thumb|Wilhelm Breguła podczas ćwiczeń na drążku gimnastycznym w czasie jubileuszowego zlotu okręgu śląskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”, Katowice 1935 thumb|Druh Paczosa i żeńska sekcja TG Sokół w Cieszynie (1900) thumb|Poznańskie gniazdo Sokołów na paradzie w Poznaniu w 1932 roku thumb|Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” we Wrocławiu w 1910 roku thumb|Sztandar Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w Będzinie z 1905 roku thumb|VIII ogólnopolski zlot Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w Katowicach w 1937 roku thumb|Pokaz gimnastyczny Tow. „Sokół” Dechy w północnej Francji koło Douai w latach dwudziestych thumb|Pokaz gimnastyczny sekcji kobiecych na VIII ogólnopolskim zlocie Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” – Katowice, thumb|Zarząd i członkowie „Sokoła” kościerskiego ok. thumb|Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” w Katowicach sekcja Katowice-Załęże w thumb|Sekcja lekkoatletyczna TG „Sokół” w Czeladzi (1936) thumb|Plakat reklamujący imprezy sportowe w czasie okręgowego Zlotu Sokołów w Łodzi w Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” – pionierska organizacja wychowania fizycznego i sportu w Polsce. Najstarsze polskie towarzystwo gimnastyczne, którego członkowie przyczynili się m.in. do popularyzacji gimnastyki w społeczeństwie polskim, powstania wielu klubów sportowych i Związku Harcerstwa Polskiego. „Sokół” działał w okresie zaborów, po odzyskaniu niepodległości i w całym okresie międzywojennym Zdelegalizowany przez komunistów, po II wojnie światowej i zakazany w okresie Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Pierwsze gniazda reaktywowanego „Sokoła” zaczęły powstawać dopiero po upadku komunizmu w Polsce w w III Rzeczypospolitej.
Cel i formuła Organizacja propagowała sport, gimnastykę i zdrowy styl życia. Postulowała podnoszenie sprawności fizycznej polskiej młodzieży, popularyzowała sporty letnie oraz zimowe, a także wyrabianie tężyzny fizycznej i sił moralnych. Towarzystwo hołdowało ideom olimpijskim zaczerpniętym z antycznych ideałów wychowawczych, co wyrażało motto organizacji „W zdrowym ciele zdrowy duch”Alojzy Zielecki, w: Sanok. Dzieje miasta, Praca zbiorowa pod redakcją Feliksa Kiryka, s. 460. inspirowane klasyczną łacińską sentencją rzymskiego poety Juwenalisa mens sana in corpore sano.
Deklarowanymi celami organizacji zawartymi w ustawach opublikowanych w w Poznaniu były: pielęgnowanie gimnastyki rozbudzanie ducha towarzyskiego przez urządzanie popisów publicznych, zabaw zimowych i letnich, wycieczek itp. szerzenie wśród członków oświaty narodowej i budzenie ducha obywatelskiego
Jednym z deklarowanych celów towarzystwa – zgodnie z ideałami jego twórców – było również podtrzymywanie i rozwijanie świadomości narodowej oraz postaw obywatelskich. Symbolem ruchu był sokół w locie trzymający sztangę do ćwiczeń. Sokół ten w okresie zaborów pełnił również funkcję zakamuflowanego przed władzami zakazanego symbolu narodowego Polaków Orła białego. Towarzystwo posiadało również własny Marsz Sokołów pełniący funkcję hymnu organizacji. Członkowie organizacji witali się zawołaniem „Czołem!” oraz „Czuwaj!”, które później przejęte zostało przez polskich harcerzy.
Organizacja miała od początku charakter otwarty. Mogli do niej należeć wszyscy bez względu na przynależność społeczną, polityczną oraz płeć. Propagowała higienę, aktywność fizyczną oraz zachowania prozdrowotne wśród społeczeństwa polskiego.
Strój Strój sokoła przypominał mundur i składał się z rogatywki z piórem, czamary kroju wojskowego z rabatami, noszonej często na lewym ramieniu, spodni spiętych szerokim pasem z klamrą ozdobioną inicjałem, wpuszczonych w wysokie buty oraz karmazynowej koszuli ze stojącym kołnierzykiem spiętym okrągłą zapinką z wizerunkiem sokoła.
Historia Polskie organizacje sokole powstawały na terytorium kraju będącego pod zaborami, które nastąpiły w latach 1772–1795 oraz obszarach historycznie związanych z państwem polskim, a także tam gdzie mieszkała polska mniejszość oraz gdzie emigrowali Polacy. Do momentu utworzenia niepodległego państwa polskiego w organizacja nie była jednorodna i istniało początkowo wiele oddzielnych, regionalnych organizacji, głównie działających w trzech zaborach. Scalenie w jednolitą organizację Towarzystw Gimnastycznych „Sokół” odbyło się na zjeździe 13 kwietnia 1919 w Warszawie, który poprzedziły regionalne zjazdy (na Śląsku oraz w Zagłębiu Dąbrowskim w ). Połączyły się wówczas trzy związki: Związek Sokołów Polskich w Państwie Niemieckim, Związek Sokołów Polskich w państwie Austriackim oraz Związek Sokołów Polskich w państwie Rosyjskim w Związek Towarzystw Gimnastycznych „Sokół” w Polsce.
