System fonetyczny języka szwedzkiego charakteryzuje się silnie rozwiniętym systemem samogłosek, liczącym 22 fonemy oraz równie obfitym systemem spółgłosek. Rekompensatą tak bogatego systemu samogłoskowego jest brak dyftongów. Zarówno samogłoski jak i spółgłoski podlegają zjawisku iloczasu. Intonacja języka jest specyficzna, oprócz akcentu uderzeniowego i ogólnego akcentu zdaniowego występuje również akcent toniczny, który ma wartość dystynktywną, tzn. może wpływać na zmianę znaczenia wyrazów.

Samogłoski W języku szwedzkim występują dwadzieścia dwa fonemy wokaliczne. Szwedzkie samogłoski mogą być zarówno długie jak i krótkie. Długość jest cechą dystynktywną, choć najczęściej zmianie długości samogłoski towarzyszą też zmiany jakościowe.

Diagram Jonesa – graficzna reprezentacja miejsca i sposobu artykulacji dla samogłosek szwedzkich

Cechą charakterystyczną języka szwedzkiego jest bogaty i rozbudowany system samogłosek. Prawie każda samogłoska występuje w dwóch wariantach: długim i krótkim. Zjawisko to, zwane iloczasem, pojawia się w sylabach akcentowanych, które z założenia są długie; jeśli samogłoska jest krótka, jest ona rekompensowana przez długą spółgłoskę (zjawisko to zostało szerzej omówione w rozdziale iloczas).

Szwedzkie samogłoski dzielą się na cztery rodzaje pod względem otwarcia: zamknięte (ścieśnione), półzamknięte (lub przymknięte), półotwarte i otwarte. W porównaniu z językiem polskim, w szwedzkim występują dwie samogłoski środkowojęzykowe (szwa). Jest również pewna grupa samogłosek o dużym rozwarciu jamy ustnej (z tzw. odwróconego diagramu Jonesa). Dokładniejszą charakterystykę samogłosek szwedzkich przedstawia diagram poniżej.

Samogłoska Przykład Samogłoska Przykład sil, sito sill, śledź hel cały häl, pięta häll, skała mat, żywność matt, przygnębiony mål, cel moll, moll bot, pokuta bott, żyła ful, brzydki full, pełny syl, szydło syll, kuszetka nöt, orzech nött, noszony

Spółgłoski

System spółgłosek szwedzkich jest średnio rozbudowany. W jego skład wchodzą zarówno spółgłoski dźwięczne jak i bezdźwięczne, choć nie każda dźwięczna ma swój bezdźwięczny odpowiednik. Poza spółgłoskami nosowymi m i n pozostałe są spółgłoskami ustnymi. Również spółgłoski ulegają zjawisku iloczasu: w akcentowanej sylabie spółgłoska jest długa o ile znajdująca się przed nią samogłoska jest krótka. Podwójna spółgłoska wymawiana jest jak geminata a nie jak dwie spółgłoski znajdujące się obok siebie.

Pod względem sposobu artykulacji spółgłoski szwedzkie dzielą się następująco:

wybuchowe: dwuwargowe p, b, welarne k, g, zębowe t, d, oraz alweolarne rd i rt. Dwie ostatnie spółgłoski nie istnieją w języku polskim.

trące: wargowo-zębowe f, v, alweolarne s, postalweolarne rs oraz j i sje-

drżące r wymawiane z reguły przedniojęzykowo (podobnie jak w języku polskim). Istnieją jednak dialekty, zwłaszcza na południu Szwecji, w których r jest tylnojęzykowe. Dopuszcza się również trącą wymowę r.

boczne (lateralne): alweolarne l i postalweolarne -rl

nosowe: m i n.

+ Spółgłoski wargowe wargowozębowe zębowe alweolarne palatalne welarne krtaniowe Dźwięczność - + - + - + + - + - + - nosowe m n ŋ wybuchowe p b t d k ɡ szczelinowe f v s ʃ̴ ç ʝ Aproksymanty h boczne l drżące ɾ

System spółgłosek szwedzkich oraz miejsce i sposób ich artykulacji

Zjawiska fonetyczne w wyrazie Każdy wyraz wypowiadany w izolacji jest akcentowany. Rozróżnia się dwa rodzaje akcentu – przyciskowy (dynamiczny) oraz toniczny. Nieakcentowane są często czasowniki posiłkowe i niektóre przyimki. Charakterystycznym zjawiskiem szwedzkiego systemu fonetycznego jest iloczas, czyli zróżnicowanie głosek pod względem czasu artykulacji.

Iloczas Z pojęciem długości samogłosek i spółgłosek związane jest pojęcie iloczasu czyli różnicy w długości poszczególnych fonemów. Podlegają mu zarówno samogłoski jak i spółgłoski. Zjawisko dotyczy zawsze sylaby akcentowanej.

