Piotrków Trybunalski

Piotrków Trybunalski – miasto na prawach powiatu w centralnej Polsce, w województwie łódzkim.

Piotrków był miastem królewskimPrzeszłość administracyjna ziem województwa łódzkiego, w: Rocznik Oddziału Łódzkiego Polskiego Towarzystwa Historycznego, Łódź 1929, s. 15. w starostwie piotrkowskim w powiecie piotrkowskim województwa sieradzkiego w końcu XVI wiekuWojewództwo sieradzkie i województwo łęczyckie w drugiej połowie XVI wieku. Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 1998, s. 65.. Dopełnienie nazwy o przymiotnik Trybunalski nastąpiło po II wojnie światowejDzieje Piotrkowa....

W latach 1975–1998 miasto było stolicą województwa piotrkowskiego.

Insygniami miasta są herb, barwy i flagaUchwała nr XXV/458/12 Rady Miasta Piotrkowa Trybunalskiego z dnia 26 września 2012 r. w sprawie uchwalenia Statutu Miasta Piotrkowa Trybunalskiego.. Miasto posiada także logoZarządzenie nr 122 Prezydenta Miasta Piotrkowa Trybunalskiego z dnia 15 marca 2018 roku..

Według danych GUS z 31 grudnia 2023 r., Piotrków Trybunalski liczył 66 519 mieszkańców i był pod względem liczby ludności drugim (po Łodzi) miastem w województwie łódzkim, a także 50. spośród najludniejszych miast w Polsce.

Toponimia Nazwa miasta notowana jest od XIII wieku jako Piotrków i Pietrków, od XIV wieku spotyka się także Piotrkowo. Pochodzi ona od imienia Piotr, zdrobnionego do Piotrek, w języku staropolskim także Pietrek. Drugi człon nazwy, Trybunalski, wywodzi się od faktu, że w mieście urzędował trybunał koronny.

Nazwa Piotrkowa w innych językach brzmi: język rosyjski – dziś Пётркув-Трыбунальски, za czasów Królestwa Polskiego – Петроковъ; Petrikew; .

Położenie Miasto położone jest w południowo-wschodniej części województwa łódzkiego na Równinie Piotrkowskiej nad rzeką Strawą. Piotrków Trybunalski leży w historycznej ziemi sieradzkiejStanisław Kutrzeba: Franciszek Piekosiński jako historyk prawa polskiego w: „Kwartalnik Historyczny”, R. XXII, z. 2/3, red. nacz. Aleksander Semkowicz. Towarzystwo Historyczne, Lwów 1908, s. 265..

Odległy o 53 km na południowy wschód od Łodzi, 136 km na południowy zachód od Warszawy i 160 km na północny wschód od Katowic.

Według danych z 31 grudnia 2018 powierzchnia miasta wynosiła 67,3 km².

Według danych z 2002 powierzchnia miasta to 67,3 km², co stanowi 0,4% powierzchni całego województwa łódzkiego. Struktura powierzchni miasta: użytki rolne 52% użytki leśne 21%. Przez Piotrków przepływają cieki wodne: Strawa, Strawka, Śrutowy Dołek, Wierzejka. Na terenie miasta znajduje się także sztuczny zbiornik wodny Bugaj.

