mały|Wilczak widziany z wieży ciśnień mały|Ulica Różana mały|Ulica Nakielska mały|Pozostałości zdobień na kamienicy przy ul. Na Wzgórzu mały|Kościół Miłosierdzia Bożego mały|Willa Carla Blumwe przy ul. Nakielskiej mały|Willa ul. Nakielska 47 (1898, Fritz Weidner) mały|Skrzyżowanie ul. Nakielskiej i Dolina mały|Figura alegoryczna mały|Centrum Handlowe Rondo mały|Widok z Wilczaka w kierunku budynku Zespołu Szkół Mechanicznych mały|Planty nad Kanałem Bydgoskim w obrębie osiedla Wilczak Wilczak (niem. Gross Willsack – 1789, Wilczak Gross – 1860, Printzenthal – 1876) – jednostka urbanistyczna (osiedle) miasta Bydgoszczy, położona w jego zachodniej części, przylegająca do Kanału Bydgoskiego.
Położenie Wilczak usytuowany jest w środkowo-zachodniej części Bydgoszczy i zaliczany do osiedli tzw. Górnego Tarasu Bydgoszczy. Sąsiaduje od zachodu z osiedlem Jary, od wschodu przez ul. Kruszwicką ze Śródmieściem (dawnym przedmieściem Poznańskim – Chwytowem), na południu z osiedlem Błonie, a na północy poprzez Kanał Bydgoski z Okolem.
Pod względem fizycznogeograficznym osiedle leży w obrębie makroregionu Pradolina Toruńsko-Eberswaldzka, w mezoregionie Kotlina Toruńska. Większa część osiedla znajduje się w mikroregionie Miasto Bydgoszcz Północne (taras dolny, ok. 46 m n.p.m.), natomiast część leżąca na południu, oddzielona Zboczem Bydgoskim należy do mikroregionu Miasto Bydgoszcz Południowe (taras górny, ok. 66 m n.p.m.)Środowisko przyrodnicze Bydgoszczy. Praca zbiorowa pod red. Józefa Banaszaka, Wydawnictwo Tanan. Bydgoszcz 1996..
Historycznie do obecnej jednostki urbanistycznej należy fragment gminy Wilczak włączonej do miasta w 1920 r. Zachodnia część gminy wyodrębniła się jako samodzielna jednostka urbanistyczna Jary, zaś część południowo-zachodnia dawnej gminy Wilczak stanowi obecnie część BłoniaLicznerski Alfons: Rozwój terytorialny Bydgoszczy. [w:] Kronika Bydgoska II..
Nazwa Nazwę osiedla legendy wiążą z wilkiem, a także z panem miejscowych włości zwanym Wilczkiem. Legenda wspomina o dzierżawcy folwarku, który gości witał „Wilkiem”, to znaczy dużym pucharem (zwanym dawniej wilkom albo wilk) pełnym ognistego napojuKuczma Rajmund: Patroni bydgoskich ulic. Cz. 2, Południowe osiedla miasta. Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy, Bydgoszcz 1997. .. Nazwa nawiązuje również do legendy, którą wydał w 1935 roku redaktor Wincenty Sławiński w zbiorze pt. „Babia Wieś, z legend podmiejskich starej Bydgoszczy”. W tej pracy zamieścił także legendę: „Skąd się nazwa Wilczak wzięła”. Mianowicie mieszkający tu stary rycerz ze swymi synami i gromadą pachołków zatrzymywał wozy kupców krzyżackich sunące z Kujaw na zachód, a mijające Bydgoszcz. Zawracał je, aby mieszczanie korzystali z darów tej ziemi. Od imienia zaś wilka jakie przylgnęło do niego i jego pomocników z czasem i jego drewniane grodzisko i okolicę Wilczakiem nazwanoOficjalny Serwis Bydgoszczy – Legendy i przypowieści dotyczące miasta Bydgoszcz..
Charakterystyka Wilczak jest osiedlem o charakterze mieszkaniowo-przemysłowym. Południową granicą osiedla są ulice: Seminaryjna, Wysoka i Stawowa, zachodnią – ulice: Lotników i Czerwonego Krzyża, wschodnią – ul. Kruszwicka, a północną – Stary Kanał Bydgoski. Dolny taras zajmują tereny parkowe nad Kanałem Bydgoskim oraz ul. Nakielska z pierzejami kamienic. Na górnym tarasie znajduje się zwarta zabudowa z XIX i początku XX wieku oraz domy jednorodzinne. Oba poziomy oddziela Zbocze Bydgoskie o wysokości ok. 18–20 m, w którym znajduje się jar, którym prowadzi ul. Czerwonego Krzyża. Wschodnie rubieże osiedla zajmuje centrum handlowe „Rondo”, natomiast w części zachodniej ulokowana jest Fabryka Obrabiarek do Drewna, funkcjonująca w tym miejscu nieprzerwanie od 1865 r. Na zachodnich rubieżach Wilczaka rozlokowane są obiekty sakralne: neogotycki kościół Miłosierdzia Bożego (przy ul. Nakielskiej) oraz kościół Chrystusa Króla (przy ul. Lotników) wraz z cmentarzem komunalnym. Osiedle przecinają drogi powiatowe: ul. Nakielska i Czerwonego Krzyża.
Wśród infrastruktury osiedla znajdują się m.in. gimnazjum niepubliczne, licea ogólnokształcące, szkoły średnie, zawodowe i policealneStudium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Bydgoszczy. Miejska Pracownia Urbanistyczna w Bydgoszczy – załącznik nr 1 do uchwały nr L/756/09 Rady Miasta Bydgoszczy z dnia 15 lipca 2009 r..
Do przedsięwzięć ujętych w „Planie Rozwoju Bydgoszczy na lata 2009–2014”, a dotyczących Wilczaka należą: przebudowa ul. Nakielskiej na odcinku od ul. Wrocławskiej do ul. Lisiej oraz budowa żłobka dla dzieci niepełnosprawnychPlan Rozwoju Bydgoszczy na lata 2009–2015. Miejski Plan Operacyjny. Załącznik do Uchwały XLV/632/09 Rady Miasta Bydgoszczy z dnia 1 kwietnia 2009 roku..
Ludność W 1970 r. Wilczak zamieszkiwało 7,4 tys. osób, 20 lat później – 5,2 tys.Rogalski Bogumił: Charakterystyka i niektóre uwagi do miejscowego planu ogólnego zagospodarowania przestrzennego miasta Bydgoszczy. [w:] Kronika Bydgoska XVI. W kolejnych latach liczba mieszkańców spadała: w 1998 r. wynosiła 4,7 tys. osób, w 2007 – 4,4 tys., a w 2012 r. – 4,2 tys.Lokalny Program Rewitalizacji dla miasta Bydgoszczy na lata 2007–2015.
Zabytki Wilczak posiada stylową zabudowę z przełomu XIX i XX wieku, a także zabytkowe budynki administracyjne i sakralne. Ulice rozplanowano w większości w XIX wieku. Kluczowym zabytkiem jest Kanał Bydgoski (stary, jak i nowy odcinek) z systemem śluz. Wśród obiektów zabytkowych znajdują się także: Kościół Miłosierdzia Bożego (1906), willa fabrykantów Carla i Wilhelma Blumwe, zaś tuż za granicą osiedla (na terenie os. Błonie) zespół katolickiego seminarium nauczycielskiego, w gestii Uniwersytetu Technologiczno-Przyrodncizego im. Jana i Jędrzeja Śniadeckich (1905–1907).
Rekreacja Na terenie Wilczaka znajduje się ok. 5 ha terenów zieleni urządzonej i 4 ha zieleni nieurządzonejTereny wypoczynku i rekreacji w Bydgoszczy – diagnoza stanu istniejącego i kierunku rozwoju. Miejska Pracownia Urbanistyczna w Bydgoszczy. Załącznik do Uchwały nr XXXV/731/12 Rady Miasta Bydgoszczy z dnia 28 listopada 2012 roku.. Głównym obszarem rekreacyjnym jest najstarszy i drugi co do wielkości park w Bydgoszczy, jakim są planty nad Kanałem Bydgoskim. Po południowej stronie Kanału ciągnie się rozległy zadrzewiony teren z alejkami, placami zabaw i kortami tenisowymi. W parku ukryte są trzy zabytkowe śluzy: IV, V i VI. Jedynym obiektem sportowo-rekreacyjnym na terenie osiedla w 2011 r. był plac zabaw położony w park nad Starym Kanałem w rejonie ul. Nakielskiej.
Rozwój terenów zieleni zawarty w planach urbanistycznych Bydgoszczy zmierza do powołania parku dzielnicowego w rejonie ulicy Czerwonego Krzyża na obszarze istniejącej tam zieleni urządzonej oraz przyległej nieurządzonej.
Ochrona przyrody Na terenie Wilczaka znajduje się pomnik przyrody – wiąz szypułkowy przy ul. Na Wzgórzu. Przy Rondzie Grunwaldzkim rośnie również pomnikowy dąb szypułkowy o obwodzie w pierśnicy ponad 330 cm.
Historia Okres staropolski Wilczak w okresie staropolskim stanowił uposażenie miasta Bydgoszczy. W XVIII wieku istniały tu wydzierżawiane przez miasto majątki ziemskie. 2 września 1732 r. bydgoska rada miejska wydzierżawiła na okres 40 lat folwark miejski Wilczak Wielki Dorocie i Krzysztofowi PołczyńskimKabaciński Ryszard: Rejestry ekonomiczne miasta Bydgoszczy z lat 1742–1761 – 1765. [w:] Źródła do dziejów Bydgoszczy nr 6. Bydgoskie Towarzystwo Naukowe. Bydgoszcz 1970., natomiast 9 kwietnia 1733 r. wydzierżawiła ponadto folwark Wilczę utożsamiany z Wilczakiem Małym Zofii i Stanisławie GliszczyńskimAneks nr 2. Zarys dziejów osad miejskich oraz miejscowości przyłączonych do Bydgoszczy do 1939 roku. [w:] Historia Bydgoszczy. Tom II. Część pierwsza 1920-1939: red. Marian Biskup: Bydgoszcz: Bydgoskie Towarzystwo Naukowe 1999. , s. 852–873.. W 1742 r. oba folwarki przynosiły miastu 215 zł dochodu. W latach 50. XVIII wieku arendarzem Wilczaka był Tomasz Hafwtowski, a Wilczaka Małego (Wilczęcia) – Maciej Gliszczyński. W latach 1759–1762 wskutek pożaru, zwolnienie z czynszu otrzymał dzierżawca Wilczaka Małego.
