Sympozjum Plastyczne Wrocław ’70 – zebranie plastyków, krytyków i teoretyków sztuki we Wrocławiu rozpoczęte w marcu 1970 r. Wydarzenia artystyczne i realizacje związane z sympozjum przyczyniły się do upowszechnienia sztuki konceptualnej w Polsce.

We wrocławskim Muzeum Architektury odbyła się wystawa projektów (otwarta 17 marca), z których trzy zrealizowano: Kompozycja pionowa nieograniczona Henryka Stażewskiego (9 maja 1970), Arena Jerzego Beresia (1972 i 2010) oraz Krzesło Tadeusza Kantora (1995 i 2011). Materiały z sympozjum zostały opublikowane pod redakcją Zbigniewa Makarewicza dopiero w 1983 r. Jak pisze Z. Makarewicz, inicjatywa organizacji takiego spotkania wyszła od Towarzystwa Miłośników Wrocławia, wrocławskiego okręgu ZPAP oraz środowiska Galerii Pod Moną Lisą. Oficjalnymi organizatorami byli: Komitet Wojewódzki Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, Rada Narodowa Miasta Wrocławia, Wojewódzka Rada Związków Zawodowych, ZPAP, Stowarzyszenie Architektów Polskich, Muzeum Architektury.

Konteksty Konteksty artystyczne Lata 60. – plenery, sympozja, biennale i galerie autorskie Odbywające się od połowy lat 60. sesje „Złotego Grona” w Zielonej Górze, Plenery artystyczne w Osiekach (od 1963), jednorazowe Sympozjum Artystów i Naukowców w Puławach z 1966 roku czy Biennale Form Przestrzennych w Elblągu (1965-1973) gromadziły w jednym miejscu grono artystek i artystów oraz osób zajmujących się teorią i krytyką sztuki, sprawiając, że prowincjonalne miejscowości stawały się tyglami nowych zjawisk artystycznych. Jak pisze Anda Rottenberg, nawiązując m.in. do przyjętego w 1960 r. dekretu KC PZPR, w którym na wystawach sztuki współczesnej ustanowiono limit 15 procent prac z nurtów nieprzedstawiających (do tej liczby nawiązywał tytuł jednego z działów retrospektywnej wystawy w Moskwie w 2012 roku):

Równolegle do działań represyjnych wobec sztuki abstrakcyjnej pojawiły się odgórne inicjatywy polityczne, związane z „zagospodarowaniem kulturalnym Ziem Zachodnich i Północnych”, zwanych ziemiami odzyskanymi, i stworzeniem nowych tradycji kulturalnych na tych terenach. Ta aktywizacja kulturalna polegała na finansowaniu ogólnopolskich wydarzeń artystycznych pod hasłem „sojuszu świata pracy z kulturą i sztuką”, odbywających się poza uznanymi ośrodkami życia sztuki.

Nie mniejsze znaczenie dla kształtowania się środowiska artystycznego w Polsce miał w tym czasie rozwój autorskich galerii sztuki – poznańskiej galerii odNowa, warszawskiej galerii Foksal, galerii Współczesna czy elbląskiej Galerii EL, gdzie artyści uprawiali sztukę eksperymentalną, neoawangardową, odsuniętą od głównego nurtu realizowanego przez ówczesną komunistyczną władzę.

Wrocławskie środowisko artystyczne Wrocław w latach 70. XX wieku był ważnym ośrodkiem kulturalnym. Jak wskazuje Dorota Monkiewicz: „Ton nadawało miastu środowisko polskiej inteligencji, przesiedlonej tutaj ze Lwowa w wyniku powojennej zmiany granic” i odbudowujące struktury uniwersyteckie i administracyjne. Monkiewicz wskazuje na kulturotwórczą rolę czasopisma literackiego „Odra”, Teatru Laboratorium Jerzego Grotowskiego, który w 1965 r. przeniósł się do Wrocławia z Opola czy produkcji Wytwórni Filmów Fabularnych. Istniał tu Klub Międzynarodowej Prasy i Książki, prowadzony przez Marię Berny, oraz Klub Związków Twórczych.

Pomysł na zorganizowanie sympozjum pojawił się po raz pierwszy w koncepcji Muzeum Sztuki Aktualnej (MSA) i został podjęty prawdopodobnie podczas wystawy Przestrzeń – Ruch – Światło (grudzień 1967 – styczeń 1968). W tworzenie artystycznego wymiaru sympozjum zaangażowało się wrocławskie środowisko związane z historykiem sztuki i teoretykiem Jerzym Ludwińskim, twórcą Galerii Pod Moną Lisą (1967–1971) i MSA. We Wrocławiu wówczas aktywni byli również m.in. późniejsi założyciele Galerii Permafo (1970–1981) – artyści, fotograficy i dokumentaliści: małżeństwo Natalia Lach-Lachowicz i Andrzej Lachowicz, Zbigniew Dłubak oraz krytyk Antoni Dzieduszycki – a także grupa sensybilistów, działająca od 1955 r. (Kazimierz Głaz, Michał Jędrzejewski, Wiesław Zajączkowski i Zbigniew Makarewicz). Dużą rolę odegrali wrocławscy animatorzy życia kulturalnego: Zbigniew Makarewicz – rzeźbiarz i twórca asamblaży, aktywny w amatorskim Studenckim Teatrze Kalambur, związany z Grupą Wrocławską Jan Chwałczyk czy Zdzisław Jurkiewicz, których twórczość (prezentowana m.in. w Galerii Pod Moną Lisą), odzwierciedlała przejście od zainteresowania obrazem i rzeźbą w stronę procesu i działania konceptualnego.

