Dmitrij Stiepanowicz Tokariew (, ur. we wsi Isajewo Diedowo w guberni orenburskiej, zm. 19 listopada 1993 w Moskwie) – pracownik radzieckich służb specjalnych, kadrowy funkcjonariusz OGPU, NKWD i Ludowego Komisariatu Bezpieczeństwa Państwowego, generał major (od 9 lipca 1945 roku), członek WKP(b) (od 1927 roku), dwukrotny deputowany do Rady Najwyższej ZSRR, jeden z wykonawców zbrodni katyńskiej, który w 1991 roku zeznawał w śledztwie w sprawie zbrodni jako świadek.
Służba w organach bezpieczeństwa ZSRR Od 1938 do 1945 roku szef Obwodowego Zarządu NKWD w Kalininie (obecnie Twer), w latach 1945–1948 minister Bezpieczeństwa Państwowego Tadżyckiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, a w latach 1948–1953 minister Bezpieczeństwa Państwowego Tatarskiej Autonomicznej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. W 1954 roku przeniesiony do rezerwy ze względu na stan zdrowia.
Udział w zbrodni katyńskiej W kwietniu i maju 1940 roku w siedzibie Obwodowego Zarządu NKWD w Kalininie, którego Dmitrij Tokariew był naczelnikiem, funkcjonariusze NKWD rozstrzelali przeszło 6300 polskich jeńców wojennych z obozu w Ostaszkowie pochowanych następnie w Miednoje (część zbrodni katyńskiej). Dmitrij Tokariew osobiście nie rozstrzeliwał polskich jeńców i nie znalazł się na liście 125 funkcjonariuszy NKWD nagrodzonych przez Ławrientija Berię rozkazem nr 001365 NKWD ZSRR z dnia 26 października 1940 roku „za pomyślne wykonanie zadań specjalnych” (w rozkazie tym wymieniono funkcjonariuszy NKWD bezpośrednio uczestniczących w przygotowaniu zbrodni i jej wykonaniu)Nikita Pietrow, Kto zabijał Polaków strzałem w tył głowy w Katyniu, Charkowie i Twerze, [w:] „Zeszyty Katyńskie” (nr 24), Warszawa 2009, s. 178–179, 184–195 (tekst rosyjski: Никита Петров, «Даже собаки от нас шарахались». Признания палачей, расстрелявших поляков и награжденных за это novayagazeta.ru, 7 lipca 2008 [dostęp 2011-08-29]).. Jak wyjaśnił w swoich zeznaniach w 1991 roku, „nie miał dostatecznego doświadczenia czekistowskiego”. Mimo to rosyjski historyk Nikita Pietrow stwierdza, że Tokariew dowodził akcją rozstrzeliwania, sprawując nad nią ogólny nadzór jako szef Obwodowego Zarządu NKWD i przerzucając bezpośrednie kierowanie na swoich zastępców. Zwracano również uwagę, że w kwietniu 1940 roku Dmitrij Tokariew przesyłał do Wsiewołoda Mierkułowa telegramy z informacjami o wymordowaniu kolejnych partii jeńców przywożonych do KalininaBolesław Woszczyński, Dokumentacja katyńska. Stan – potrzeby – możliwości uzupełnienia, [w:] „Zeszyty Katyńskie” (nr 12), Warszawa 2000, s. 47..
Rola w śledztwie w sprawie zbrodni katyńskiej W 1991 roku złożył przed radzieckim prokuratorem wojskowym, ppłk. Anatolijem Jabłokowem, obszerne zeznania dotyczące zbrodni katyńskiej, m.in. opisał działania Wasilija Błochina, Nikołaja Siniegubowa i Michaiła Kriwienki, mordujących jeńców w tzw. więzieniu wewnętrznym NKWD, mieszczącym się w piwnicach gmachu kalinińskiego NKWD (obecnie Twerski Instytut Medyczny). Drugie z tych zeznań, nagrane 20 marca 1991 roku na taśmie magnetowidowej, zostało w 1994 roku opublikowane w Polsce w „Zeszytach Katyńskich”. Na wykorzystanie zeznań Dmitrija Tokariewa do celów naukowych wyraził w 1992 roku zgodę zastępca Prokuratora Generalnego RP.
Odznaczenia Order Lenina Order Czerwonego Sztandaru (dwukrotnie) Order Czerwonego Sztandaru Pracy (dwukrotnie) Order „Znak Honoru” Order Wojny Ojczyźnianej II klasy
Przypisy
Bibliografia Zeznanie Tokariewa„Zeszyty Katyńskie” (nr 3), Warszawa 1994 (przekład zeznania Tokariewa na język polski) Н. В. Петров, К. В. Скоркин, Кто руководил НКВД 1934–1941, Москва 1999. .
Linki zewnętrzne Biografia i zdjęcie na stronie rosyjskiego Stowarzyszenia „Memoriał” [dostęp 2011-08-13]
Kategoria:Radzieccy generałowie majorowie Kategoria:Funkcjonariusze NKWD Kategoria:Wykonawcy zbrodni katyńskiej Kategoria:Deputowani do Rady Najwyższej ZSRR Kategoria:Odznaczeni Orderem Lenina Kategoria:Odznaczeni Orderem Czerwonego Sztandaru Kategoria:Odznaczeni Orderem Czerwonego Sztandaru Pracy Kategoria:Odznaczeni Orderem „Znak Honoru” Kategoria:Odznaczeni Orderem Wojny Ojczyźnianej II klasy Kategoria:Urodzeni w 1902 Kategoria:Zmarli w 1993