Pierwsze wystąpienie UWO (zwane także pierwszym częściowym wystąpieniem) – akcje terrorystyczne i dywersyjne przeprowadzone w Małopolsce Wschodniej oraz w mniejszym stopniu na Wołyniu przez Ukraińską Organizację Wojskową (UWO) w latach 1921–1923, których największe nasilenie nastąpiło latem i jesienią 1922 roku.
Geneza
Po zgodzie Rady Najwyższej na zajęcie byłej Galicji Wschodniej przez Polskę i przegranej w wojnie polsko-ukraińskiej, większość ukraińskich sił politycznych w II RP w dalszym ciągu kwestionowała prawo Polski do administrowania tym spornym terenem. 31 sierpnia 1920 roku w Pradze emigracyjni ukraińscy politycy, głównie weterani wojny polsko-ukraińskiej, powołali terrorystyczną Ukraińską Organizację Wojskową, która postawiła sobie za cel utworzenie niezależnego państwa ukraińskiego poprzez oderwanie od Polski województw: lwowskiego, tarnopolskiego i stanisławowskiegoFlorentyna Rzemieniuk, Unici Polscy 1596-1946, Siedlce 1998, s. 202.
Lucyna Kulińska uważa, że preludium do rozpoczęcia zamachów były obchody prawosławnych i greckokatolickich Zielonych Świąt w czerwcu 1921 roku, podczas których odprawiono panachidy za poległych w walkach z Polakami. Brak zdecydowanej reakcji rządu na antypolskie akcenty podczas tych obchodów ośmielił nacjonalistów do organizowania zbrojnego powstaniaLucyna Kulińska, Działalność terrorystyczna i sabotażowa nacjonalistycznych organizacji ukraińskich w Polsce w latach 1922–1939, Kraków 2009, , s. 146.
Niezależnie od nacjonalistów do wystąpień przyłączyli się także komuniści.
Przebieg wystąpień
W połowie 1921 roku do Polski wrócił z zagranicy Jewhen Konowalec i objął kontrolę nad kolegium UWO. Konowalec zmienił nieprzystający do warunków konspiracyjnych kolegialny system podejmowania decyzji wprowadzając stanowiska komendantów. Tak zreorganizowana UWO przystąpiła do przeprowadzania akcjiRyszard Torzecki, Kwestia ukraińska w polityce III Rzeszy 1933–1945, Warszawa 1972, s.51.
Jednym z pierwszych aktów terroru był nieudany zamach na Józefa Piłsudskiego 25 września 1921 roku we Lwowie dokonany przez członka UWO, studenta Stepana Fedaka ps. "Smok".
Atak na Naczelnika Państwa spowodował liczne aresztowania (27 osób), które nadwyrężyły siły UWO i spowodowały czasowe zahamowanie ataków. Przystąpiono do nich na nowo w 1922 rokuRyszard Torzecki, Kwestia ukraińska w polityce..., op. cit., s. 51.
Wśród wystąpień dominowały podpalenia – podpalano budynki mieszkalne i gospodarskie, sterty zboża, siana i słomy należące najczęściej do właścicieli ziemskich i osadników. Drugą pod względem liczebności kategorią ataków były akty dywersji - zrywano łączność, tory kolejowe, wysadzano mosty, niszczono budynki państwowe. Dokonywano także zamachów na przedstawicieli państwa polskiego – żołnierzy, policjantów, urzędników, atakowano Ukraińców lojalnych względem państwa polskiego. Szczególnie dużo zamachów dokonano na kandydatów do Sejmu przez wyborami wyznaczonymi na dzień 5 listopada 1922. Wywołało to masowe wycofywanie się Ukraińców z komisji wyborczych oraz wzmocnienie ogłoszonego przez Jewhena Petruszewycza i UWO bojkotu wyborów. Bojówki UWO praktycznie nie przeprowadzały akcji przeciwko polskiemu wojsku, za to przed akcjami chętnie przebierano się w polskie mundury. Przemycane z zagranicy materiały wybuchowe ukrywano pomiędzy książkami, w koszach z żywnością. Kolportaż propagandowych druków odbywał się często za pomocą przesyłek opatrywanych pieczęciami greckokatolickich urzędów parafialnychLucyna Kulińska, Działalność terrorystyczna ukraińskich organizacji nacjonalistycznych w Polsce w okresie międzywojennym, [w:] Biuletyn IPN, nr. 7-8 lipiec - sierpień 2010, str.43-44.