Organizacja pod zaborami funkcjonowała w warunkach represji wszystkich władz zaborczych, szykan oraz aresztowań członków. Najlepsze warunki działalności ruch sokoli miał w zaborze austriackim (w Galicji) i należącym także do Austrii Śląsku Cieszyńskim, gdzie organizacje sokole powstały najszybciej, były najliczniejsze i gdzie Polacy cieszyli się największym liberalizmem i swobodami, oraz pozwalano na rozwój polskości, polskich organizacji i tradycji. Bardziej represyjnym zaborem był zabór pruski, gdzie wielokrotnie delegalizowano ruch sokoli, zamykano lokale, rekwirowano majątek oraz aresztowano członków ruchu (zarówno na terenie zaboru pruskiego, jak i na Śląsku, głównie Górnym). Największe represje miały miejsce w zaborze rosyjskim, gdzie towarzystwa gimnastyczne powstawały najpóźniej i gdzie przez cały czas działały de facto nielegalnie. mały|Związek Towarzystw Gimnastycznych w Polsce Sokół – znaczek
Związek Sokołów Polskich w Austrii (Austro-Węgry) Pierwsze gniazdo towarzystwa założono 7 lutego 1867 we Lwowie, na wzór czeskiego Sokoła, utworzonego przez Mirosława Tyrsza w Pierwszymi działaczami sokolimi we Lwowie byli: Klemens Żukotyński, Ludwik Goltental, Jan Żaplachta-Zapałowicz, Józef Milleret, Jan Dobrzański, Antoni Durski, Żegota Krówczyński, Władysław Janikowski.
Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” we Lwowie – zwane później „Sokołem Macierzą” – przez okres pierwszych 17 lat działało jako jedyne na ziemiach polskich. Jego kolejne gniazda powstawały pierwotnie w Galicji, gdyż to właśnie w tym zaborze Polacy posiadali największą swobodę działania, m.in. tak powstało w Jaworznie. Jako pierwsze poza Lwowem, zawiązały się w gniazda – filie w Tarnowie i Stanisławowie. Rok następny wzbogacił sokolstwo o cztery nowe, ważne placówki: w PrzemyśluTow. Gimnastyczne „Sokół” w Polsce południowo-wschodniej. Tradycja i współczesność. Przemyśl 2015., Krakowie, Kołomyi i Tarnopolu. W powstała filia w Nowym Sączu, w tym samym roku w Jaśle, a w w Sanoku, w w Gorlicach. Szczególnie ważne okazało się powstanie silnej organizacji sokolej w Krakowie, która zaczęła aktywnie oddziaływać na powstawanie nowych gniazd w Galicji Zachodniej. W powstała jednolita organizacja pod nazwą „Związek polskich gimnastycznych Towarzystw sokolich w cesarstwie austriackim”, której siedzibą był Lwów. Podczas II Zlotu, który odbył się w we Lwowie Związek otrzymał sztandar. Projekt przygotował Stanisław Dębicki, a haft wykonano w stowarzyszeniu pracy kobiet we Lwowie pod kierunkiem Bronisławy Czajkowskiej. Sokoła za którym wstaje słońce wolności wyszyła M. Nowakowa. Otaczały go herby miast będących siedzibami towarzystw związkowych. W momencie wręczenia miał tylko jedno lico, na drugiej stronie miał znaleźć się wyhaftowany na białym tle obraz Matki Boskiej Częstochowskiej, który znajdował się na wystawie. W 1894 r. podjęto decyzję na podział obszaru na 7 okręgów technicznych na terenie Galicji:
I krakowski z gniazdami: Kraków, Bochnia, Jaworzno, Myślenice, Oświęcim, Podgórze, Wadowice, Wieliczka i Żywiec II tarnowski z gniazdami: Tarnów, Brzesko, Dąbrowa, Gorlice, Limanowa, Nowy Sącz, Pilzno, Stary Sącz i Wojnicz III rzeszowski z gniazdami: Rzeszów, Brzozów, Jasło, Krosno, Łańcut, Ropczyce, Tarnobrzeg, Tyczyn IV przemyski z gniazdami: Przemyśl, Jarosław, Jaworów, Radymno, Sambor, Sanok, Zagórz V lwowski z gniazdami: Lwów I, Chodorów, Drohobycz, Gródek, Lwów II, Rohatyn, Stryj, Sokal, Żółkiew VI tarnopolski z gniazdami: Tarnopol, Brody, Brzeżany, Trembowla, Założyce, Zbaraż, Złoczów VII stanisławowski z gniazdami: Stanisławów, Buczacz, Czerniowce, Czortków, Delatyn, Kalusz, Kołomyja, Śniatyn, Zaleszczyki
Nowe gniazda były przydzielane do właściwego okręgu. Okręgi organizowały ćwiczenia, lustracje techniczne i zloty okręgowe.
