Tichon, imię świeckie Wasilij Iwanowicz BiełławinRozpowszechniona wersja Bieławin jest wynikiem błędnego zapisywania nazwiska patriarchy w dokumentach radzieckich. (ur. w Klinie, zm. 7 kwietnia 1925 w MoskwieDaty do 1917 podano według obowiązującego w Imperium Rosyjskim kalendarza juliańskiego (stary styl). Daty po oficjalnej zmianie kalendarza – według nowego stylu, tj. kalendarza gregoriańskiego.) – jedenastyDe facto dwunasty; po uwzględnieniu Ignacego, wykreślonego pośmiertnie z wykazów patriarchów. patriarcha moskiewski i całej Rusi, sprawujący urząd w latach 1917–1925.

Pochodził z rodziny kapłana prawosławnego z guberni pskowskiej. Ukończył seminarium duchowne w Pskowie w 1884 i Petersburską Akademię Duchowną w 1888. Bezpośrednio po uzyskaniu dyplomu kandydata nauk teologicznych został zatrudniony w seminarium, którego był absolwentem, jako wykładowca teologii dogmatycznej i moralnej. W 1891 złożył wieczyste śluby mnisze, przyjmując imię Tichon. Sześć lat później został wyświęcony na biskupa pomocniczego eparchii chełmsko-warszawskiej z tytułem biskupa lubelskiego. Od 1898 do 1905 kierował eparchią Aleutów i Alaski, obejmującą całość struktur Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego w Ameryce Północnej. Przyczynił się do znacznego rozwoju misji prawosławnych w Stanach Zjednoczonych; z tego powodu administratura została w 1900 przekształcona w archieparchię Ameryki Północnej i Alaski. W planach Tichona struktura ta miała przekształcić się w autokefaliczny Kościół. Jego działania w tym kierunku kontynuowali jego następcy, przyczyniając się ostatecznie do powstania Kościoła Prawosławnego w Ameryce.

Od 1907 do 1914 był arcybiskupem jarosławskim i rostowskim, następnie przez trzy lata – wileńskim i litewskim. W 1917 objął urząd metropolity moskiewskiego i kołomieńskiego. Po restauracji Patriarchatu Moskiewskiego przez Sobór Lokalny Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego został wybrany na pierwszego patriarchę po dwóch stuleciach zarządzania Kościołem przez Świątobliwy Synod Rządzący.

Patriarcha Tichon, deklarujący przed 1917 poglądy monarchistyczne, po rewolucji październikowej znalazł się w konflikcie z nowymi władzami Rosji z powodu ich antyreligijnej polityki. Duchowny wielokrotnie wzywał prawosławnych do obrony wiary przed prześladowaniami. W styczniu i marcu 1918 dwukrotnie ogłosił odłączenie od Cerkwi wszystkich wiernych biorących udział w tych prześladowaniach. Bezskutecznie domagał się od władz zaprzestania akcji otwarcia relikwii przechowywanych w cerkwiach (1919) i niezamykania ławry Troicko-Siergijewskiej (1920). Równocześnie nakazywał duchowieństwu nieangażowanie się w politykę. W 1922 został aresztowany pod zarzutem nakłaniania wiernych do czynnego oporu przeciwko akcji konfiskaty kosztowności cerkiewnych. Do czerwca 1923 przebywał w areszcie domowym, był przygotowywany jego proces pokazowy. Ostatecznie do sądu nad Tichonem nie doszło, lecz został on zwolniony po skierowaniu do władz listu, w którym deklarował skruchę z powodu prowadzonej wcześniej „działalności kontrrewolucyjnej” i zapewniał, iż jego stosunek do władzy radzieckiej nie jest już wrogi. Stan zdrowia patriarchy po zwolnieniu sukcesywnie się pogarszał. W marcu 1925 Tichon zmarł w szpitalu wskutek niewydolności krążenia.

W 1989 kanonizowany przez Rosyjski Kościół Prawosławny z tytułem świętego wyznawcy.

Życiorys Dzieciństwo i młodość mały|Dom rodziny Biełławinów w Toropcu Przyszły patriarcha moskiewski i całej Rusi urodził się 19 stycznia 1865 w Klinie, w guberni pskowskiej, w rodzinie prawosławnego kapłana Joanna Timofiejewicza Biełławina i jego żony Anny Gawriłowny, jako najmłodszy z trzech synów. W tym samym roku został ochrzczony w miejscowej cerkwi Zmartwychwstania Pańskiego, otrzymując imię Wasilij na cześć św. Bazylego Wielkiego. Rodzina Biełławinów była głęboko religijna; przodkowie przyszłego hierarchy od strony ojca pełnili kolejno funkcję psalmistów w cerkwi Trójcy Świętej w Borkach (gubernia pskowska). W 1869 rodzina przeprowadziła się do Toropca, gdzie Joann Biełławin został proboszczem parafii Przemienienia Pańskiego. Sytuacja materialna rodziny była trudna i nie różniła się od położenia miejscowych rosyjskich chłopów.

