Strofa (z ), zwrotka – jednostka wierszowa, tworząca zestaw pewnej liczby wersów, wyodrębnionych w całość i oddzielonych przerwą graficzną od innej całości. Stanowi całość znaczeniową, rytmiczną, przeważnie też składniową i intonacyjną. Strofa występuje tylko w utworze lirycznym, pełni istotną funkcję w rytmice i intonacji. Strofy mogą występować w wierszach każdego rodzaju: białym, wolnym, sylabicznym, tonicznym, sylabotonicznym, ale w wierszu wolnym mogą nie mieć charakteru regularnego.
Ze względu na liczbę wersów, które wchodzą w skład strofy, można wyróżnić: dystych – strofa składająca się z 2 wersów tercet – strofa składająca się z 3 wersów tetrastych – strofa składająca się z 4 wersów pentastych – strofa składająca się z 5 wersów sestet – strofa składająca się z 6 wersów septet – strofa składająca się z 7 wersów oktostych – rodzaj strofy składającej się z 8 wersów oktawa – rodzaj strofy składającej się z 8 wersów nona – strofa składająca się z 9 wersów decyma – strofa składająca się z 10 wersów jedenastowersowa dwunastowersowa trzynastowersowa czternastowersowa piętnastowersowa szesnastowersowa siedemnastowersowa osiemnastowersowa dziewiętnastowersowa dwudziestowersowa
Podział strof pod względem kompozycyjnym: otwarte zamknięte izometryczne – wersy mają ten sam kształt metryczny, tzn. tę samą liczbę sylab, ten sam rytm heterometryczne – poszczególne wersy są układem o różnym rozmiarze (różna liczba sylab)Słownik terminów literackich, red. Janusz Sławiński, Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 483.
Wiele strof nosi nazwę od imienia lub nazwiska poety, który ją wynalazł lub szczególnie często stosował: strofa alcejska, strofa saficka, strofa mickiewiczowska, strofa Burnsa. Nazwa strofy stanisławowskiej pochodzi od epoki, w której ją stosowano – panowania króla Stanisława Augusta PoniatowskiegoWiktor Jarosław Darasz, Mały przewodnik po wierszu polskim, Towarzystwo Miłośników Języka Polskiego, Kraków 2003, s. 139..
Strofa zamknięta – powstała już w średniowieczu. Stanowi pod jakimś względem wyraźnie zamkniętą całość składniowo-intonacyjną. Wywołuje wrażenie silnego wyodrębnienia w stosunku do strofy, która po niej następuje.
Strofa otwarta – najpopularniejsza od XIX wieku. W XIX wieku strofy liczyły z reguły dwa lub trzy wersy. Strofa otwarta to taka, która nie stanowi całości intonacyjno-składniowej. Łączy się bezpośrednio pod jakimś względem ze strofą, która po niej następuje.
Do kryteriów otwartości bądź zamknięcia strof należą: obraz, temat i myśl.
W wierszu wolnym często zamiast regularnych strof występują strofoidy.
Przypisy
Bibliografia Strofika, red. Maria Renata Mayenowa, Wrocław 1964. Kazimierz Wóycicki, Forma dźwiękowa prozy polskiej i wiersza polskiego, Warszawa 1960.