Tworzono oddziały konne, wioślarskie, kolarskie, sekcje gimnastyczne (prof. Piasecki, dr. Wyrzykowski, Walerian Sikorski).
Oprócz austriackiej Galicji, gniazda Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” również powstawały na należącym także do Austrii i zamieszkałym przez Polaków Śląsku Cieszyńskim. Pierwsze gniazdo Sokoła na Śląsku Cieszyńskim powstało w Cieszynie w (Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” w Cieszynie) i pierwotnie zostało ono podporządkowane pod okręg I krakowski, mimo że Śląsk Cieszyński nie należał do Galicji, lecz do innej prowincji, ale podporządkowano pod okręg krakowski, ponieważ pozostała część Śląska, gdzie powstawały gniazda Sokołów, należała do państwa niemieckiegoTowarzystwo Gimnastyczne „Sokół” w Cieszynie.
Gniazda Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w Galicji i na Śląsku Cieszyńskim, aż do odzyskania niepodległości przez Polskę w , cieszyły się największą swobodą działania ze względu na przynależność do państwa austriackiego, które darzyło Polaków największą sympatią.
Związek Sokołów Polskich w Państwie Niemieckim Pierwsze gniazdo w zaborze pruskim Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”, zaczęło działać w w Inowrocławiu, a następne powstały kolejno w w Poznaniu (Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” w Poznaniu) i w Bydgoszczy, w w Toruniu czy w w Kościerzyniehttps://dziennikbaltycki.pl/towarzystwo-sokol-w-latach-18961939/ar/9931350Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” w Kościerzynie. W 1893 roku również następuje integracja organizacji sokolskich działających w regionie w „Związek Sokołów Wielkopolskich”, w którego skład wchodzi 9 gniazd: inowrocławskie, kruszwickie, bydgoskie, poznańskie, szamotulskie, śremskie, berlińskie, pleszewskie oraz ostrowskie.
Pierwsze gniazdo Sokoła na Śląsku powstało we Wrocławiu na Dolnym Śląsku. Było to Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” we Wrocławiu, założone 21 lipca 1894. Drugie śląskie gniazdo założono na Górnym Śląsku w Bytomiu. Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” w Bytomiu założył 25 września 1895 robotnik Józef Tucholski„Encyklopedia powstań śląskich”, Instytut Śląski w Opolu, Opole 1982, s. 561, hasło Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”.. Później powstały także inne śląskie gniazda organizacji jak np. w Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” w Katowicach. Do wybuchu I wojny światowej powstało ich na Śląsku 23, a w 1919 działało ich już 59. Dnia 31 grudnia 1920 dzielnica śląska Sokoła zrzeszała około osób rozlokowanych w 265 gniazdach znajdujących się na całym obszarze Górnego Śląska.
Związek Sokołów Polskich w Rosji Najpóźniej organizacje sokolskie tworzą się w zaborze rosyjskim. Po powstały związki w Królestwie Kongresowym, na tzw. ziemiach zabranych czy bezpośrednio w Rosji. Po Zlocie Grunwaldzkim w Krakowie pod zaborem austriackim (1910) zaczęto tworzyć Polowe Drużyny Sokole (wojskowe) i skauting. Najwcześniej oraz najliczniej drużyny sokole utworzyły się w Zagłębiu Dąbrowskim, potem także w Warszawie, na Mazowszu i innych częściach Królestwa Kongresowego (Kielce, Łódź, Lublin, Radom itd.). W latach 1905–1907 w regionie tym powstało piętnaście nowych gniazd sokolich. Siedzibą polskiego ruchu gimnastycznego w całym Królestwie Polskim był w tym rejonie Sosnowiec. Oprócz tego, gniazda powstawały również na ziemiach zabranych, m.in. w Białymstoku, Grodnie czy Wilnie.
Wybuch wojny światowej w , spowodował przystąpienie „Sokoła” w Małopolsce do Legionów Polskich (głównie II Brygady pod dowództwem gen Józefa Hallera). Wydarzenie to zapoczątkowało nową kartę w dziejach organizacji. Skutkami wojny były znaczne zniszczenia majątku trwałego i znaczne rozbicie organizacji.
„Sokół” w II Rzeczypospolitej: scalenie, reorganizacja