W październiku 1922 roku UWO stworzyła i rzuciła do walki w Małopolsce Wschodniej oddział partyzancki złożony z ok. 50 ludzi pod dowództwem Stepana Melnyczuka i Pawła SzeremetyRyszard Torzecki, Kwestia ukraińska w Polsce..., op. cit., s.62-63. Zdaniem Lucyny Kulińskiej oddział ten był proweniencji komunistycznej - zob. Lucyna Kulińska, Działalność terrorystyczna..., op. cit., s.174, przypis 43. Oddział atakował folwarki i kolonistów, zabił w Myszkowie w powiecie kamioneckim kandydata na posła Berezowskiego, jednak jeszcze w tym samym miesiącu został rozbity. Melnyczuk i Szeremeta zostali rozstrzelani wyrokiem sądu doraźnego w Czortkowie 11 listopada 1922 rokuLucyna Kulińska, Działalność terrorystyczna..., op. cit., s.309, przypis 16.
Kalendarium zamachów, w których padły ofiary śmiertelneLucyna Kulińska, Działalność terrorystyczna..., op. cit., ss. 161-181:
14 maja 1922 – zabicie w Bratkowicach szer. Michalika, posterunkowego na moście kolejowym 19 maja 1922 – zabicie w Dolinie konfidenta WP Dołchana 27 lipca 1922 – zabicie w Podhorcach wójta "za zdradę narodu ukraińskiego" 22 sierpnia 1922 – omyłkowe zabicie stróża nocnego Dymitra Kuszczaka podczas zamachu na wójta w Dulibach 27 sierpnia 1922 – w Podhorcach k. Stryja zastrzelono naczelnika gminy Antona Hnata 14 września 1922 – zastrzelenie w Lubyczy Michała Łanowego, członka komitetu wyborczego. Sprawców - Romana Łucejkę i Wasyla Krupę ujęto i wyrokiem sądu rozstrzelano we Lwowie 29 listopada 1922. 17 września 1922 – zastrzelenie w Kuczowie Wielkim Jura Terejczuka 8 października 1922 – zabicie w Żabiem posterunkowego Jana Buga 14 października 1922 – zabicie komendanta posterunku w Płauczy 15 października 1922 – zabicie Sydora Twerdochliba, nauczyciela, poety, twórcy bloku wyborczego "chliborobów", kandydata do Sejmu. Zamachu dokonano na stacji kolejowej Sapieżanka k. Kamionki Strumiłowej. 19 października 1922 – zabicie w Czarnym Lesie k. Podhajec policjanta Michała Korczowskiego 19 października 1922 – zabicie w Przemyślu Teofila Filipowa 24 października 1922 – zabicie szer. Tomasza Czernika, wartownika na forcie w Przemyślu 25 października 1922 – zabicie przez oddział Szeremety kierownika szkoły i kandydata na posła Berezowskiego 2 listopada 1922 – zastrzelenie w Ispasie Wasyla Piechulaka, kandydata na posła 4 listopada 1922 – zastrzelenie w Pacykowie k. Doliny Ilka Wasylczyszyna, wójta, kandydata na posła 4 listopada 1922 – zabicie w Rosochaczu k. Kołomyi Antoniego Bachmaniuka, kandydata na posła 16 listopada 1922 – zabicie w Kielichowie Mikołaja Maczycko, członka komisji wyborczej 17 grudnia 1922 – zastrzelenie w Siczkowcach k. Husiatyna wójta Jana Furmana 22 stycznia 1923 – zabicie za pomocą bagnetów policjanta oraz podoficera i dwóch szeregowych. Miejscem zbrodni były Kupczyce i Denysów w powiecie tarnopolskim 28 stycznia 1923 – zastrzelenie posterunkowego Nakoreckiego w Koźlaku k. Tarnopola
Liczba wystąpień oraz poniesione straty
Opracowanie Oddziału II Sztabu Głównego Wojska Polskiego za okres styczeń 1922 – marzec 1923 wymieniało następujące kategorie wystąpieńLucyna Kulińska, Działalność terrorystyczna..., op. cit., s.178.: Kategoria wystąpienia Ilość wystąpień Spalonych folwarków i dworów 94 Nieudanych podpaleń folwarków i dworów 9 Spalonych zagród kolonistów 54 Nieudanych podpaleń zagród kolonistów 1 Zabitych żołnierzy, żandarmów i innych 22 Zabitych własnych ludzi 13 Nieudanych zamachów na życie 11 Aktów sabotażu 60 Nieudanych aktów sabotażu 8 Ograbionych dworów 11 Potyczek z oddziałami 18 Razem 301