Historia thumb|center|662x662px|Najstarsza panorama Piotrkowa z 1657 thumb|Bazylika św. Jakuba Apostoła thumb|Kościół i klasztor o.o. bernardynów przy pl. Kościuszki thumb|Kościół jezuitów, fasada thumb|Budynek sądu w Piotrkowie thumb|Podzamcze – miejsce po wyburzonych kamienicach w rejonie ulicy Starowarszawskiej VIII w. – pierwsze osady 1217 – pierwsza pisemna wzmianka o Piotrkowie (dokument Leszka Białego dla opactwa cystersów w Sulejowie) XIII w. – Piotrków rozwinął się w znaczną i ludną osadę, gdzie władcy księstw łęczyckiego i sieradzkiego zwoływali zjazdy rycerskie i odbywali sądy, w czasach, gdy władca był najwyższym sędzią swoich poddanych 1262 – włączenie Piotrkowa do księstwa sieradzkiego 1290–1300 – Piotrków otrzymuje prawa miejskie (wskazanie dokładnej daty jest niemożliwe, ponieważ dokumenty spłonęły) 1313 – Władysław Łokietek określa Piotrków jako miasto 1346–1347 – spisano statuty piotrkowskie od końca XIV w. Piotrków był siedzibą sądów szlacheckich: ziemskiego i grodzkiegoM. Pawlikowski, Sądownictwo grodzkie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012, tenże, Sądownictwo ziemskie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012. 1404 – odnowienie praw miejskich przez Władysława Jagiełłę 1442–1628 – miejsce odbywania synodów prowincji gnieźnieńskiej 1467 – ratyfikacja pokoju toruńskiego 1468 – pierwszy sejm walny Królestwa Polskiego w Piotrkowie 1 grudnia 1469 – na sejmie wielki mistrz Henryk Reuss von Plauen złożył hołd lenny Kazimierzowi IV Jagiellończykowi 20 listopada 1470 – na sejmie wielki mistrz Henryk VII Reffle von Richtenberg złożył hołd lenny Kazimierzowi IV Jagiellończykowi 1492 – Elekcja Jana Olbrachta w Piotrkowie 1493 – pierwszy sejm w Piotrkowie z wydzieloną szlachecką izbą poselską i senatem – data przyjmowana jako początek parlamentaryzmu polskiego XV/XVI w. – miejsce zjazdów generalnych i prowincjonalnych oraz sejmów walnych 22 marca 1565 – dysputa teologiczna o dogmacie o Trójcy Świętej pomiędzy Janem Firlejem a braćmi polskimi, którzy jednak dogmatu tego nie uznali. Od tego momentu datuje się narastający konflikt kalwińsko-ariański. 1578 – utworzenie Trybunału Koronnego dla Wielkopolski 1578 – nadanie przez króla Stefana Batorego przywilejów handlowych i wydanie zgody na wybudowanie łaźni w PiotrkowieSkoczylas Michał M. Historia medycyny a potencjał turystyczny Nadpilicza Środkowego. W: red. Magowska Anita, Pękacka-Falkowska Katarzyna, Owecki Michał. Wybrane problemy historii medycyny. W kręgu epistemologii i praktyki. Poznań: Wydawnictwo Kontekst, 2020, s. 53–75. , treść on-line. 1655 i 1657 – zajęcie miasta przez wojska szwedzkie (potop szwedzki) 1702 – ponowne zajęcie miasta przez wojska szwedzkie (III wojna północna) 1793 – II rozbiór Polski, włączenie Piotrkowa do zaboru pruskiego, tzw. Prusy Południowe 1807 – włączenie Piotrkowa do Księstwa Warszawskiego (departament kaliski) 1815 – włączenie Piotrkowa do Królestwa Polskiego pod zaborem rosyjskim (województwo kaliskie, od 1837 gubernia kaliska) 2 września 1846 – odjazd pierwszego pociągu Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej z dworca piotrkowskiego 13 stycznia 1867 – utworzenie guberni piotrkowskiej, obejmującej m.in. Łódź, Częstochowę i Zagłębie Dąbrowskie 5 stycznia 1873 – rozpoczęcie wydawania „Tygodnia” 1 lutego 1905 – początek strajku szkolnego 1914 – w pierwszych miesiącach I wojny światowej Piotrków kilkakrotnie opanowywały wojska niemieckie i ponownie rosyjskie, ostatecznie zajęty w grudniu przez wojska austriackie 1915 – umiejscowienie w Piotrkowie siedziby Departamentu Wojskowego Naczelnego Komitetu Narodowego, największy w historii rozwój piotrkowskiego ośrodka wydawniczo-prasowego 2–5 listopada 1918 – rozbrojenie okupantów austriackich 2 sierpnia 1919 – włączenie Piotrkowa do województwa łódzkiego 1932 – wielki strajk okupacyjny w hucie „Hortensja”. Przez 39 dni robotnicy stawiają opór policjiAndrzej Czerkawski, Tadeusz Jurga „Dla Ciebie Ojczyzno” Wydawnictwo „Sport i Turystyka” 1970, s. 232. 1939: 2–4 września – nieustanne bombardowania miasta. Zniszczono około 200 budynków mieszkalnych i użyteczności publicznej 5 września – Bitwa pod Piotrkowem Trybunalskim i zajęcie miasta przez Wehrmacht, początek okupacji hitlerowskiej (według różnych źródeł: 30 września, 5 lub 8 października) – utworzenie pierwszego getta żydowskiego w okupowanej Europie 26 października – włączenie Piotrkowa do Generalnego Gubernatorstwa sierpień–grudzień 1941 – w domu przy ul. Przyszłej 11 działa tajna radiostacja grupy dywersyjno-wywiadowczej zrzuconej z terenów ZSRR (pod dowództwem kpt. Mikołaja Arciszewskiego „Michała”)Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa „Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939- 1945”, Sport i Turystyka 1988, , s. 526. 14–29 października 1942 – likwidacja getta piotrkowskiego (ok. 20 tys. Żydów wywieziono do obozu zagłady w Treblince, 3500 pozostało w tzw. „małym getcie”, zlikwidowanym w 1944) 1 października 1944 – grupa dywersyjna 3 Brygady Armii Ludowej im. gen. Bema pod dowództwem ppor. Nazarewicza wysadza w powietrze na ul. Wolborskiej stację transformatorowąJózef Bolesław Garas „Oddziały Gwardii Ludowej i Armii Ludowej 1942 – 1945” Wydawnictwo MON 1971 str. 324.. 18 stycznia 1945 – w ramach ofensywy styczniowej wojska Armii Czerwonej wkraczają do Piotrkowa Trybunalskiego i przy znacznym oporze ze strony wojsk niemieckich przerywają trwającą od 1939 okupację niemiecką. W zdobyciu Piotrkowa uczestniczą: 6 Gwardyjski Korpus Pancerny z 3 Gwardyjskiej Armii Pancernej oraz wojska 4 Gwardyjskiej Armii Pancernej oraz 13 Armii, należących do 1 Frontu UkraińskiegoBolesław Dolata, Tadeusz Jurga, Walki zbrojne na ziemiach polskich 1939–1945. Wybrane miejsca bitew, walk i akcji bojowych. Warszawa 1971, s. 385, 386. i Wojska Polskiego. zdobycie Piotrkowa uczczono w Moskwie 20 salwami z 224 działAndrzej Czerkawski, Tadeusz Jurga „Dla Ciebie Ojczyzno” Wydawnictwo „Sport i Turystyka” 1970, s. 239. Piotrków siedzibą istniejącej do 1953 wiejskiej gminy Uszczyn 11 czerwca 1967 – Rada Państwa nadaje miastu, w roku 750-lecia jego istnienia, Order Sztandaru Pracy I klasy za „zasługi w rewolucyjnym ruchu robotniczym i w walce z hitlerowskim okupantem oraz w uznaniu wkładu w budownictwo socjalistyczne” 1973–1977 – Piotrków siedzibą gminy wiejskiej Piotrków Trybunalski 1 czerwca 1975 – utworzenie województwa piotrkowskiego 9 września 1979 – Dożynki Centralne z udziałem I sekretarza KC PZPR Edwarda Gierka. Rozbudowa miasta m.in. stadionu i amfiteatru miejskiego oraz budowa węzła na Gierkówce 1981: IV Śmigłowcowe Mistrzostwa Świata utworzenie Wydziału Zamiejscowego Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Kielcach 1985 – pierwsze w Polsce mistrzostwa breakdance 1997 – przekształcenie Wydziału Zamiejscowego WSP w Filię WSP (od 2000 filia Akademii Świętokrzyskiej, od 2008 filia Uniwersytetu Humanistyczno-Przyrodniczego Jana Kochanowskiego w Kielcach) 1 stycznia 1999 – likwidacja województwa piotrkowskiego, ponowne wejście Piotrkowa w skład województwa łódzkiego 2004 – utworzenie Zamiejscowego Ośrodka Dydaktycznego Uniwersytetu Medycznego w Łodzi (likwidacja w 2009 roku) 2017: uroczystości 800-lecia miasta. 24–25 marca – Dni Przyjaźni Polsko-Węgierskiej z udziałem Prezydentów Polski i Węgier. 1 czerwca 2023 – przekształcenie filii UJK w Kielcach w samodzielną uczelnię – Akademię Piotrkowską

