mały|Wykres wystąpień słów w Moby Dicku – kolorem czerwonym zaznaczono hapaks legomena Hapaks legomenon (rzadziej: hapax legomenon; z stgr. ἅπαξ λεγόμενον hapaks legomenon, „rzecz raz powiedziana”; ἅπαξ hapaks – etym. „jednym umocowaniem, jednym wbiciem” – stąd: „jeden raz, raz, raz na zawsze”; λεγόμενον legomenon – „rzecz mówiona”) – wyraz, wyrażenie, forma stylistyczna, która występuje tylko jeden raz w danym dokumencie (czy w całej twórczości pisarza) lub jest poświadczona jednym cytatemSłownik terminów literackich, Ossolineum, Wrocław 1989.W. Kopaliński, Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych, Wiedza Powszechna, Warszawa 1989.Słownik wyrazów obcych, PWN, Warszawa 1995..

Pojęcie to stosuje się również w odniesieniu do słów pojawiających się odpowiednio dwa razy (dis legomenon), trzy razy (tris legomenon) lub cztery razy (tetrakis legomenon). Ze względu na brak szerszego kontekstu użycia, wyrażenia te są szczególnie trudne do interpretacji semantycznej i przetłumaczenia.

Przykłady

Biblia W tekście Pisma Świętego występuje ponad tysiąc wyrazów o charakterze hapaks legomena, z czego większość w Starym Testamencie (napisanym w języku hebrajskim i aramejskim). Księga Rodzaju (Rdz 6, 14): słowo goper (גפר) określające żywicę lub gatunek drzewa, z którego miała zostać zbudowana Arka Noego (tłumaczone najczęściej jako „drzewo żywiczne” lub pozostawione bez tłumaczenia – „drzewo gofer”). Księga Wyjścia (Wj 16, 15): hebrajskie określenie manny – man (מָן), oznaczające dosłownie pytanie: „co to jest?”. Ewangelie synoptyczne (np. Mt 6, 11): greckie słowo epiousios (stgr. ἐπιούσιος) w modlitwie Ojcze nasz, tłumaczone tradycyjnie jako „powszedni” (w odniesieniu do chleba), którego dokładne znaczenie lingwistyczne (być może „nadsubstancjalny” lub „na dzień jutrzejszy”) wciąż pozostaje przedmiotem sporów egzegetycznych.

Literatura W literaturze greckiej liczne hapaks legomena występują w dziełach Homera (np. słowo aprosopoleptos – „niestronniczy”). W języku angielskim zjawisko to jest powszechne w sztukach Williama Shakespeare'a (np. słowo honorificabilitudinitatibus w komedii Stracone zachody miłości). W języku polskim neologizmy o charakterze jednorazowym tworzyli m.in. Bolesław Leśmian (leśmianizmy) oraz Cyprian Kamil Norwid.

Przypisy

Zobacz też

Kategoria:Środki stylistyczne Kategoria:Semantyka