Od dziewiątego roku życia Wasilij Biełławin uczył się w szkole parafialnej w Toropcu, gdzie poznał podstawy języka cerkiewnosłowiańskiego, łaciny i greki, śpiewu cerkiewnego, gramatyki języka rosyjskiego, arytmetyki oraz pisania. Po jej ukończeniu w 1878 wstąpił do seminarium duchownego w Pskowie. W odróżnieniu od wielu swoich kolegów, interesujących się ideami socjalistycznymi, nigdy nie przeżywał kryzysu wiary, wyróżniał się szczerym oddaniem prawosławiu. Po ukończeniu z wyróżnieniem seminarium podjął studia teologiczne w Petersburskiej Akademii Duchownej, które ukończył w 1888 jako kandydat nauk teologicznych. (końcową dysertację poświęcił jansenizmowi). Szczególny wpływ na rozwój jego osobowości w tym okresie miał inspektor, a następnie rektor Akademii, archimandryta Antoni (Wadkowski). Pod kierunkiem ks. Fiłosofa Ornatskiego przyszły patriarcha, będąc studentem, miał okazję wygłaszać kazania w różnych cerkwiach w mieścieОрнатский Философ Николаевич.

Po ukończeniu studiów Wasilij Biełławin został zatrudniony w seminarium w Pskowie w charakterze wykładowcy dogmatycznej i moralnej oraz języka francuskiego. Opublikował również kilka artykułów na tematy związane z teologią moralną.

Po kilkuletnich rozważaniach związanych z wyborem dalszej drogi życiowej, Wasilij Biełławin złożył 14 grudnia 1891 wieczyste śluby zakonne przed biskupem pskowskim i porchowskim Hermogenem, przyjmując imię Tichon na cześć św. Tichona Zadońskiego. Ceremonia postrzyżyn mniszych miała miejsce w cerkwi Trzech Świętych Hierarchów przy pskowskim seminarium. Następnego dnia został wyświęcony na hierodiakona.

17 marca 1892 na mocy decyzji Świątobliwego Synodu Rządzącego hieromnich Tichon został wyznaczony na inspektora seminarium duchownego w Chełmie. Już w czerwcu tego samego roku został przeniesiony na analogiczne stanowisko w seminarium w Kazaniu, jednak po trzech tygodniach, gdy rektor chełmskiego seminarium archimandryta Klemens został rektorem seminarium w Moskwie, hieromnich Tichon zajął jego miejsce. Pracę dydaktyczną i administracyjną łączył z redagowaniem artykułów teologicznych i społecznych. W czasie sprawowania obowiązków rektora wzniósł przy seminarium cerkiew św. Teodozjusza Czernihowskiego (była to już druga świątynia przy szkole). Był ponadto członkiem rady zarządzającej Bractwa Chełmskiej Ikony Matki Bożej i cenzorem wydawnictw bractwa oraz dziekanem klasztorów żeńskich w eparchii chełmsko-warszawskiej. Wielokrotnie wyjeżdżał poza Chełm, by głosić kazania w wiejskich parafiach.

W swoim nauczaniu w seminarium kładł nacisk na wykorzystanie poznawanych treści teologicznych w rozwiązywaniu problemów życia codziennego. We wspomnieniach osób znających go w tym okresie opisywany jest jako zdolny administrator, człowiek utalentowany, energiczny i staranny.

Biskup Działalność na Chełmszczyźnie W grudniu 1896 arcybiskup chełmski i warszawski Flawian prosił Świątobliwy Synod Rządzący o nominację biskupią dla archimandryty Tichona. Uzyskał jednak odpowiedź odmowną, uznano bowiem, iż rektor seminarium chełmskiego jest za młody, by przyjąć chirotonię biskupią. Hierarcha ponowił swoją prośbę po roku, tym razem otrzymując 4 października 1897 zgodę.

Chirotonia biskupia Tichona (Biełławina) na biskupa pomocniczego eparchii chełmsko-warszawskiej z tytułem biskupa lubelskiego odbyła się 19 października 1897 w soborze Trójcy Świętej w kompleksie petersburskiej Ławry św. Aleksandra Newskiego. Jako główny konsekrator wziął w niej udział metropolita petersburski i ładoski Palladiusz. Bezpośrednio po chirotonii Tichon (Biełławin) pozostał w Petersburgu, by wziąć udział w wyświęceniu na biskupa archimandryty Beniamina (Muratowskiego).

