1. HŠK Građanski Zagreb (chorw. Prvi hrvatski građanski športski klub - Pierwszy chorwacki obywatelski klub sportowy), znany także jako Građanski Zagrzeb – chorwacki klub piłkarski z Zagrzebia, założony w 1911. Jeden z najbardziej utytułowanych zespołów w historii przedwojennej Jugosławii, rozwiązany wiosną 1945. Spadkobiercą tradycji Građanskiego jest grające w Prvej HNL Dinamo Zagrzeb.
Historia Złota epoka (1911–1939) thumb|250px|left|Građanski 1928. Građanski został założony w 1911 w Zagrzebiu, który był wówczas częścią imperium austro-węgierskiego. Inicjatorem powstania klubu był Andrija Mutafeija - późniejszy wieloletni prezes Građanskiego stworzył alternatywę dla węgierskich klubów sportowych, działających w mieście i okolicy. Od momentu powstania Građanski był klubem wielosekcyjnym, w której działały sekcje piłki nożnej, ręcznej i kolarstwa. Przed powstaniem stadionu przy Koturaszkiej klub korzystał z obiektów w dzielnicach Tuszkanac, Martinovka i Kanal. W 1924 doszło do otwarcia nowego, dziesięciotysięcznego stadionu w dzisiejszej dzielnicy Trnje, na którym piłkarze grali do rozwiązania klubu w 1945.
Pierwszym meczem w historii drużyny piłkarskiej było spotkanie derbowe z HAŠK, przegrane 1–5. W pierwszych latach istnienia Građanski zyskał sporą popularność wśród klasy robotniczej w przeciwieństwie do akademickiego HAŠK, ściśle związanego z uniwersyteckim środowiskiem Zagrzebia. W 1923 doszło do inauguracji jugosłowiańskiej ekstraklasy, w której wystąpiły także zespoły ze Splitu, Lublany, Belgradu, Suboticy i Sarajewa. W swoim debiutanckim sezonie Građanski wywalczył tytuł mistrzowski, pokonując w finale SAŠK Sarajewo 4–2. Do wybuchu II wojny światowej klub zdobył jeszcze cztery mistrzostwa (1926, 1928, 1937, 1940) oraz dwa wicemistrzostwa (1925, 1939).
Wojna i upadek (1939-1945) thumb|250px|right|HŠK Zrinjski Mostar - 1. HŠK Građanski Zagreb (2–3) – Mostar, 1940
Bezpośrednim wynikiem ataku państw Osi na Królestwo Jugosławii w 1941 był rozpad państwa i zawieszenie rozgrywek sportowych na terenie kraju. Po powstaniu marionetkowego Niepodległego Państwa Chorwackiego ustanowiono mistrzostwa kraju w piłce nożnej z udziałem najlepszych chorwackich klubów. W czterech sezonach rozgrywek Građanski wywalczył dwa mistrzostwa (1941 - nie dokończono sezonu, ale uznano mistrzostwo - oraz 1943–44). Po zakończeniu wojny w 1945 komunistyczny rząd zdelegalizował przedwojenne kluby sportowe, a wśród nich stowarzyszenia z Zagrzebia - HAŠK, HŠK Concordia i Građanski. 10 kwietnia 1945 historia zatoczyła koło - swoje ostatnie spotkanie w dziejach klub rozegrał przeciwko akademickiemu HAŠK (2–2).
W tym samym roku powstało Dinamo Zagrzeb, które miało zastąpić Građanski na piłkarskiej mapie Jugosławii. Nowy klub przejął barwy rozwiązanego, a w 1969 przyjął logo przypominające herb przedwojennej drużyny. Wielu byłych piłkarzy Građanskiego kontynuowało swoje kariery w barwach Dinamo - wśród nich Ivan Jazbinšek, August Lešnik, Zvonimir Cimermančić i Milan Antolković, do spółki z trenerem Mártonem Bukovim. Wielu chorwackich piłkarzy dołączyło do wojskowego Partizana Belgrad, a wśród nich późniejsza legenda klubu z Humskiej – Stjepan Bobek.
Građanski w europejskich pucharach Građanski trzykrotnie wystąpił w kontynentalnych rozgrywkach klubowych, pucharze Mitropa - w 1928, 1937 i 1940. W debiutanckim sezonie zawodnicy z Zagrzebia odpadli w ćwierćfinale z Viktorią Żiżkow, przegrywając 4:8 w dwumeczu. Po dziewięcioletniej przerwie pogromcą Chorwatów okazał się genueński FBC, wygrywając dwumecz 6:1. W 1940 Građanski wyeliminował w ćwierćfinale Újpest FC (5:0 w dwumeczu), a o awansie Rapidu Bukareszt z pary półfinałowej zadecydował rzut monetą po meczu barażowym rozegranym w Suboticy. Finał, w którym Rumuni mieli zmierzyć się z węgierskim Ferencvároszem, został odwołany z powodu działań wojennych.
15px Legenda do wszystkich tabel:
PM – Puchar Mitropa 1/8, 1/4, 1/2 – odpowiednia faza rozgrywek, f – finał D – mecz u siebie, W – mecz na wyjeździe, N – mecz na boisku neutralnym k. – rzuty karne, los. – losowanie
Lp.SezonPucharRundaKrajPrzeciwnikGdzieWynikUwagi1.1928PM1/4Viktoria ŽižkovDwygrana 3:2-2.1928PM1/4Viktoria ŽižkovWprzegrana 1:6-3.1937PM1/8Genova 1893 FBCWprzegrana 1:3-4.1937PM1/8Genova 1893 FBCDprzegrana 0:3-5.1940PM1/4Újpest FCDwygrana 4:0-6.1940PM1/4Újpest FCWwygrana 1:0-7.1940PM1/2Rapid BukaresztDremis 0:0-8.1940PM1/2Rapid BukaresztWremis 0:0-9.1940PM1/2Rapid BukaresztNremis 0:0 rozegrano w Suboticyawans Rapidu drogą losowania
Tournée międzynarodowe W dwudziestoleciu międzywojennym klub odbył kilka tournée po Europie - najczęściej do sąsiadujących Austrii i Węgier, gdzie piłkarze mierzyli się z tamtejszymi potentatami. Podczas objazdowych meczów w 1923, Građanski wygrał z Barceloną 1–0. Wyjazd do Anglii w 1936 pozwolił zaadaptować popularną wówczas w europejskim futbolu taktykę WM, która pomogła piłkarzom wygrać mistrzostwo Jugosławii 1937. Ówczesny trener Građanskiego, Márton Bukovi, w późnych latach 40. zmodyfikował ustawienie, które zastosowała węgierska "złota jedenastka" podczas mundialu w 1954.
Građanski był także gospodarzem spotkań towarzyskich z najlepszymi drużynami Europy i świata - w czerwcu 1934 piłkarze z Zagrzebia zremisowali 0–0 z reprezentacją Brazylii, a w maju 1936 na oczach dziesięciu tysięcy widzów zwyciężyli Liverpool FC 5–1. Dla Anglików była to pierwsza porażka w historii z drużyną z kontynentu, a hat trickiem popisał się August Lešnik.
Sukcesy Mistrzostwo Królestwa SHS/Jugosławii: 5 1923, 1926, 1928, 1936–37, 1939–40 Mistrzostwo Niepodległego Państwa Chorwackiego: 1 1943 Mistrzostwo Zagrzebia: 6 1919, 1920, 1923, 1923–24, 1924–25, 1927–28
Piłkarze i trenerzy w historii klubu Reprezentanci Przez trzy dekady istnienia liczni piłkarze Građanskiego stanowili trzon reprezentacji Jugosławii, reprezentując jej barwy na wielu międzynarodowych turniejach, takich jak igrzyska olimpijskie, Balkan Cup albo eliminacje do mundialu.
W 1929 doszło do rozpadu jugosłowiańskiej federacji piłkarskiej, co spowodowało przeniesienie siedziby krajowego związku z Zagrzebia do Belgradu. Z powodu bojkotu piłkarze z Chorwacji nie wystąpili na MŚ 1930 w Urugwaju, gdzie skład Jugosławii składał się z samych Serbów. Jugosławia nie zdołała zakwalifikować się na kolejne dwa turnieje, a Chorwaci powrócili do kadry dopiero w MŚ 1950, już po rozwiązaniu klubu.
Lista reprezentantów Jugosławii i Chorwacji GraczPozycjaLata w kadrzeMeczeaGoleaRozgrywki międzynarodoweMilan Antolković †napastnik1937–193981Dragutin Babićobrońca1921–1931102IO 1924, IO 1928Ivan Belošević †obrońca1933–1939110August Bivecobrońca193310Dragutin Bratulićbramkarz1934–193530Miroslav Brozović †obrońca1940–1948b170IO 1948Zvonimir Cimermančić †obrońca1940–1948b93IO 1948Slavin Cindrićnapastnik1920–192853IO 1920, IO 1924, IO 1928Eugen Dasovićobrońca1923–1927100IO 1924Ernest Dubac †obrońca1938–1941140Svetozar Đanić †pomocnik1940–194130Fritz Federberobrońca192210Franjo Gillerpomocnik1926–1932133IO 1928Franjo Glaser †bramkarz1933–1940350Ivan Granecpomocnik192010IO 1920Bernard Hüglobrońca1934–1939240Rudolf Hitrecpomocnik192610Ivan Jazbinšek †obrońca1938–194170IO 1948Hugo Kinertpomocnik1921–192220Mirko Kokotović †pomocnik1931–1939234Gustav Lechner †pomocnik1931–1940440August Lešnik †napastnik1937–1940104Florijan Matekalo †pomocnik194010Maksimilijan Mihalčićbramkarz1925–1931180IO 1928Emil Perškanapastnik1920–1927142IO 1920, IO 1924, IO 1928Branko Pleše †pomocnik1937–1946b63Antun Pogačnik †obrońca193720Danijel Premerlobrońca1925–1932291IO 1928Marko Rajkovićobrońca1931–193320Rudolf Rupecobrońca1920–192490IO 1920, IO 1924Jaroslav Schifferobrońca1920–192261IO 1920Vilmos Siposnapastnik1934–1939131Josip Urbankepomocnik192610Dragutin Vragovićpomocnik1920–192370IO 1920, IO 1924Dragutin Vrđukabramkarz1920–192470IO 1920, IO 1924Franjo Wölfl †napastnik1938–1951b126IO 1948Aleksandar Živkovićnapastnik1931–19351515 † Występował także w reprezentacji Niepodległego Państwa Chorwackiego (1941–1944) a. Statystyki występów w reprezentacji Królestwa SHS i Królestwa Jugosławii (1920–1941) b. Występował także w powojennej reprezentacji Jugosławii (1945–)
Trenerzy klubu Karl Heinlein (1919–1921) Arthur Gaskell (1921–1924) Richard Kohn (1924–1925) Josef Brandstätter (1925–1926) Imre Pozsonyi (1926–1928) James Donnelly (1929–1931) György Molnár (1932) Robert Haftl (1933–1935) Márton Bukovi (1935–1945)
Przypisy
Kategoria:Kluby piłkarskie w Zagrzebiu Kategoria:Nieistniejące chorwackie kluby piłkarskie Kategoria:Nieistniejące jugosłowiańskie kluby piłkarskie Kategoria:Kluby piłkarskie założone w 1911 Kategoria:Kluby piłkarskie rozwiązane w 1945