Zdaniem Lucyny Kulińskiej powyższe dane są fragmentaryczne. Władysław Pobóg-Malinowski podawał, że tylko w ciągu pierwszych siedmiu tygodni 1922 roku było 470 podpaleń. Według Petra Mirczuka tylko w lecie i na jesieni 1922 roku było 2,3 tys. różnego rodzaju wystąpień. Tadeusz Olszański ocenia, że w czasie samego przebiegu wyborów do Sejmu w 1922 roku, UWO i ukraińscy komuniści dokonali około 2,3 tys. podpaleń i trzydzieści osiem aktów dywersji na kolei na szkodę państwa polskiegoTadeusz Olszański, Historia Ukrainy XX wieku, Warszawa 1994, s. 128. Analogiczną liczbę (2300) podaje Ryszard TorzeckiRyszard Torzecki, Kwestia ukraińska w Polsce..., op. cit., s.62. Grzegorz Motyka uważa, że bliższa rzeczywistości jest liczba około 300 aktów sabotażu i dywersji. Wśród nich wymieniaGrzegorz Motyka, Od rzezi wołyńskiej do akcji „Wisła”, s.16: 17 zamachów na funkcjonariuszy państwa (zabito 5 osób); 15 zamachów na Ukraińców (zabito 9 osób); 129 podpaleń i rabunków; 27 aktów sabotażu w obiektach państwowych; 35 przypadków przecięcia łączności.
Według obliczeń Oddziału II Sztabu Głównego WP, w wyniku wystąpień z lat 1922-1923 szkody (wliczając przewóz oddziałów) wyniosły co najmniej 15 mld marek polskich czyli około 800 tys. dolarów.
Reakcja państwa polskiego
Ze względu na status Małopolski Wschodniej polskie władze w odpowiedzi na wystąpienia UWO nie ogłosiły stanu wyjątkowego. Na to miejsce wprowadzono sądy doraźne i karę śmierci także za przestępstwa przeciwko mieniuLucyna Kulińska, Działalność terrorystyczna..., op. cit., s.184.
Impulsem do bardziej intensywnych działań przeciw UWO były zamachy przed wyborami do Sejmu, szczególnie zabójstwo Sydira Twerdochliba. Dzięki zeznaniom jednego z zamachowców, Michała Dzikowskiego uzyskano wiele tajnych informacji o UWO. Ustalono skład Komendy Naczelnej UWO. W więzieniach osadzono około 1,5 tys. osób, choć władze oceniały, że w antypolskie wystąpienia było zaangażowanych bezpośrednio około 3 tys. osób. Zagrożony aresztowaniem Konowalec wraz z kilkoma innymi wysoko postawionymi działaczami UWO zbiegł pod koniec listopada 1922 do Czechosłowacji. Reakcja władz doprowadziła zmniejszenia skali wystąpień, aczkolwiek UWO w dalszym ciągu kontynuowała działalność.
Lucyna Kulińska ocenia, że działania UWO zmierzały do wywołania narodowego powstania, które jednak nie wybuchło. Przyczynę tego upatruje w zbyt późnym objęciu agitacją chłopstwa ukraińskiego. Większość wystąpień dokonywano siłami ukraińskiej inteligencji. Ponadto wiele akcji UWO zakończyło się niepowodzeniem z powodu słabego wyszkolenia i doświadczenia wykonawców. Błędem było rozpoczęcie zamachów od nieudanego ataku na głowę państwaLucyna Kulińska, Działalność terrorystyczna..., op. cit., s.183.
Pierwsze wystąpienie UWO przyczyniło się do wzrostu świadomości narodowej społeczeństwa ukraińskiego oraz zahamowało polskie osadnictwo.
Zobacz też Drugie wystąpienie UWO
Bibliografia Lucyna Kulińska, Działalność terrorystyczna i sabotażowa nacjonalistycznych organizacji ukraińskich w Polsce w latach 1922–1939, Kraków 2009, ; Ryszard Torzecki, Kwestia ukraińska w polityce III Rzeszy 1933–1945, Warszawa 1972;
Przypisy
Kategoria:Terroryzm ukraiński w II Rzeczypospolitej Kategoria:Ukraińska Organizacja Wojskowa Kategoria:1921 w Polsce Kategoria:1922 w Polsce Kategoria:1923 w Polsce