thumb|Gmach Filharmonii Narodowej w Warszawie (1901), w której w latach 1906–1939 mieścił się Teatr Mały thumb|Budynek Teatru im. Stefana Jaracza w Łodzi thumb|Budynek Teatru Polskiego w Warszawie (projekt Czesława Przybylskiego z 1912) Halina Starska, właśc. Helena Starkiewicz (ur. 13 stycznia 1888 w Krakowie, zm. 21 sierpnia 1957 w Pruszkowie) – polska aktorka teatralna i filmowa (uznawana za pierwszą gwiazdę filmu polskiego) oraz reżyser, kierownik artystyczny i dyrektor teatrów.
Życiorys Dzieciństwo i młodość Helena Starkiewicz była córką Józafata Starkiewicza, inspektora podatkowego w Krakowie (pochodzącego z Białorusi) i Wandy de domo Nowickiej (pochodzącej z Kielecczyzny). W dzieciństwie przebywała w Bośni, m.in. w Sarajewie, i w Galicji. Uczęszczała do szkoły w Kołomyi, a następnie w Krakowie (mieszkając u rodziny wuja, Aleksandra Nowickiego). Skończyła pensję sióstr urszulanek i studiowała historię, literaturę i pedagogikę na Wyższych Kursach dla Kobiet im. Adriana Baranieckiego (1904–1905). W czasie rewolucji 1905 roku przewoziła do Warszawy nielegalne wydawnictwa. Aktorstwa uczyła się od 1906 roku u Aleksandra Zelwerowicza i Józefa Kotarbińskiego.
Lata 1907–1915 Teatry i role Zadebiutowała 7 stycznia 1907 roku na scenie Teatru Małego w Warszawie, przyjmując pseudonim sceniczny – Halina Starska. W tym teatrze zagrała: debiutancki epizod w komedii Niuta Lewandowskiego i Dörmanna rolę Matyldy w Lucyferze E. A. Buttiego Od sezonu 1908/1909 była związana z prowadzonym przez Zelwerowicza teatrem „Victoria” w Łodzi, w którym wystąpiła jako: Rachel w Weselu Wyspiańskiego (reż. Zelwerowicz) Stella w Fantazym Słowackiego (reż. Zelwerowicz) Irina w Trzech siostrach Czechowa (reż. Zelwerowicz) Elsinoe w Irydionie Krasińskiego (reż. Mielewski) Ofelia w Hamlecie Szekspira (reż. Mielewski) Zespół teatru Victoria prezentował sztuki (głównie Wesele) w innych miastach, m.in. w Petersburgu, Zgierzu, Kaliszu, Łowiczu, Częstochowie, Lublinie, Kielcach.
W latach 1909–1911 Starska występowała w kierowanym przez Zelwerowicza Teatrze Polskim w Łodzi (później Teatr im. Stefana Jaracza), m.in. jako: Barbara w prapremierze sztuki Zygmunt August Wyspiańskiego Laura w Zawiszy Czarnym Słowackiego Salomea w Horsztyńskim i Śnie srebrnym Salomei Słowackiego Rachela w Ponad siły Bjørnsona
Po pożarze budynku Teatru Polskiego w Łodzi Starska grała m.in. w Teatrze Zjednoczonym Franciszka Rychłowskiego w Warszawie (m.in. Maryna w Weselu, Kornelia w Irydionie, Julia w To samo Staffa), a w roku 1912 Arnold Szyfman zaangażował ją do nowego Teatru Polskiego w Warszawie, w którym występowała w latach 1913–1914 m.in. jako: Dziewka w Liliach Morstina Tekla w Wąsy i peruka Korzeniowskiego Kalonike w Gromiwoja Arystofanesa Lucynda w Lekarzu mimo woli Moliera Małgorzatka w Szopce warszawskiej Oppmana Marusia w Dziejach Józefa Perzyńskiego Lala w Mezaliansie Wroczyńskiego Chochlik w Balladynie Słowackiego. W tym samym czasie Starska włączyła się do działań Mieczysława Limanowskiego (wspieranych przez Henryka Sienkiewicza i Zenona Przesmyckiego), zmierzających do utworzenia Teatru Powszechnego, który otwarto 15 maja 1915 roku. Teatr wystawił Cyda Corneille’a (parafraza Wyspiańskiego, reż. Limanowski i Zelwerowicz), w którym Starska grała rolę Infantki.
