mały|Herb Ostoja, którym posługiwała się rodzina Karłowicza mały|Grób Jana Aleksandra Karłowicza na cmentarzu Powązkowskim Jan Aleksander Ludwik Karłowicz herbu Ostoja (ur. 28 maja 1836 w Subortowiczach, zm. 14 czerwca 1903 w Warszawie) – polski etnograf, muzykolog, językoznawca, folklorysta, członek Akademii Umiejętności, członek honorowy Towarzystwa Muzeum Narodowego Polskiego w Rapperswilu od 1890 rokuSprawozdanie z Zarządu Muzeum Narodowego Polskiego w Rapperswilu. 1909 R.40, s. 10..
Życiorys Pochodził z rodziny szlacheckiej, był synem Aleksandra Karłowicza i Antoniny z domu Mołochowiec. Uczęszczał do gimnazjum w Wilnie (1847–1852), następnie na uniwersytecie w Moskwie studiował filologię i historię (1853–1857). W latach 1857–1859 uzupełniał wykształcenie w College de France w Paryżu i w Heidelbergu; problematykę teorii i historii muzyki zgłębiał w Konserwatorium Muzycznym w Brukseli (1859–1860), studiował ponadto historię i filozofię na uniwersytecie w Berlinie (1865–1866), m.in. u Leopolda Rankego. Na uczelni berlińskiej obronił w 1866 r. doktorat na podstawie pracy De Boleslai Primi bello Kioviensi. Rok później przedstawił rozprawę habilitacyjną Don Karlos, królewicz hiszpański. Szkic biograficzno-historyczny w Szkole Głównej Warszawskiej, ale nie uzyskał habilitacji.
Przez pewien czas pracował jako kancelista Sądu Powiatowego w Wilnie (1862). W 1865 roku wziął ślub z Ireną, córką Edmunda Sulistrowskiego (ur. 1814, zm. 1871). Małżeństwo zamieszkało w dobrach Karłowicza w Podzitwie, po śmierci Edmunda przenieśli się do majątku Wiszniewo. Z małżeństwa z Ireną Sulistrowską miał czworo dzieci, m.in. syna Mieczysława, wybitnego kompozytora, taternika, oraz dwie córki, Janinę, nauczycielkę i Wandę (jej mężem został Zygmunt Wasilewski, krytyk literacki, działacz polityczny, senator RP)
W 1871 był krótko pracownikiem naukowym warszawskiego Konserwatorium Muzycznego. Na Litwie działał na rzecz tworzenia instytucji samopomocy społecznej na wsi, wspólnie z Konstantym Skirmuntem prowadził Bank Włościański w Szemetowszczyźnie. W 1876 odbył podróż do Filadelfii. W 1882 uznał, iż nie może na Litwie prowadzić działalności naukowej (planował zająć się słownikiem języka polskiego) i sprzedał Wiszniewo hrabiemu Butenejow-Chreptowiczowi, co w czasach rusyfikacji poczytano mu za zdradę. Wraz z rodziną przeprowadził się do Heidelbergu, Drezna, Pragi, na koniec do Warszawy. Ze sobą woził ogromny księgozbiór (cztery tysiące pozycji). Od 1899 prowadził wykłady z etnografii na Kursie Pedagogicznym w Warszawie.
Działalność naukowa Od 1887 był członkiem korespondentem Akademii Umiejętności w Krakowie. Należał również m.in. do Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk (1872 członek korespondent), Societe des Traditions Populaires w Paryżu (1880), Litewskiego Towarzystwa Literackiego (1881), Towarzystwa Ludoznawczego we Lwowie (1895 założyciel, później członek honorowy), Towarzystwa Przyrodników im. Mikołaja Kopernika, American Folklore Society, Folklore Society w Londynie, Akademii Nauk i Sztuk Pięknych w Zagrzebiu, Towarzystwa Ludoznawczego w Pradze. Honorowe członkostwo nadało mu Warszawskie Towarzystwo Śpiewacze „Lutnia”. W Warszawskim Towarzystwie Muzycznym zakładał Sekcje im. Stanisława Moniuszki (1891) i im. Fryderyka Chopina (1899). W 1888 był jednym z współtwórców Muzeum Etnograficznego w Warszawie. Pełnił funkcję prezesa Kasy Literackiej w Warszawie.