thumb|center|750px|Panorama Rynku na Starym Mieście

Historia Żydów w Piotrkowie thumb|Mała Synagoga (1775 r.) Miasto posiadało zakaz osiedlania się Żydów – przywilej de non tolerandis Judaeis. Dopiero w XVI w. ludność żydowska zamieszkała w okolicach Piotrkowa zaczęła przybywać na targi i jarmarki. W 1657 wojska Stefana Czarnieckiego dokonały krwawego pogromu Żydów w Piotrkowie. W 1679 król Jan III Sobieski zezwolił na założenie kahału, synagogi, kirkutu, mykwy, rzeźni i sklepów. Piotrków Trybunalski był jednym z najważniejszych w Polsce żydowskich ośrodków wydawniczo-drukarskich.

W październiku 1939 Niemcy utworzyli tu pierwsze getto na ziemiach polskich. Uwięzili w nim ok. 25 tys. osób z Piotrkowa i okolic. W dniach 15–21 października 1942 ok. 22 tys. osób wywieźli do obozu zagłady w TreblinceUrzędowski Krzysztof, Przyczynek do historii getta....

Wielka Synagoga, Mała Synagoga, Stara Synagoga. + Liczba ludności żydowskiej w Piotrkowie Trybunalskim, 1765–1945RokŻydziNie-ŻydziOdsetek Żydów176578018101592207643%18201999213148%18584272597342%18715706897339%189795432163931%1921116302936228%1939106414065321%1941ok. 250001945133458480%

Klimat Miesiąc I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII Najwyższa temperatura dzienna (°C) +11,2 +5,1 +12,7 +21,1 +25,3 +28,9 +32,1 +30,8 +23,9 +23,0 +10,6 +7,9 Najniższa temperatura dzienna (°C) –31,2 –13,2 –6,4 –3,9 +1,8 +1,8 +8,0 +5,6 +2,1 –3,2 –2,9 –10,0 Źródło: Typowe lata meteorologiczne i statystyczne dane klimatyczne dla obszaru Polski do obliczeń energetycznych budynków

Demografia

Dane z 31 grudnia 2023: Wykres liczby ludności Piotrkowa Trybunalskiego od 1921 r.

Największą liczbę ludności Piotrków Trybunalski odnotował w 1999 – według danych GUS 81 639 mieszkańców.

Piramida wieku mieszkańców Piotrkowa Trybunalskiego w 2014 roku. thumb|none

Wskaźniki ekonomiczne Średni dochód na jednego mieszkańca dla Piotrkowa Trybunalskiego wynosi 4150 zł brutto. Według danych z 2018 stopa bezrobocia w mieście wynosiła 5,5%.

Podział na osiedla