Zgodnie z polityką władz carskich, działając na ziemi chełmskiej biskup Tichon działał na rzecz propagowania prawosławia i likwidacji pozostałości unickiej diecezji chełmskiej (zlikwidowanej siłowo w 1875). Według M. Wostryszewa starał się jednak unikać eskalacji konfliktów między polskimi i ruskimi mieszkańcami Chełmszczyzny, a swoim zaangażowaniem w działalność duszpasterską zdobył szacunek nawet części Polaków. W ciągu dziesięciomiesięcznej działalności w eparchii chełmsko-warszawskiej odbył wizyty duszpasterskie w 110 cerkwiach.

Powodem odwołania biskupa Tichona z Chełmszczyzny stał się najprawdopodobniej konflikt ze Świątobliwym Synodem Rządzącym na tle dokonanej przez niego kontroli w żeńskim monasterze Narodzenia Matki Bożej w Leśnej Podlaskiej. Dokonując wizytacji, biskup Tichon uznał, iż jego przełożona, igumenia Katarzyna (Jefimowska), źle zarządza majątkiem klasztoru, i poinformował o tym fakcie ordynariusza eparchii, arcybiskupa Flawiana. Dowiedziawszy się o tym, igumenia Katarzyna, pochodząca z wpływowej rodziny i wysoko ceniona w kręgach cerkiewnych, zażądała od Synodu kary dla młodego hierarchy. W trakcie rozpatrywania sprawy Synod przeniósł arcybiskupa Flawiana (protektora Tichona) na katedrę kartlińską i kachetyńską. Sam Tichon został natomiast wyznaczony na biskupa Aleutów i Alaski, kierownika rosyjskiej misji prawosławnej w Stanach Zjednoczonych.

Działalność w Stanach Zjednoczonych mały|Tablica pamiątkowa w soborze św. Mikołaja w Nowym Jorku, przypominająca o jego poświęceniu przez biskupa Tichona Biskup Tichon przybył do Nowego Jorku 13 grudnia 1898 na pokładzie statku Champagne wypływającego z Hawru. Następnie po dwutygodniowej podróży dotarł do siedziby eparchii – San Francisco, gdzie powitał go ustępujący biskup Mikołaj.

Jako zwierzchnik struktur Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego w Stanach Zjednoczonych Tichon (Biełławin) odbył szereg podróży duszpasterskich do różnych parafii. W 1900 spędził trzy miesiące na Alasce, gdzie działała większość z nich. Szczególnie angażował się również we wznoszenie wolno stojących cerkwi dla prawosławnych wspólnot w USA – wiele z nich posiadało jedynie kaplice domowe. Z jego inicjatywy powstały m.in. sobór św. Mikołaja na nowojorskim Manhattanie oraz sobór Trójcy Świętej w Chicago. Zainicjował również powstanie przy parafiach szeregu szkół i przytułków dla sierot i rozwinął działającą w Minneapolis szkołę misjonarską w seminarium duchowne.

Dzięki staraniom biskupa Tichona w 1900 Świątobliwy Synod Rządzący przemianował eparchię Aleutów i Alaski na eparchię Ameryki Północnej i Alaski, podkreślając szerszy zasięg prawosławnej misji na kontynencie. Samemu Tichonowi nadał godność arcybiskupią. Zdecydował również o skierowaniu do USA biskupa pomocniczego eparchii, Innocentego (Pustynskiego) (w 1903), oraz o wyświęceniu na biskupa archimandryty Rafała (Hawaweeny), prowadzącego za zgodą biskupa Tichona działalność duszpasterską wśród prawosławnych Arabów żyjących w Ameryce. Sam Tichon zwracał szczególną uwagę na wielonarodowy charakter swojej eparchii, wynikły z napływu do USA emigrantów wyznania prawosławnego. Zgodził się na wydzielenie etnicznie serbskich placówek duszpasterskich w jedną strukturę pod kierunkiem archimandryty Sebastiana (Dabovicia) i czynił starania na rzecz utworzenia podobnej administratury dla Greków. W 1900 zdecydował również o przeniesieniu stolicy eparchii do Nowego Jorku.

W 1906 arcybiskup Tichon poświęcił nowo powstały monaster św. Tichona Zadońskiego w South Canaan, pierwszy prawosławny klasztor na kontynencie amerykańskim. W okresie zarządzania przez niego eparchią trwały również konwersje rusińskich emigrantów wyznania greckokatolickiego na prawosławie, zapoczątkowane przez ks. Aleksego Totha jeszcze w czasie sprawowania urzędu arcybiskupa Aleutów i Alaski przez Włodzimierza (Sokołowskiego-Awtonomowa).