thumb|300px|Fresk z Kaplicy Sykstyńskiej Grzech pierwszych rodziców i wypędzenie z raju. Grzech – przekroczenie norm religijnych. W religiach, w których Bóg jest bytem osobowym, jak judaizm i chrześcijaństwo, grzech oznacza dobrowolne zerwanie przymierza z Bogiem poprzez dokonanie złego czynu.
Znaczenie
Dokładniej jest to świadome i dobrowolne działanie lub jego brak (grzech zaniechania), bądź też postawa, która stoi w sprzeczności z nakazami Boga lub bogów danej religii. Inaczej rzecz ujmując grzech to postawa lub działanie wbrew Bogu, sprzeczne z jego charakterem, powodujące świadomą alienację jednostki ludzkiej wobec tegoż Boga.
Przeważnie religie rozróżniają różne rodzaje, wagi, czy stopnie grzechu, a określenie „grzech” niekoniecznie stosowane jest do wszystkich tego typu działań. Popełnienie grzechu częstokroć oznacza wstąpienie w stan nieczystości, który jeśli nie zostanie usunięty, może prowadzić do kary w życiu pozagrobowym, zwykle jest to zesłanie do piekła lub brak jedności z Bogiem.
W niektórych religiach grzechy popełnione przez przodków mogą być dziedziczone. Szczególnym przypadkiem jest grzech pierworodny w części wyznań chrześcijańskich, który oznacza skażenie natury wszystkich ludzi przez ich skłonność do czynienia zła. Grzech ten zostaje usunięty w czasie chrztu (lecz nie znosi skłonności do zła), będącym jednocześnie sakramentem inicjującym w katolicyzmie (obrzęd jego odczynienia przeprowadzali np. Prusowie).
Grzech jest zazwyczaj uważany za czyn obiektywnie zły (obiektywna ocena grzechu nie ma zastosowania w przypadku zdefiniowanego dobra i zła jako subiektywnych wartości moralnych), jednak jeżeli jego działanie nie jest świadome i dobrowolne to, odpowiedzialność za tenże grzech (według części systemów wyznaniowych) może być zmniejszona. Grzechem cudzym nazywa się działanie lub jego brak, które prowadzi do grzechu drugiego (obojętność czy namawianie do grzechu). Potocznie grzechem nazywa się myśl, wypowiedź lub czyn moralnie naganny, szkodzący innym lub (według części wyznań) osobie dokonującej grzechu. Grzech w tym znaczeniu oddala grzesznika (grzeszącą osobę) od bóstwa i innych ludzi, obciążając jednocześnie sumienie tej osoby winą.
Według Władysława Witwickiego poczucie grzechu, poczucie czegoś nieczystego towarzyszy poczuciu świętości. Grzeszne wydają się być czyny szkodliwe dla społeczeństwa – wtedy poczucie grzechu staje się wyrazem instynktu społecznego. W innych wypadkach napiętnowane bywają tym znamieniem zachowania obojętne etycznie, na przykład zjadanie pewnych pokarmów nieszkodliwych czy praca w pewnych dniach. Człowiek o żywym poczuciu religijnym odczuwa jako grzech nie tylko pewien rodzaj czynów, ale również odczuwa stan grzechu, czyli stan trwałej nieczystości w sobie samym lub w innych.
