filippi, Florian Cynk, Jan Matejko, Józef Ignacy Kraszewski.
W okresie powstania styczniowego Rzewuski wykonał w swoim atelier wiele zdjęć przedstawiających jego uczestników. Odwiedził również obóz Langiewicza w Sosnówce, w którym przebywał jego brat Bolesław, i miał go sfotografować, jednak zdjęcia te – o ile faktycznie zostały wykonane – nie są znaneWanda Mossakowska, Walery Rzewuski (1837-1888) fotograf. Studium warsztatu i twórczości, Wrocław 1981, s. 151-152.. mały|Walery Rzewuski, Adam Stefan Sapieha, 1885-1887 Szczególny rodzaj zdjęć portretowych stanowią zdjęcia kostiumowe. Wśród tych wykonanych przez Rzewuskiego znajdują się fotografie przedstawiające modeli w strojach sarmackich, cygańskich, pseudoludowych, egzotycznych itp.
Fotografie teatralne thumb|Walery Rzewuski, Helena Modrzejewska w roli tytułowej w sztuce „Barbara Radziwiłłówna”, 1865 thumb|Walery Rzewuski, Wincenty Rapacki w roli Zrzędy w sztuce „Zrzędność i przekora” Aleksandra Fredry, 1865 Rzewuski już w młodości interesował się teatrem, występując w amatorskim zespole. Później często bywał w Teatrze Krakowskim i wykonywał zdjęcia aktorów. Zgodnie z XIX-wieczną praktyką fotografie aktorów w rolach wykonywane były w atelier, a nie na scenie. Rzewuski jako pierwszy polski fotograf wykonywał zdjęcia, na których aktorzy gestami, mimiką i pozami odtwarzali konkretne sceny z danej sztuki, a nie tylko, przebrani w kostiumy, statycznie pozowaliWanda Mossakowska, Walery Rzewuski (1837-1888) fotograf. Studium warsztatu i twórczości, Wrocław 1981, s. 168..