Role w filmach polskich Współpracę z twórcami pierwszych filmów polskich Starska rozpoczęła w 1913 roku od realizacji 3-częściowej filmowej adaptacji Halki, w której zagrała rolę tytułową. Wystąpiła również w innych filmach: 1913 – Tajemnica pokoju nr 100, rola Belli (wytwórnia Kosmofilm) 1914 – Męty z Warszawy i Chciałbym, lecz nie wolno, role niezidentyfikowane (Kosmofilm) 1914 – Fatalna godzina, rola Wandy Świetliczowej (Kosmofilm) 1915 – Szpieg (wytwórnia Sfinks) W filmie Halka rolę Jontka grał Lucjan Wiśniewski, a rolę Janusza – Jerzy Leszczyński. Wszedł na ekrany kin 4 listopada 1913 roku (premiera w kinie Wielki Iluzjon).
Lata 1915–1920 thumb|Misterium jasełkowe (amatorski teatr dziecięcy, 2003) W czasie I wojny światowej Starska, jako osoba narodowości austriackiej, została ewakuowana do Petersburga, z którego przeniosła się do Moskwy. Grała w filmie Władysława Starewicza (Nočnyje priklučenija dariat nam naslaždienija) oraz w moskiewskich przedstawieniach Teatru Polskiego Szyfmana (1916), m.in.: jako Rachel w Weselu (reż. Osterwa) jako Idalia w Fantazym (reż. Juliusz Osterwa) jako Rosa Weneda w Lilli Wenedzie (reż. Szyfman) w wieczorze poezji Adama Mickiewicza (reż. Szyfman)
W roku 1917 brała udział w naradach z Osterwą, Szyfmanem, Limanowskim, Drabikiem, Micińskim, dotyczących planowanej reformy teatru polskiego. Uczestniczyła też w przygotowaniach do wystawienia Dziadów Adama Mickiewicza (reż. Limanowski) i rozpoczęła działalność reżyserską – wystawiła misterium jasełkowe Limanowskiego Bóg się rodzi.
Lata 1920–1939 Po powrocie do Warszawy Starska nie była początkowo (1920–1925) związana na stałe z żadnym z teatrów. Wymienia się np. : 1921 – czytanie fantazji teatralnej Amor felix Zawistowskiego (teatr Reduta Osterwy) 1921 – udział w wieczorze poetyckim Juliana Tuwima (z Jaraczem, sala Towarzystwa Higienicznego) 1921/1922 – wykłady w Szkole Instruktorów Teatralnych 1922 – rola Joanny Cannot w Kłopotach geniusza E. A. Bennetta (Teatr „Maska”) i przedstawienia dla dzieci Bajki (sala operetki „Wodewil”) 1922/1923 – role w Teatrze Komedia i Teatrze im. Wojciecha Bogusławskiego 1923 – występy gościnne w różnych miastach Polski 1923/1924 – wykłady w łódzkiej Szkole Dramatycznej oraz kilka ról w łódzkim Teatrze Miejskim (m.in. ponownie Rachel w Weselu) 1925 – role w Teatrach „Komedia” i „Szkarłatna Maska” w Warszawie (m.in. Nastazja w Idiocie Dostojewskiego)
W sezonie 1925/1926 występowała w Teatrze im. Bogusławskiego (kierowanego przez Zelwerowicza, Schillera i Horzycę) w rolach: Dziewczyny w Achilleis Wyspiańskiego Baronowej w Słomkowym kapeluszu Labiche’a Franki w Pucharze wędrownym Nowakowskiego Elizy w Napoleonie w szlafroku Bozděcha
thumb|Teatr im. Juliusza Słowackiego w Krakowie Od sezonu 1925/1926 występowała w Teatrze im. Słowackiego w Krakowie, kierowanym przez Nowakowskiego. Grała m.in.: Aldyt w Grobie nieznanego żołnierza Paula Raynala Maję w Lecie T. Rittnera Małgorzatę Gautier w Damie kameliowej Dumasa (syna) rolę tytułową w Kochanku Sybilli Thompson Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej Felę w Głazie granicznym Emila Zegadłowicza Irenę w W pętach Bourdeta W latach 1927–1929 wyreżyserowała Śnieg Przybyszewskiego, Simonę J. Devala i Cień Dario Niccodemiego, zorganizowała w Polskim Radiu w Krakowie słuchowiska dla dzieci i młodzieży oraz opracowała teatralne audycje dla dorosłych.