Konteksty polityczne Obchody XXV-lecia „Powrotu Ziem Zachodnich i Północnych do Macierzy” Sympozjum Plastyczne Wrocław '70 oficjalnie wiązało się z obchodami XXV-lecia „Powrotu Ziem Zachodnich i Północnych do Macierzy”, które we Wrocławiu zorganizowano w 1970 r. z inicjatywy władz. W PRL-u możliwość organizowania wydarzeń artystycznych często uzależniano od jubileuszy i obchodów świąt państwowych. Oficjalnym celem Sympozjum wyznaczonym przez organizatorów była „próba konfrontacji różnych sposobów współczesnego myślenia plastycznego, mająca doprowadzić w efekcie do powstania w organizmie miejskim Wrocławia wybitnych dzieł sztuki”. Oczekiwania władz wobec sympozjum zostały jasno sformułowane 7 lutego podczas spotkania artystów i krytyków z wiceprzewodniczącym Rady Narodowej: „chcielibyśmy, aby wszyscy tu koledzy obecni wczuli się w (...) indywidualność Wrocławia na tym tle zbudowali swoje dzieła, które mają służyć jego upiększeniu”. Podczas tego samego spotkania wskazano także potrzebę zaakcentowania ciągłości polskości „Ziem Odzyskanych”. Prawdopodobnie władze Wrocławia spodziewały się powstania pomników dedykowanych obchodom politycznego jubileuszu.

Relacje PRL–RFN Szerszym kontekstem politycznym dla Sympozjum Wrocław '70 może być podpisanie w grudniu tego samego roku układu PRL–RFN o normalizacji stosunków pomiędzy tymi dwoma krajami, który stanowił potwierdzenie granicy na Odrze i Nysie. Innym ważnym wydarzeniem w powojennych relacjach polsko-niemieckich było orędzie biskupów polskich do biskupów niemieckich, wystosowane pięć lat wcześniej przez arcybiskupa wrocławskiego Bolesława Kominka, oficjalnie potępione przez władze PRL-u.

Kontekst architektoniczno-urbanistyczny Wrocławia mały|Rozwój terytorialny Wrocławia Na skutek oblężenia Wrocławia stolica Dolnego Śląska stała się drugim po Warszawie zniszczonym w wyniku działań wojennych polskim miastem. Skalę destrukcji tkanki miejskiej szacowano na około 70% – dzielnice południowe i wschodnie zostały niemal zmiecione z powierzchni ziemi, Stare Miasto zostało zniszczone w około 90%, Śródmieście w 50%, dzielnice północne w 30%, a wschodnie w 10%. W 1945 roku dzielnice takie jak Zalesie i Krzyki były prawie nieprzejezdne z powodu zalegających na ulicach pozostałości budowlanych – dane z 1954 r. mówiły o ok. 18 mln m³ gruzu. mały|Widok Rynku we Wrocławiu ok. 1950 Odbudowę Wrocławia rozpoczęto już w 1945 r., początkowo skupiając się na zabezpieczaniu zachowanej zabudowy i naprawach budowlanych, natomiast wartościowy materiał przekazywanio na Odbudowę Warszawy, stanowił on formę łupu wojennego w ramach akcji przejmowania poniemieckiej własności. W tym samym roku rozpoczęto także odbudowę Rynku i Placu Solnego. W latach 1950–1955 zbudowano Oś Grunwaldzką i budynki Politechniki, a w latach 1953–1956 Kościuszkowską Dzielnicę Mieszkaniową. W dalszej kolejności powstały osiedla Wrocławskiej Spółdzielni Mieszkaniowej (WSM) w Śródmieściu, na Krzykach, w okolicach placu PKWIN, a także na Gajowicach. W 1964 r. zaczęto realizować dyskusyjny projekt dla 52 tysięcy mieszkańców wzdłuż ulicy Powstańców Śląskich w dzielnicy Wrocław Południe. 200-hektarowy teren podzielono na 4 jednostki mieszkaniowe (A-Anna, B-Barbara, C-Celina, D-Dorota), po 13 tysięcy mieszkańców każda, zaopatrzone w centrum kulturalno-usługowe. Budowa tego ogromnego kompleksu trwała od początku lat 70. Okres Gierka to czas dużych inwestycji budowlanych – osiedli mieszkaniowych powstających głównie na zachodzie miasta, gdzie dominowała największa ilość terenów niezagospodarowanych. Wtedy powstały tak duże założenia architektoniczno-urbanistyczne jak Osiedle Popowice, Osiedle Przyjaźni, Osiedle Gaj, Osiedle Nowy Dwór. Jak pisze Agata Gabiś, badaczka powojennej wrocławskiej architektury: „Dekada lat 60. i 70. przyniosła wiele fantastycznych i utopijnych scenariuszy także w sferze architektury i urbanistyki”. mały|Panorama Wrocławia, 2005; na pierwszym planie osiedle Powstańców Śląskich Kontekst architektoniczny był ważnym elementem sympozjum, a w trakcie jego trwania dr Olgierd Czerner, ówczesny dyrektor Muzeum Architektury i Odbudowy Wrocławia, przygotował program prezentacji historii miasta. Zbigniew Makarewicz wspomina: „szczególnie silne wrażenie wywarły kroniki działań wojennych w zdobywaniu «Festung Breslau» obraz zniszczeń i powolny proces odbudowy. Przedstawiono też możliwie przystępnie aktualny stan miasta, a potem indywidualne wizje lokalne wybranych fragmentów miasta”. Do opracowania przez artystów sympozjum wybrane zostały przede wszystkim dwa obszary: północno-wschodni (wysypy odrzańskie wraz z Ostrowem Tumskim, dzisiejsze osiedla: Nadodrze, Ołbin i plac Grunwaldzki) oraz południowo-zachodni (od Przedmieścia Świdnickiego, przez Gajowice, do osiedla Powstańców Śląskich).

Zlokalizowanie projektów w tym obszarze miało z jednej strony kształtować tożsamość nowych miejsc, z drugiej tworzyć charakter osiedli, podkreślając wyjątkowość i nowoczesność tego obszaru Wrocławia. Koncepcja wielkopłytowych osiedli mieszkaniowych zakładała pozostawienie sporych zielonych przestrzeni między blokami, oswojenie przestrzeni miało nastąpić przez umieszczanie tam sympozjalnych obiektów czy zagospodarowanie ścian szczytowych budynków. Szczególnego znaczenia nabierała tu intencja władz, by koncepcje przyczyniły się do ocieplenia zdehumanizowanej, nowoczesnej przestrzeni wielkomiejskiej.

Szczególnym zainteresowaniem cieszyło się osiedle Celina, gdzie swoją aktywność projektową skoncentrowały osoby skupione wokół Mariana Bogusza.

Organizatorzy i partnerzy Organizatorzy Do organizowania wydarzenia włączyły się jednostki urzędowe i organizacje artystyczne: Towarzystwo Miłośników Wrocławia, Związek Polskich Artystów Plastyków, Stowarzyszenie Architektów Polskich SARP, Muzeum Architektury we Wrocławiu oraz Galeria Pod Moną Lisą (w skład komitetu organizacyjnego weszła Maria Berny, kierująca Klubem Międzynarodowej Prasy i Książki, w ramach którego działała Galeria), Komitet Wojewódzki Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, Rada Narodowa Miasta Wrocławia, Wojewódzka Rada Związków Zawodowych.

Komitet organizacyjny W skład komitetu, powołanego przez Towarzystwo Miłośników Wrocławia, weszli przedstawiciele instytucji kultury i organizacji artystycznych, a także członkowie organów miejskich oraz uczelni. Zadaniem Komitetu było zaproszenie grupy teoretyków i krytyków, którzy z kolei byli odpowiedzialni za wyłonienie artystów biorących udział w sympozjum. Przewodniczącym Komitetu był Mieczysław Kwiatkowski – Sekretarz Prezydium Rady Narodowej miasta Wrocławia.

Wiceprzewodniczącymi Komitetu byli:

Tadeusz Forowicz – rektor PWSSP we Wrocławiu, Jan Kowalczyk – prezes Zarządu Okręgu ZPAP, Marian Hoszko – członek Prezydium Rady Narodowej miasta Wrocławia, Przewodniczący Zarządu Okręgu Związku Zawodowego Pracowników Kultury i Sztuki. mały|151x151px|Maria Berny mały|133x133px|Olgierd Czerner Wśród członków Komitetu znaleźli się również: Władysław Bednarek – Pełnomocnik Prezydium do spraw Uporządkowania Miasta, Maria Berny – kierowniczka Klubu MPiK i Galerii Pod Moną Lisą, Kazimierz Bieńkowski – prezes Zarządu Okręgu SARP, Olgierd Czerner – dyrektor Muzeum Architektury i Odbudowy we Wrocławiu, Marian Kuszewski – zastępca kierownika Wydziału Propagandy Komitetu Wojewódzkiego PZPR, Edmund Małachowicz – Konserwator Zabytków m. Wrocławia, Jerzy Mierzejewski – Wydział Architektury Rady Narodowej m. Wrocławia, Zenon Nasterski – Architekt m. Wrocławia,