Iloczas silnie związany jest z akcentem wyrazowym. Zasadą języka szwedzkiego jest, iż akcentowana sylaba zawsze jest długa, przy czym elementem długim w sylabie może być samogłoska albo spółgłoska. Samogłoska jest długa w następujących przypadkach: znajduje się w wygłosie absolutnym czyli na końcu wyrazu: blå (niebieski), ko (krowa) następuje po niej spółgłoska krótka: kal (łysy)

Samogłoska jest krótka, jeśli w sylabie, w której się znajduje po niej znajduje się: spółgłoska długa, np. kall (zimny), rott – czerwony grupa spółgłoskowa, np. konst (sztuka), hast – pośpiech

Akcent dynamiczny Akcent dynamiczny (przyciskowy) polega na głośniejszym wymówieniu akcentowanej sylaby w porównaniu z pozostałymi sylabami danego wyrazu. Nie jest on przypisany do konkretnej sylaby – może padać na każdą sylabę wyrazu, choć najczęściej jest to pierwsza sylaba: fågel (ptak). Może jednak znajdować się w środku wyrazu, np. betala (płacić) jak również na końcu, np. sensationel (sensacyjny). W wyrazach rodzimych akcent główny pada najczęściej na pierwszą sylabę, akcent na sylabę ostatnia występuje głównie w wyrazach obcego pochodzenia.

Akcent toniczny Cechą charakterystyczną języka szwedzkiego jest występowanie akcentu tonicznego (muzycznego, prozodycznego). W przeciwieństwie do akcentu dynamicznego jego istotę nie jest wymówienie akcentowanej sylaby mocniej, a tonem o innej wysokości – podobnie jak to zwykle dzieje się w zdaniu. Istnieją dwa rodzaje akcentu tonicznego: akcent akutowy (noszący często nazwę akcent nr 1, AT1 itp.) i grawisowy (akcent nr 2, AT2).

Akcent akutowy W językach nietonicznych, np. fińskim lub polskim, jest jedynym występującym rodzajem akcentu prozodycznego. W języki szwedzkim stoi w opozycji do akcentu grawisowego. Charakteryzuje go znaczne opadanie melodii na końcu wyrazu. W poniższych przykładach oznaczony o.

Następujące grupy wyrazów mają akcent toniczny AT1: wyrazy jednosylabowe: en ohund, en ohus, ostor'. Rzeczowniki tej grupy nie zmieniają akcentu w formie określonej:

ett obarn (AT1) – obarnet (AT1)

ett ohus (AT1) – ohuset (AT1)

Reguła ta nie dotyczy liczby mnogiej, gdzie rzeczowniki akcentowane w liczbie pojedynczej akcentem AT1 mogą przyjmować akcent AT2:

en ohund (AT1) – ohunden (AT1) – xhundarna (AT2)

rzeczowniki dwusylabowe zakończone na -el, -er, -en, np. en ocyckel, ett ovatten. Nie jest to reguła ścisła, istnieją wyjątki, np. en xnyckel, en xsyster rzeczowniki zakończone na -is oraz -iker: en opotatis, en ofanatiker rzeczowniki należące do deklinacji III a zakończone w liczbie mnogiej na -er. W tej grupie przeważają wyrazy obcego pochodzenia z akcentem na ostatnią sylabę. Rzeczawniki te zachowują akcent AT1 również w formie określonej liczby pojedynczej a także w formie określonej liczby mnogiej;

(en) ostudent – stuodenter. (en) obok – oböcker

(en) obond – obönder – obönderna

formy osobowe (czas teraźniejszy i przeszły) czasowników koniugacji II i IV, przy czym bezokolicznik tych czasowników może przyjmować akcent AT2:

att xsäga – osäger

czasowniki zakończone na -era zarówno w bezokoliczniku jak i w formach osobowych: publiocera, stuoderade przymiotniki kończące się na -isk i przysłówki zakończone na -iskt: otypisk, ofaktiskt dni tygodnia: omåndag, otisdag większość wyrazów niezłożonych, w których akcent nie pada na pierwszą sylabę: moodern, eogentlig

Akcent grawisowy right|thumb|Różnica w artykulacji akcentów AT1 i AT2 na przykładzie wyrazu anden.

Występuje tylko w wyrazach dwu- i więcej sylabowych. Charakteryzuje się dwoma przyciskami na różne sylaby w obrębie tego samego wyrazu. W wyrazach więcej niż dwusylabowych akcent nie musi przypadać na sylaby sąsiednie, a miejsce jego przypadania jest uwarunkowane historycznie. Pierwsza sylaba wypowiadana jest tonem wyższym niż podstawowy, następnie po opadnięciu tonu, po przejściu do następnego wyrazu ton ponownie się wznosi o około jedną tercję – przy czym tę sylabę również należy wymówić z przyciskiem. Należy być świadomym, iż istnieją znaczne różnice w realizacji wymowy tego akcentu. W niektórych dialektach, np. w finlandssvenska (szwedzki mniejszości szwedzkojęzycznej w Finlandii) ten typ akcentu nie istnieje. W poniższych przykładach oznaczony x.

