Teoria deskrypcji – teoria analizy logicznej zdań zawierających deskrypcje określone, sformułowana przez Bertranda Russella w artykule On Denoting z 1905 roku. Jej celem jest pokazanie, że wyrażenia takie jak „obecny król Francji”, „autor Waverleya” albo „najwyższy szczyt świata” nie muszą być traktowane jak zwykłe nazwy własne, lecz mogą być analizowane jako części zdań o strukturze kwantyfikacyjnej.

Russellowska teoria deskrypcji była odpowiedzią na problem wyrażeń denotujących, które są zrozumiałe, choć nie odnoszą się do żadnego istniejącego przedmiotu, np. „obecny król Francji” albo „okrągły kwadrat”. Według Russella takie wyrażenia nie mają samodzielnego znaczenia w izolacji; znaczenie mają całe zdania, w których one występują.

Deskrypcje określone Deskrypcja określona, ang. definite description, to wyrażenie opisowe odpowiadające angielskim zwrotom typu „the F”, np. „the author of Waverley” albo „the present King of France”. W typowym użyciu sugeruje ono, że istnieje dokładnie jeden przedmiot spełniający dany opis.

W języku polskim, który nie ma przedimków, określoność takich wyrażeń wynika zwykle z kontekstu. Przykładami deskrypcji określonych są: „obecny król Francji”, „autor Waverleya”, „autor Lalki”, „najwyższy szczyt świata”.

Analiza Russella Według Russella zdanie zawierające deskrypcję określoną należy analizować jako koniunkcję kilku warunków: warunku istnienia, warunku jedyności oraz warunku przypisania własności danemu przedmiotowi.

Przykładowo zdanie: „Obecny król Francji jest łysy”

nie jest, w analizie Russella, prostym zdaniem o pewnej osobie. Jego sens można wyrazić następująco: istnieje ktoś, kto jest obecnym królem Francji; istnieje najwyżej jedna osoba, która jest obecnym królem Francji; ta osoba jest łysa.

W zapisie symbolicznym można to przedstawić jako: ∃x(Kx ∧ ∀y(Ky → y = x) ∧ Łx)

gdzie: Kx znaczy: „x jest obecnym królem Francji”, Łx znaczy: „x jest łysy”.

Jeżeli nie istnieje dokładnie jeden przedmiot spełniający opis, całe zdanie jest fałszywe. Ponieważ nie istnieje obecny król Francji, zdanie „Obecny król Francji jest łysy” jest, według Russella, fałszywe, a nie pozbawione sensu.

Warunek istnienia i jedyności Kluczowym elementem teorii Russella jest to, że deskrypcja określona zakłada jedyność przedmiotu spełniającego opis. Zdanie postaci: „F jest G”

gdzie „F” jest deskrypcją określoną, można rozumieć jako: istnieje dokładnie jeden przedmiot, który jest F, i ten przedmiot jest G.

Schematycznie: ∃x(Fx ∧ ∀y(Fy → y = x) ∧ Gx)

Oznacza to, że zdanie zawierające deskrypcję określoną jest prawdziwe tylko wtedy, gdy: istnieje co najmniej jeden przedmiot spełniający opis F; istnieje co najwyżej jeden taki przedmiot; ten jedyny przedmiot spełnia predykat G.

Przykład z autorem Waverleya Russell omawiał także przykład wyrażenia „autor Waverleya. Problem polega na tym, że Walter Scott był autorem Waverleya, ale nie oznacza to, że we wszystkich kontekstach można bez zmiany sensu zastąpić wyrażenie „autor Waverleya” nazwą „Scott”.

Zdanie: „Jerzy IV chciał wiedzieć, czy Scott był autorem Waverleya”

nie znaczy tego samego co: „Jerzy IV chciał wiedzieć, czy Scott był Scottem”.

Drugie zdanie przypisywałoby Jerzemu IV zainteresowanie banalnym prawem tożsamości. Russell wyjaśniał tę różnicę przez analizę deskrypcji: „autor Waverleya” nie jest w tym zdaniu zwykłą nazwą, lecz częścią bardziej złożonej struktury logicznej.

Zasięg deskrypcji Teoria Russella pozwala także wyjaśnić dwuznaczność zdań przeczących z deskrypcjami pustymi. Przykładem jest zdanie: „Obecny król Francji nie jest łysy”.

Można je rozumieć na dwa sposoby: Nieprawda, że istnieje dokładnie jeden obecny król Francji i że jest on łysy. Istnieje dokładnie jeden obecny król Francji i nie jest on łysy.

Pierwsza interpretacja jest prawdziwa, ponieważ nie istnieje obecny król Francji. Druga interpretacja jest fałszywa, ponieważ zakłada istnienie takiej osoby. Różnica ta jest związana z zasięgiem deskrypcji i zasięgiem negacji.

Znaczenie teorii Teoria deskrypcji Russella stała się jednym z klasycznych punktów odniesienia w filozofii analitycznej, filozofii języka i logice filozoficznej. Jej znaczenie polegało m.in. na tym, że pozwalała analizować zdania zawierające wyrażenia nieodnoszące się do żadnego przedmiotu bez przyjmowania, że istnieją szczególne byty nieistniejące.

Krytyka i dalszy rozwój Późniejsi filozofowie kwestionowali różne elementy teorii Russella. Peter Strawson argumentował, że zdanie „Obecny król Francji jest łysy” nie jest po prostu fałszywe, lecz opiera się na niespełnionej presupozycji istnienia obecnego króla Francji. Keith Donnellan zwrócił natomiast uwagę, że deskrypcje określone mogą być używane zarówno atrybutywnie, jak i referencyjnie.

W użyciu atrybutywnym mówiący chce powiedzieć coś o kimkolwiek, kto spełnia dany opis. W użyciu referencyjnym opis służy przede wszystkim do wskazania konkretnej osoby lub rzeczy, nawet jeśli sam opis nie jest trafny.

Zobacz też deskrypcja denotacja filozofia języka kwantyfikator egzystencjalny kwantyfikator ogólny

Przypisy

Linki zewnętrzne

Bartosz Brożek, Obecny król Francji, Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych – Uniwersytet Jagielloński, kanał „Copernicus” na YouTube, 16 sierpnia 2019 [dostęp 2024-10-14].

Kategoria:Logika Kategoria:Filozofia języka Kategoria:Filozofia analityczna