W końcu roku 1929 zrezygnowała z kariery aktorskiej i zajęła się organizacją i prowadzeniem warszawskiego teatru dla dzieci i młodzieży „Jaskółka”. Teatr zawiesił działalność w 1933 roku z powodu trudności finansowych, a Starska została zaangażowana do Teatru Miejskiego w Łodzi. Wyreżyserowała m.in. Dyktatora J. Romainsa, Stefka Devala (z Heleną Zelwerowicz), Wywczasy don Juana Wroczyńskiego.
W roku 1936 powróciła do działań na rzecz teatru dziecięcego. Na Zjeździe Delegatów ZASP wystąpiła z apelem o wprowadzenie kształcenia aktorów teatrów dziecięcych do programu realizowanego w Państwowym Instytucie Sztuki Teatralnej (PIST). Przy Związku Nauczycielstwa Polskiego założyła Objazdowy Teatr dla Dzieci „Płomyka” i „Płomyczka”, z którym występowała w miasteczkach i wsiach Polski centralnej i wschodniej, wystawiając spektakle kukiełkowe (np. O strasznym smoku Marii Kownackiej) i inscenizacje wierszy dla dzieci (np. Juliana Tuwima). Również tej działalności nie udało się rozwinąć ze względu na trudności finansowe. W grudniu 1937 roku Starska otrzymała polecenie ZASP, dotyczące organizacji w Warszawie „Naszego teatru” dla młodzieży i wojska. Do teatru zaangażowano bezrobotnych aktorów. Starska wystawiła w nim m.in. Przyjaciela wesołego diabła Makuszyńskiego. Poza tym starała się zorganizować podróż „wozu filmowego” do Czechosłowacji, Jugosławii i Bułgarii, której celem miało być przygotowanie filmów dla dzieci i młodzieży. Realizację zamierzenia uniemożliwiła wojna.
Okres II wojny światowej Lata II wojny światowej Starska spędziła w okupowanej Warszawie. Utrzymywała się z pracy w kiosku i w kawiarniach oraz z handlu. W 1940 roku była więziona na Pawiaku. W czasie powstania warszawskiego przebywała na Starym Mieście. thumb|Grób Haliny Starskiej na cmentarzu Bródnowskim
Lata powojenne Po zakończeniu wojny reaktywowała objazdowy teatr „Jaskółka”, który został następnie połączony z krakowskim teatrem lalek „Niebieskie Migdały” i nazwany w sezonie 1947/1948 teatrem „Miniatura”. Przy teatrze utworzono Studium Dramatyczne Teatru Lalek; Starska prowadziła tu wykłady w 1948 roku. W kolejnych latach była zaangażowana jako aktorka i reżyser w Teatrach im. Stefana Jaracza w Olsztynie i Elblągu (1948/1949) oraz im. Żeromskiego w Kielcach i Radomiu (1950–1953). W tych latach występowała m.in. w: Wassie Żeleznowej Gorkiego (rola tytułowa) Moralności pani Dulskiej Zapolskiej (rola tytułowa) Odezwie na murze Świrszczyńskiej (Matka) Kruk krukowi oka nie wykole Ostrowskiego (Naumanowa) Tak będzie Simonow (Ciocia Sasza) Nie igra się z miłością de Musseta (epizod)
W ostatnich latach Starska mieszkała w Domu Artystów Weteranów Scen Polskich w Skolimowie. Zmarła w Pruszkowie. Została pochowana (jako Helena Starska-Piasecka) na cmentarzu Bródnowskim (kw. 48F-1-32) (epitafium na płycie nagrobnej nie jest czytelneMarcin Robert Maź, napis na płycie nagrobnej „Halina Starska, aktorka, 1888-1957”.).
Przypisy
Linki zewnętrzne
Kategoria:Pochowani na cmentarzu Bródnowskim w Warszawie Kategoria:Polskie aktorki teatralne Kategoria:Polskie aktorki filmowe Kategoria:Polscy reżyserzy teatralni Kategoria:Urodzeni w 1888 Kategoria:Zmarli w 1957 Kategoria:Dyrektorzy teatrów w Polsce Kategoria:Reżyserzy teatralni związani z Łodzią Kategoria:Aktorki teatralne związane z Łodzią Kategoria:Aktorki filmowe związane z Łodzią Kategoria:Ludzie urodzeni w Krakowie