Różnica w artykulacji akcentów AT1 (schemat po lewej) i AT2 (schemat po prawej)

Akcent toniczny AT2 występuje w następujących przypadkach: większość wyrazów dwu- lub więcejwyrazowych pochodzenia rodzimego, przy czym akcent główny (i akcent dynamiczny) pada na pierwszą sylabę większość złożeń, zarówno współczesnych jak i historycznych. Akcentowane są sylaby wyróżnione w wyrazach podstawowych złożenia: sjuk-skoterska.

Akcent toniczny jest czasem cechą dystynktywną: wyrazy różniące się akcentem przyjmują inne znaczenie. Oto przykłady:

oallting – wszystko xallting – parlament islandzki

oanden – kaczor, xanden – duch

obiten – kawałek, xbiten – ugryziony

obrunnen – studnia, xbrunnen – spalony

ostegen – krok, xstegen – drabina

ovärden – gospodarz, xvärden – wartości

Cechy prozodyczne języka right|thumb|Brzmienie języka szwedzkiego – melodia i akcent Język szwedzki jest językiem o wyraźnym systemie prozodycznym. O jego brzmieniu decydują zarówno akcenty wyrazowe: dynamiczny i toniczny, jak też rytm i melodia zdania. Są one specyficzne dla szwedzkiego i różnią się od używanych w innych językach. O ile akcent wyrazowy posiada cechy dystynktywne, o tyle rytm i melodia nie mają znaczenia ściśle gramatycznego, a jedynie nadają określony wyraz zdaniu i wpływają na reakcję językową rozmówcy.

Rytm System rytmiczny języka jest odpowiedzialny za to, który wyraz otrzymuje w zdaniu mocniejszy nacisk. Decyduje o tym (jak w wielu innych językach) emocjonalny kontekst wypowiedzi. W wypowiedziach o neutralnym kontekście emocjonalnym akcent przypada na leksemy, natomiast nie akcentuje się wyrazów funkcyjnych i gramatycznych: rodzajników, zaimków, spójników, partykuł i czasowników modalnych.

Ett högt hus – wysoki dom

Vad har han redan gjort? – co on już zrobił?

Natomiast w przypadku wypowiedzi nacechowanej emocjonalnie (emfatycznej) akcent pada na ten element zdania, który normalnie byłby nieakcentowany, lecz mówiący decyduje się wybić.

Intonacja zdania Nie jest ona tożsama z intonacją wyrazową ani akcentami tonicznymi AT1 i AT2. Przede wszystkim dlatego, że w przeciwieństwie do akcentu tonicznego nie jest cechą dystynktywną – nie wpływa na zmianę znaczenia wyrazu. Intonacja zdaniowa to opadanie lub wznoszenie się tonu w zależności od typu zdania. Najwyższy ton przyjmuje najważniejszy wyraz w zdaniu, noszący akcent logiczny:

Pod względem przebiegu linii melodycznej intonację dzieli się na wznoszącą i wznosząco-opadającą. Intonacja wznosząco opadająca polega na tym, że linia melodyczna wznosi się aż do najważniejszego elementu w zdaniu mającego akcent logiczny a następnie opada. Ten typ intonacji występuje w: zdaniach twierdzących i przeczących nienacechowanych emocjonalnie rozkazach: Hämta min tröja, är du snäll. – Przynieś mi mój sweter, proszę. pytaniach szczegółowych: Hur gammal är han? -Ile on ma lat?

Intonacją wznoszącą charakteryzują się pytania o rozstrzygnięcie: Har du funnit mina nycklar? Czy znalazłeś moje klucze?

Wymowa a ortografia System zapisu samogłosek szwedzkich jest etymologiczny i niekiedy nie odpowiada wymowie. Istnieją pewne reguły, zwłaszcza przy rozstrzyganiu o długości samogłosek. System zapisu jest skomplikowany i obfituje w liczne wyjątki. Spółgłoski szwedzkie (poza kilkoma wyjątkami) wymawiane są zgodnie z zapisem. Jednym z charakterystycznych zjawisk w systemie konsonantycznym jest koegzystencja niektórych pojedynczych spółgłosek z określoną grupą samogłosek – przednimi lub tylnymi. Przykładowo, spółgłoska /k/ łączy się tylko z samogłoskami tylnymi, np. /o:/, /u/: korna, kall. Jej odpowiednikiem dla samogłosek przednich jest /ç/ np. kilo wym. /çilo/.

Dystrybutywna wymowa spółgłosek zapisywanych [k] i [g] w zależności od następującej po niej samogłoski

Wymowa a zapis spółgłosek szwedzkich

c: przed – i, y, e, ä, ö najczęściej wymawiamy jak s, a przed – a, u, o, å najczęściej jako k.