Jezioro Serafin (dawniej Jezioro Krusko) – nieistniejący naturalny zbiornik polodowcowy na Kurpiach Zielonych, ok. 1,5 km na północ od wsi Serafin (powiat ostrołęcki, gmina Łyse) i na południe od wsi Pupkowizna, znacznych rozmiarów i o niewielkiej głębokości. Współcześnie dawne jezioro znajduje się w obszarze Natura 2000 PLH140057 Torfowisko Serafin i stanowi Rezerwat przyrody Torfowisko Serafin.
Historia mały|Jezioro Serafin w 1912, fot. Adam Chętnik thumb|Niszczejąca kładka na jeziorze (2022)
Zbiornik wodny Dawna nazwa jeziora brzmiała Krusko i pochodziła zapewne od rzeki Kruszy. Pierwotnie zajmowało obszar wśród wysokich wydm i wzniesień morenowych z okresu ostatniego zlodowacenia.
Uznaniem cieszyły się karasie z jeziora Krusko, notowano tu też liny, okonie, płocie i szczupaki. O obfitych połowach ryb w jeziorze pisał m.in. Jędrzej Święcicki w opisie Mazowsza z ok. 1584. Podkreślił też, że jezioro było bardzo rozległe. Możliwe, że istniała tu wielka ostoja ptactwa. W 1425 mieszkańcy Kolna na mocy praw miejskich otrzymali prawo połowu ryb m.in. z tego jeziora. Później prawo wolnego połowu mieli m.in. Kurpie z okolicy i Nowogrodu.
W okresie I Rzeczypospolitej jezioro wchodziło w skład dóbr starostwa łomżyńskiego, następnie, po rozbiorach, dóbr narodowych Mały Płock, a od 1855 do dóbr Kolno. Przed 1912 jezioro stanowiło własność gospodarzy ze wsi Serafin i Pupkowizna, lecz ze względu na brak porozumienia między mieszkańcami było dzierżawione Żydowi, a gospodarka rybacka dzierżawcy uchodziła za „rabunkową”.
W latach 1854–1862 prowadzono w okolicy prace melioracyjne, które przez doprowadzenie wód do Pisy sprawiły, że jezioro uległo spłyceniu. Pod koniec XIX wieku lustro jeziora szacowano na 900 mórg. Otwarte lustro wody utrzymało się do lat 50. XX wieku. Melioracje i osuszenia okolicznych łąk przeprowadzono w latach 1944–1964, zaś w latach 80. XX wieku na łąkach i pastwiskach przylegających do jeziora wykopano gęstą sieć rowów melioracyjnych. Działania te wpłynęły na zmianę poziomu wód i wilgotności gruntów, a finalnie do zarośnięcia jeziora.
Współcześnie jezioro jest w znacznym stopniu osuszone i zamienione w łąki; pozostała część zbiornika zarosła, zmieniając się w bagno i torfowisko. W 1998 utworzono tu rezerwat przyrody Torfowisko Serafin o pow. 184,92 ha w celu ochrony roślinności torfowiskowej i stanowisk żurawia. Tereny są zagospodarowane turystycznie (kładka i wieża obserwacyjna). Istnieje ścieżka rowerowa „Jezioro Krusko” o długości 16 km uruchomiona przez Nadleśnictwo Myszyniec w 2006.
Dwór książęcy i królewski W XVI wieku jezioro był największym powierzchniowo zbiornikiem wodnym w tej części Mazowsza. Nad wschodnim jego brzegiem znajdował się jeden z kilku dworów myśliwskich książąt mazowieckich (później królów polskich) na terenie Puszczy Zagajnicy, największy na obszarze puszczy. Istniał w I połowie XV wieku. Może powstał za panowania Janusza I. Niemniej pierwsze wzmianki o Krusku jako miejscu pobytu księcia pochodzą z 1446 – wówczas przebywał tu Bolesław IV. Dwór notowano m.in. w inwentarzu dochodów starostwa łomżyńskiego z 1576 oraz lustracji dóbr królewskich z 1580.
Do dworu prowadziły drogi z Nowogrodu i Kolna oraz z Ostrołęki (zapewne przez dwór Szkwa nad dolnym biegiem rzeki o tej nazwie). Książęta odwiedzali dwór zapewne podczas pobytów w okolicach Ostrołęki, Nowogrodu i Łomży. Kazimierz Pacuski uważa, że lokalny węzeł drożny wokół jeziora Krusko wpłynął na powstanie wsi Łyse, która przejęła tradycje dworu Krusko jako lokalnego ośrodka osadniczego.
Według legendy, kiedy w dworze nad jeziorem przebywała królowa Bona, pozostawione bez opieki dziecko jej najlepszej przyjaciółki (zapewne Doroty Dzierzgowskiej z Sobockich) utopiło się w jeziorze. Królowa i poszkodowana matka zaklęły jezioro. Kiedy starostą łomżyńskim był Mikołaj Troszyński (1568–1575), dwór, zgodnie z życzeniem władczyni i jej dwórki, spłonął. O ruinach jego piwnic pisano jeszcze w latach 50. XIX wieku.
W literaturze Legendę Jezioro Krusko spisała nauczycielka oraz działaczka społeczna związana z Lipnikami i Łysymi Janina Anna Krzyżewska. Jezioro jest też wzmiankowane w legendzie O Janku z Kolna, który odkrył Amerykę spisanej przez Krzyżewską.
Przypisy
Linki zewnętrzne
Kategoria:Łyse (gmina) Kategoria:Zanikłe jeziora