Chrześcijaństwo Biblijne pojęcie grzechu Biblia ukazuje Boga jako wszechmogącego, transcendentnego Stwórcę. Jest on pełen miłosierdzia wobec człowieka, który jawi się jako grzesznik, jedno z najbardziej niewdzięcznych stworzeń. Trzeci rozdział Księgi Rodzaju ukazuje grzech człowieka w jego wielu aspektach. Grzech Adama i Ewy ukazany został tam jako nieposłuszeństwo Bogu i Jego przykazaniu. Towarzyszył mu wewnętrzny akt pychy, człowiek chciał być jak Bóg. Dokonało się to przez namowę diabła. Grzech nie był jedynie czymś zewnętrznym, zniszczenie dotknęło bowiem najgłębszych pokładów osobowości. Zmienił człowieka i jego położenie na gorsze, zanim doznał on kary Bożej. Symbolem tego było poczucie wstydu i nagości. Człowiek doznał też śmierci, będącej brakiem życia, nieobecnością Bożej dobroci. Fizyczna śmierć, wobec braku jasnych pojęć eschatologicznych, jawiła się jako pozbawienie wszelkiego dobra, zamknięcie zbawienia. Ojcowie Kościoła, jak Augustyn z Hippony akcentując śmierć fizyczną, podkreślali właśnie tę całościową rzeczywistość śmierci (por. Państwo Boże 13.12). Podobnie rozumiała go liturgia Kościoła, przywołując śmiertelną kondycję człowieka w pokutnym obrzędzie posypania popiołem. Pojęcie śmierci związanej z grzechem, znajduje swe dalsze wyjaśnienie w rozdz. 4-11 Księgi Rodzaju. Opisują one stan ludzkości przed Abrahamem, ukazując rozpowszechnianie się grzechu na cały świat. Grzech jest więc tam rozumiany jako niewola, z której nie ma wyzwolenia siłami ludzkimi – jedynie interwencją Bożą. Stąd następuje w Biblii opis Egiptu, jako domu niewoli (Wj 20,2; Pwt 5,6), będącego ziemią bożków, a więc ziemią grzechu (por. Ez 20,7; Oz 7,16; 8,13; 13,4). Rozdział trzeci Księgi Rodzaju nie postrzega grzechu jedynie w kategoriach pożądliwości, jest dramatem dokonującym się między Bogiem człowiekiem i diabłem, gdzie wyłączony jest gnostycki dualizm. Diabeł jest przedstawiony jako zwierzę (wąż), a więc jako stworzenie Boże. Razem z nędzą, w jaka popadł człowiek, ujawnia się Boża dobroć i miłosierdzie. Św. Paweł zauważy, że chociaż człowiek zgrzeszył, został pokonany przez zło, jednak ostatecznie może „zło dobrem zwyciężać” (Rz 12,21). Dzięki tej wypowiedzi apostoła i z kontekstu biblijnego można zrozumieć, że kara Boża miała charakter leczniczy. Ireneusz z Lyonu widział grzech Adama jako integralną część Bożego planu zbawienia. Stąd również Exultet głosi: „Szczęśliwa wina, która zasłużyła na takiego Odkupiciela”.
Kościół ojców apostolskich Od samego początku chrześcijaństwa, autorzy takich dzieł jak Didache, Pasterz Hermasa, także Ignacy Antiocheński w swoich Listach i in. wyrażali przekonanie, że grzechy ciężkie nie są rzadkie wśród chrześcijan. C. Vogel podaje spis dwunastu grzechów zaczerpnięty z pism nowotestamentalnych i ojców apostolskich: Nieczystość: cudzołóstwo, nierząd, pederastia, pożądliwość, słowa nieczyste Zabójstwo Bałwochwalstwo Magia Chciwość Kradzież Zawiść: zazdrość, zła żądza, miłość próżnej chwały, nienawiść Kłamstwo: fałszywe świadectwo, fałszywe przysięgi, hipokryzja, obmowa Złość: gniew, niepodporządkowanie się, kłótliwość, perwersyjność, zły charakter, złe plotki, obraźliwe wyzwiska, krzywda, wprowadzanie w błąd. Pycha: zarozumiałość, próżność, arogancja. Niestałość i głupota Pijaństwo i nieumiarkowaniePor. . Katolicyzm Definicja według św. Tomasza z Akwinu Według definicji Tomasza z Akwinu, którą zaczerpnął od Augustyna z Hippony,
W rozumieniu Tomasza z Akwinu prawo wieczne strzeże podstawowego sensu życia człowieka, a czyli grzech jako przekroczenie tego prawa, to każde takie zachowanie, które niszczy ludzkie życie, jego godność i znaczenie:
thumb|250px|Grzech jest w katolicyzmie istotnym elementem doktryny i duszpasterstwa. Jedną z podstawowych dróg terapii jest sakrament pojednania, czyli tzw. spowiedź. Ilustracja z austriackiego podręcznika religii dla młodzieży z 1920 r. Grzech śmiertelny jest, według innego sformułowania Tomasza, odwróceniem się od dobra niezmiennego, którym jest Bóg, a zwróceniem się ku dobru zmiennemu, czyli stworzeniom. Owo nieuporządkowane zwrócenie się ku stworzeniom jest elementem materialnym grzechu, nazywa się je inaczej pożądliwością / concupiscentia/, podczas gdy elementem formalnym jest utrata przymierza z Bogiem, czyli pierwotnej sprawiedliwościTo rozróżnienie Tomasz odnosi także do grzechu pierworodnego, por. Thomas Aquinas. Theological texts, s. 118, przypis 1.. Jest ono nazywane winą śmiertelną – culpa mortalis (Summa theologiae III q86 a4; por. I-IIae q87 a4). Wina śmiertelna jest gładzona, kiedy przez łaskę usunięty zostaje stan odwrócenia umysłu od Boga. Wolna wola zwraca się wtedy ku Bogu w akcie wiary – actus fidei formatae. Zaś w odniesieniu do grzechu wolna wola dokonuje aktu pokuty – actus poenitentiae (STh III q86 a6 rad1). To nieuporządkowane zwrócenie się ku dobru zmiennemu pociąga za sobą karę doczesną – reatus poenae, która jedynie może przywrócić nieuporządkowanie grzechu do porządku sprawiedliwości (STh III q86 a5)Por. Suma Teologiczna w przekładzie londyńskim: . Według Josefa Piepera, określenie „dobrowolne odwrócenie od Boga” (por. STh II-IIae q34 a2) jako jedyne ukazuje co dzieje się wewnątrz człowieka, gdy grzeszyJ. Pieper, The Concept of Sin, South Bend, Indiana: St. Augustine's Press, 2001, s. 56, ..
Grzech w nauczaniu Kościoła katolickiego jest świadomym i dobrowolnym przekroczeniem prawa bożego. Może to oznaczać zerwaniem jedności z Bogiem i może się wiązać z utratą łaski uświęcającej i w konsekwencji wiecznego zbawienia. Każdy grzech oddala od Boga – również grzech popełniony w stanie braku łaski uświęcającej (jego skutkiem może być m.in. większa trudność w nawróceniu się).
Podstawowym według katolicyzmu punktem wiary chrześcijańskiej, a szczególnie kerygmatu, jest uznanie ludzkiej grzeszności (skłonności do zła). Według katolików zrozumienie tego faktu pozwala na współdziałanie z łaską Boga i osiągnięcie szczęścia, które nie przemija, a zaczyna się już na ziemi. Jest jednak dogmatem Kościoła to, że wolna od grzechu była Najświętsza Maryja Panna, istnieje też dawna i szeroko uznawana teza teologiczna o wolności od grzechu świętego Józefa. Nauczanie Kościoła, w oparciu o Pismo Święte („Jeśli mówimy, że nie mamy grzechu, to samych siebie oszukujemy i nie ma w nas prawdy.” 1 J 1,8 według Biblii Tysiąclecia) głosi, że każdy człowiek jest grzeszny – również osoby beatyfikowane i kanonizowane. Kościół również wierzy, że łaska boża umożliwia człowiekowi unikanie grzechu.
Systematyka Grzechy można przypisać do jednej w dwóch kategorii (podział ze względu na ciężar)Zob. KKK 1854:
grzechy śmiertelne – zwracają człowieka w stronę przeciwną do jego ostatecznego celu, zabijają miłość do Boga, wymagają nadprzyrodzonej interwencji Boga w duszy grzesznikaZob. KKK 1856; grzechy powszednie – spowalniają człowieka na drodze do jego ostatecznego celu, osłabiają miłość do Boga, wymagają szczerej woli poprawy i większej współpracy z łaską BożąZob. KKK 1863.
Powyższy podział służy do oceny grzechu w kontekście jego skutków dla życia wiecznego, lecz każdy grzech jest niesprawiedliwością wobec Boga i Jego dzieł. Człowiek w stanie grzechu śmiertelnego traci jedność z Bogiem (łaskę uświęcającą), więc nie może przystępować do Komunii Świętej bez wcześniejszego rozgrzeszenia w sakramencie pokuty i pojednania. Człowiek popełniający grzechy powszednie nie traci łaski uświęcającej, dlatego wystarczy wzbudzenie żalu za grzechy, aby je zgładzićZob. Reconciliatio et paenitentia, 32. Sama Komunia Święta również to czyni.
Istnieją również inne kategorie grzechów, wyróżniające grzechy spośród innych: Grzechy wołające o pomstę do nieba — są to najpoważniejsze wykroczenia, uderzające zarówno w człowieka, jak i społeczeństwo w jakim żyje. Wymienione są m.in. w pkt. 1867 Katechizmu Kościoła Katolickiego.
Grzechy cudze — w katolicyzmie ściśle określona jest także odpowiedzialność moralna za współudział w grzechu cudzym. Katechizm wyróżnia dziewięć sposobów współuczestniczenia w cudzych grzechach: Consilio - namawiać kogoś do grzechu. Mandato - nakazywać grzech. Approbatione - zezwalać na grzech. Provocatione - pobudzać do grzechu. Laude vel blandimento - pochwalać grzech drugiego. Occultatione - milczeć, gdy ktoś grzeszy. Participe - nie karać za grzech. Silentio - pomagać do grzechu. Defensio maleficii - usprawiedliwiać czyjś grzech.
Grzechy zewnętrzne i wewnętrzne – w Kościele katolickim rozpatruje się grzechy zewnętrzne popełnione w wyniku aktu woli skierowanego ku światu zewnętrznemu lub wewnętrzne, które nie objawiają się zewnętrznymi aktami woli. Świadkowie Jehowy