Wilczak Wielki był zlokalizowany we wschodnim fragmencie ul. Czerwonego Krzyża, gdzie ulica opada jarem Zbocza Bydgoskiego. Natomiast Wilczak Mały zlokalizowany był na górnym tarasie na zachód od linii kolejowej, na terenie obecnego osiedla Miedzyń.
Okres zaboru Po budowie Kanału Bydgoskiego w 1774 r. odcięta została północna część majątku Wilczak Wielki, która z czasem przekształciła się w odrębną jednostkę: Okole (niem. Schleusenau). Mimo tego na początku XIX wieku folwark Wilczak Wielki obejmował kilkaset hektarów ziemi ornej, łąk i pastwisk. W obrębie majątku w 1819 r. znajdowały się m.in. dom mieszkalny z oficyną, stodoła, owczarnia, obora i stajnia ze spichlerzem. W 1839 roku Wilczak był największym folwarkiem miejskim o powierzchni 225 ha i obejmował tereny położone między Kanałem Bydgoskim i ulicą Szubińską oraz ulicami Miedza, Różana i dawnym folwarkiem MiedzyńGordon Wincenty: Bydgoskie dzielnice: Wilczak (Wielki). [w:] Kalendarz Bydgoski 1971.. Zabudowania folwarczne znajdowały się przy dzisiejszej ulicy Czerwonego Krzyża przy pierwszym zakręcie w prawo idąc od ul. Nakielskiej. Początkowo ulica ta nie miała nazwy, stanowiąc dojazd do folwarku. Później nazwano ją Steilerweg, a po wybudowaniu cegielni Ziegelstrasse. W 1920 r. przemianowano ją na ul. Jary.
Spis miejscowości rejencji bydgoskiej z 1833 r. podaje, że w Wilczaku Wielkim (niem. Gross Wilczak) mieszkało 525 osób (208 ewangelików, 317 katolików) w 66 domach. Natomiast we wsi Wilczak Mały (niem. Klein Wilczak) mieszkało 26 osób (wszyscy ewangelicy) w 5 domachVerzeichniss aller Ortschaften des Bromberger Regierungs-Bezirks mit einer geographisch-statistischen Uebersicht. Bromberg 1833.. W Wilczaku Wielkim istniał młyn wodny, który służył do wyrobu papieru. Według opisu Jana Nepomucena Bobrowicza z 1846 r. wsie Wilczak Wielki i Mały należały do majątku ziemskiego należącego do miasta Bydgoszczy. Kolejny spis z 1860 r. rozróżnia Wilczak Wielki, gdzie mieszkało 802 osób (376 ewangelików, 424 katolików, 2 Żydów) w 65 domach, Wilczak Mały, który liczył 71 osób (67 ewangelików, 4 katolików) w 10 domach oraz Wilczak kolonię, gdzie mieszkało 407 osób (292 ewangelików, 106 katolików, 9 Żydów) w 31 domach. Dzieci ewangelickie z Wilczaka uczęszczały do szkoły w Goryczkowie, a dzieci katolickie miały szkołę na miejscu w Wilczaku Wielkim. Miejscowość należała do parafii katolickiej i ewangelickiej w BydgoszczyVerzeichniss sämmtlicher Ortschaften des Regierungs-Bezirks Bromberg. Bromberg 1860..
W XIX wieku kolejni właściciele majątku oddawali tereny dzierżawcom, którzy stawiali na nich zabudowania. W 1871 r. z ogólnego areału odłączono już około 100 działek o powierzchni ok. 80 ha. Do właścicieli folwarku Wilczak Wielki należeli m.in. rajca miejski Koelb (do 1832 r.), Louis Engelhardt, Christian Hempel (będący też dzierżawcą folwarku Grodztwo), lekarz Hugo Bille (1899), Franz Ebner (1902), Richard Stahr (1907), August Neumann (1912).
Słownik geograficzny Królestwa Polskiego dla roku 1884 podaje, że w miejscowości Wilczak Wielki mieszkało 2049 osób (1404 ewangelików, 632 katolików, 13 Żydów) w 103 domostwach. W tym samym czasie Wilczak Mały liczył 1567 mieszkańców (1143 ewangelików, 401 katolików, 8 Żydów) w 81 domach. Powierzchnia Wilczaka Wielkiego wynosiła 192 ha, a Małego – 21 hahttp://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIII/454 dostęp 2014-10-20.. Na miejscu istniała szkoła, odlewnia żelaza oraz fabryka.