Jego zainteresowania naukowe obejmowały folklor literacki, etnografię muzyczną, język polski, religioznawstwo, językoznawstwo porównawcze, lituanistykę, krajoznawstwo, notacje muzyczne. Wspólnie z Adamem Antonim Kryńskim i Władysławem Niedźwiedzkim opracował najobszerniejszy (do połowy XX wieku) Słownik języka polskiego (1900–1927, 8 tomów), obejmujący ok. 280 tysięcy haseł. Prowadził badania porównawcze nad podaniami polskimi, wykazał czeskie pochodzenie legendy o Piaście. Badał pochodzenie imion oraz proces ich przekształcania się w nazwiska i nazwy miejscowości, wyjaśnił etymologię słowa „Polska”. Opisał wiele nieznanych ludowych instrumentów muzycznych oraz przedstawił opis budowy dawnej polskiej chaty chłopskiej. Zaproponował oryginalny sposób znakowania nut (Project of a New Way of Writing Musical Notes, 1876).
Współpracował z miesięcznikiem geograficzno-etnograficznym „Wisła” (1897–1899), wspólnie z A. A. Kryńskim założył „Prace Filologiczne” (1884). Utrzymywał bliskie kontakty naukowe m.in. z Hieronimem Łopacińskim, Zygmuntem Glogerem, Oskarem Kolbergiem, także z Elizą Orzeszkową. Jedną z jego studentek była Natalia Gąsiorowska.
Był także encyklopedystą. Na prośbę Zygmunta Glogera napisał do jego Encyklopedii staropolskiej hasło Miesiące. Jego nazwisko jako współtwórcę tej encyklopedii wymienia autor w posłowiu tomu IV.
Ogłosił kilka przekładów (m.in. Zasady etyki Herberta Spencera) oraz wiele własnych prac naukowych, m.in.:
O Żydzie wiecznym tułaczu (1873) O języku litewskim (1875) Piękna meluzyna i królewna Wanda (1876) Słoworód ludowy (1878) Przyczynek do zbioru przysłów, piosenek, ucinków i przypowieści od nazw rodowych i miejscowych (1879) Przysłowia od nazwisk (1879) O imieniu Polaków i Polski (1881) Die Mythen, Sagen und Legenden der Zamaiten (1883, 2 tomy) Chata polska (1884) Systematyka pieśni ludu polskiego (1885) Słownik wyrazów obcego a mniej jasnego pochodzenia (1894–1905, 3 zeszyty; 1898 nagroda Akademii Umiejętności w Krakowie) Słownik gwar polskich (1900–1911, 6 tomów) Lud. Rys ludoznawstwa polskiego (1903)
Spoczywa na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie (kwatera 33-4-24).
Prace Jana Karłowicza dostępne online Dzieje stosunku wiary do rozumu, Kraków 1903 Słownik gwar polskich, T. 1–6, Kraków 1900–1911 Słownik języka polskiego, red. Jan Karłowicz, Adam Kryński, Władysław Niedźwiedzki, T. 1–8, Warszawa 1900–1927 Słownik wyrazow obcego a mniej jasnego pochodzenia: używanych w języku polskim (A–M) Kraków 1894–1905 Słoworód ludowy Kraków 1878 Chata polska, Warszawa 1884 Podania i bajki ludowe zebrane na Litwie, Kraków 1887 Imiona własne polskich miejsc i ludzi od zatrudnień, Warszawa 1887 Gwara kaszubska, Warszawa 1898
Przypisy
Bibliografia Biogramy uczonych polskich, Część I: Nauki społeczne, zeszyt 2: K–O (pod redakcją Andrzeja Śródki i Pawła Szczawińskiego), Ossolineum, Wrocław 1984 Zbigniew Hauser, Śladami Karłowiczów, Spotkania z zabytkami, 8/2002 Karol Appel, Życie i prace Jana Karłowicza (1836–1903), Warszawa 1904 (kopia cyfrowa) . henryk-sienkiewicz.eu Prace Jana Karłowicza w serwisie Polona.pl
Linki zewnętrzne Dzieła Jana Karłowicza w bibliotece Polona
Kategoria:Absolwenci i studenci Collège de France Kategoria:Członkowie Towarzystwa Muzeum Narodowego Polskiego w Rapperswilu Jan Aleksander Karłowicz Kategoria:Polscy teoretycy kultury Kategoria:Polscy encyklopedyści Kategoria:Polscy etnografowie Kategoria:Polscy leksykografowie Kategoria:Polscy folkloryści Kategoria:Ludzie związani z Wilnem (Imperium Rosyjskie) Kategoria:Członkowie Akademii Umiejętności Kategoria:Zmarli w 1903 Kategoria:Urodzeni w 1836 Kategoria:Urzędnicy sądowi ziem zabranych Kategoria:Pochowani na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie Kategoria:Członkowie Honorowi Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego