thumb|Siedziba francuskiego Sądu Kasacyjnego, na którym wzorowano utworzenie warszawskiego Sądu Kasacyjnego thumb|upright|Napoleon Bonaparte nadaje Księstwu Warszawskiemu konstytucję, podstawę prawną działania Sądu Kasacyjnego Sąd Kasacyjny (według ówczesnej ortografii Sąd Kassacyyny) – najwyższa instancja w ustroju sądownictwa Księstwa Warszawskiego ustanowiona dekretem księcia warszawskiego Fryderyka Augusta z dnia 3 kwietnia 1810, realizującym postanowienia artykułu 16 konstytucji Księstwa. Sąd Kasacyjny rozpatrywał skargi o kasację zarówno sądów cywilnych, jak i karnych. Rozstrzygał także spory kompetencyjne między sądami i pełnił funkcję sądu dyscyplinarnego dla sędziów i prokuratora Sądu Apelacyjnego.
Sąd Kasacyjny działał w niedługim czasie, nawet jak na instytucję krótkowiecznego Księstwa Warszawskiego: uroczyste rozpoczęcie jego działalności odbyło się 19 czerwca 1810 roku, a ostatnie opublikowane orzeczenie zapadło 16 października 1812.
Te dwa lata odegrały istotną rolę w budowaniu polskiego systemu sądownictwa, do którego wprowadzono – wciąż funkcjonującą – instytucję kasacji. Stąd do tradycji Sądu Kasacyjnego nawiązuje obecny polski Sąd Najwyższy.
Geneza W myśl postanowień pokoju w Tylży z 7 lipca 1807 roku, na większości obszaru drugiego i trzeciego zaboru pruskiego utworzono Księstwo Warszawskie, a głową państwa został król Saksonii, Fryderyk August I, sojusznik Napoleona Bonaparte. Na podstawie pokoju w Schönbrunnie Księstwo zostało poszerzone o ziemie trzeciego zaboru austriackiego. Przestało funkcjonować w 1813 roku, na skutek opanowania jego ziem przez wojska rosyjskie.
Był to organizm ściśle zależny od polityki Napoleona i związany z Francją. Większość regulacji zawartych w konstytucji Księstwa (także dotyczących Sądu Kasacyjnego) zostało przeszczepionych z ustroju francuskiegoA. Korobowicz, 75–76..
Podstawa normatywna W konstytucji Księstwa artykuł 16 brzmiał:
Artykuł 72 stanowił zaś:
Żadna z powyższych instytucji (Rada Stanu, Sąd Kasacyjny, kasacja) nie funkcjonowała w Rzeczypospolitej – wszystkie zostały recypowane z Francji. Tamtejszy Sąd Kasacyjny został ustanowiony w 1790 roku (od 1804 funkcjonuje pod obecną nazwą). Francuska Rada Stanu nie była natomiast związana z Sądem Kasacyjnym. Stąd różnice w działaniu Sądu Kasacyjnego uniemożliwiły przejęcie odpowiednich przepisów na grunt Księstwa: jak pisze Władysław Sobociński, były nieprzydatne albo rozproszone w kilkunastu aktach. Pojawiło się więc trudne zadanie dla legislatorów Księstwa, jak ułożyć jednocześnie nowatorskie, kompleksowe rozwiązanie, uwzględniające ograniczone możliwości działania Rady Stanu Księstwa.
Prace legislacyjne thumb|upright|Józef Kalasanty Szaniawski, prokurator kasacyjny, mający znaczny wpływ na przebieg prac nad ustaleniem zasad funkcjonowania Sądu Kasacyjnego thumb|upright|Fryderyk August, książę warszawski, w którego imieniu wydano 3 kwietnia dekret regulujący funkcjonowanie Sądu Kasacyjnego Pierwszy projekt aktu, który miał określić działanie Sądu Kasacyjnego, zatytułowany opis Sądu Kasacyjnego w Radzie, został odczytany na posiedzeniu Rady Stanu 8 stycznia 1808 roku przez ministra sprawiedliwości Feliksa Łubieńskiego. Znalazły się tam propozycje umacniające jego pozycję, m.in. poprzez wyeksponowanie roli podległego mu prokuratora kasacyjnego. 19 marca 1808 roku na to stanowisko został powołany Józef Kalasanty Szaniawski, który – mając większe ambicje polityczne – wykorzystywał swoją posadę do krytykowania poczynań ministra Łubieńskiego. W ten sposób utrudnił postępowanie procesu legislacyjnegoW. Sobociński, s. 44–50..
Tymczasem skargi kasacyjne napływały i pozostawały niepodejmowane. 30 czerwca Rada Stanu poleciła Komisji Przygotowawczej – działającej notabene przy ministrze sprawiedliwości – spisanie nowego projektu. Minister Łubieński przedstawił go księciu we wrześniu 1808 roku. Nie zawarł w nim już przepisów wzmacniających pozycję prokuratora kasacyjnego – jego rolę zamknął w jednym przepisie. Projekt został przekazany Radzie Stanu, która odesłała go Komisji Przygotowawczej. Kolejna proponowana wersja dokumentu została przedstawiona Radzie Stanu 16 październikaW. Sobociński, s. 50–53..
Następnie proces legislacyjny został wstrzymany na czas wojny z Austrią. W sierpniu 1809 roku dokonywano ostatnie poprawki w tekście pt. ordynacja Sądu Kasacyjnego, którego autorem był referendarz Onufry Wyczechowski, i 29 sierpnia 1809 roku Rada Stanu przesłała do zatwierdzenia ów akt obejmujący 104 artykuły. Do kwietnia następnego roku wprowadzano drobne zmiany zlecone przez księciaW. Sobociński, s. 60–61.. Sobociński przypuszcza, że skoro kierunek zmian nie odpowiadał ministrowi Łubieńskiemu, faworyzowanemu przez księcia, to przyczyną zaleceń ciągłych poprawek mogły być wpływy prokuratora SzaniawskiegoW. Sobociński, s. 66..
Dekret z 3 kwietnia 1810 3 kwietnia 1810 roku książę Fryderyk August podpisał dekret normujący całość funkcjonowania Sądu Kasacyjnego. Rozdział pierwszy i drugi określały skład sądu i tzw. otwory kasacyjne (tj. powody umożliwiające złożenie skargi kasacyjnej). Rozdział trzeci regulował procedurę postępowania w sprawach cywilnych, karnych i trzech postępowań specjalnych. Czwarty określał przedawnienie prawa do skarżenia spraw sprzed wydania dekretuW. Sobociński, s. 67.. W dekrecie znalazły się także postanowienia dotyczące utworzenia kancelarii i stanowiska pisarza Sądu Kasacyjnego, organów niezależnych od analogicznych funkcjonujących przy Radzie StanuA. Korobowicz, s. 79..
Według dekretu można było wnieść skargę kasacyjną od ostatecznych wyroków sądów wszystkich szczebli, zarówno cywilnych, jak i karnych (sądownictwo Księstwa było bowiem dwupionowe). Artykuł 10 wymieniał otwory kasacyjne: było to naruszenie prawa formalnego w trakcie procesu lub w treści wyroku, dokonanie niewłaściwej subsumpcji lub wykładni prawa materialnego, zarządzenie rzeczy ponad lub poza żądanie strony, wydanie wyroku nieprawomocnego jako prawomocny, wydanie wyroku w pierwszej instancji, gdy sąd mógł wydać wyrok ostateczny, wydanie wyroku przez niewłaściwy sąd lub wydanie sprzecznych wyroków przez różne sądy, w oparciu o ten sam materiał dowodowy, przy tych samych stronach.
Takie określenie otworów kasacyjnych uniemożliwiało ingerencję Sądu Kasacyjnego w meritum zaskarżanego wyroku (w odróżnieniu od niemieckiej rewizji). Zadaniem Sądu było decydowanie o naruszeniu prawa formalnego, wskazanie odpowiedniego przepisu i odesłanie sprawy do ponownego rozpoznania do sądu równego temu, który wydał zaskarżony wyrok, lub do tego samego, lecz obradującego w innym składzie. Wyroki Sądu nie były ostateczne, toteż ta sama sprawa mogła powracać na wokandę trzykrotnie. Za trzecim razem Sąd przedkładał księciu sprawę do dokonania wykładni wiążącej w danej sprawie i w podobnych w przyszłościA. Korobowicz, s. 79–80..
Jak wnioskuje Artur Korobowicz, Sąd Kasacyjny nie miał charakteru instancji sądowej. Sobociński pisze zaś, że sposób funkcjonowania Sądu zamykał liczbę instancji wyrokujących merytorycznie do dwóch i zapewniał jednolitość stosowania prawa, co było istotne w przypadku oporu sądówW. Sobociński, s. 248..
Sąd Kasacyjny obradował w pięcioosobowych kompletach; wyroki zapadały zwykłą większością głosów. W drugim i trzecim postępowaniu w danej sprawie Sąd obradował w komplecie dziewięcioosobowym.
Siedziba i funkcjonowanie Sądu Kasacyjnego Siedzibą Sądu Kasacyjnego był Pałac Krasińskich, który był także siedzibą Rady Stanu. Uroczyste rozpoczęcie działalności odbyło się 19 czerwca 1810 roku. Przy schodach gości przyjmował prokurator Szaniawski, zaś okolicznościową mowę wygłosił minister ŁubieńskiW. Sobociński, s. 70.. Na uroczystości obecny był pełny skład Sądu i wszyscy jego urzędnicy, delegacje sądów, mecenasi, którzy złożyli tego dnia przysięgę, i publicznośćA. Korobowicz, s. 84..
Posiedzenia Sądu Kasacyjnego odbywały się w piątki, co było uregulowane w dekrecie o organizacji Rady Stanu. Pierwsze orzeczenie (o odrzuceniu skargi kasacyjnej, tzw. rezolucję) Sąd podjął 21 sierpnia 1810 rokuA. Korobowicz, s. 88..
Właściwość Sądu Kasacyjnego Postępowanie kasacyjne Wstęp Istniało rozróżnienie procedur na cywilną i karną.
Skargę od wyroku sądu cywilnego można było wnieść najpóźniej trzy miesiące od dnia doręczenia zaskarżonego wyroku. Składano ją do kancelarii Sądu, następnie podpisywał ją mecenas. Jej wniesienie nie wstrzymywało egzekucji zaskarżonego wyroku, wyjątek stanowiły sprawy rozwodowe.
Natomiast skargę od wyroku sądu karnego mógł wnieść skazany (po dziesięciu dniach) lub prokurator (po piętnastu dniach). Skargę mógł podpisać skazany osobiście, mógł do tej czynności wyznaczyć pełnomocnika, mógł ją podpisać także obrońca lub prokurator. Jej wniesienie wstrzymywało egzekucję wyroku. Wnoszono ją do sądu, który wydał zaskarżony wyrokA. Korobowicz, s. 85–87..
Skargi trafiały do prokuratora kasacyjnego i razem z wnioskami prokuratora pisarz przedstawiał ją prezesowi Sądu. Prezes wyznaczał referenta, który wnosił sprawę do Komisji Podań i Instrukcji.
Komisja ta była powołana na podstawie art. 34 dekretu z 3 kwietnia. Składała się z prezesa lub członka Rady Stanu i referendarzy, z możliwością poszerzenia składu decyzją prezesa. Na niejawnym posiedzeniu decydowała o stosowności skargi. Po ew. pozytywnym rozpatrzeniu przedstawiała skargę w czasie posiedzenia Sądu, na którym podejmowano decyzję o jej przyjęciu albo odrzuceniu. Pracownicy kancelarii Sądu Kasacyjnego notowali w osobnym dzienniku Komisji wszystkie jej czynności, od przyjęcia skargi do podjęcia decyzjiA. Korobowicz, s. 86..
Na tym etapie dochodziło do rozróżnienia postępowania w zależności od charakteru sprawy (cywilnej albo karnej).
Postępowanie w sprawach cywilnych Jeśli w sprawie cywilnej Sąd Kasacyjny zadecydował o przyjęciu skargi, strona skarżąca przekazywała kopię skargi stronie przeciwnej. Ta miała określony czas na odpowiedź: 15 dni (jeśli zamieszkiwała na terenie Warszawy), zamieszkiwanie o każde dwie mile dalej uprawniało do terminu dłuższego o jeden dzień. Mecenasi obu stron mogli wymienić między sobą maksymalnie dwa pisma procesowe (każde w terminie ośmiu dni).
Następnie referent przedstawiał akta Komisji Podań i Instrukcji, która mogła zarządzić ich uzupełnienie albo sporządzała raport, podany do wiadomości prokuratora i wnoszony do Sądu Kasacyjnego. Wniesienie akt uprawniało do wpisu na wokandęA. Korobowicz, s. 86–87..
Postępowanie było pisemne i publiczne. Na pierwszej rozprawie referent ponownie przedstawiał sprawę. Mecenasi nie mieli prawa głosu, mogli jedynie sporządzić noty o uchybieniach w wystąpieniu referenta. Sąd podejmował decyzję o wyroku większością głosów wobec stron, a bez udziału publiczności. Korobowicz wskazuje, że było to nawiązanie do zwyczajów staropolskich. Jeśli sprawa nie była trudna, wyrok ogłaszano bezpośrednio po pierwszej rozprawie i przesyłano go ministrowi sprawiedliwości do publikacjiA. Korobowicz, s. 87..
Postępowanie w sprawach karnych Postępowanie w sprawach karnych było uproszczone. Sąd, który wydał zaskarżony wyrok, przekazywał skargę Sądowi Kasacyjnemu za pośrednictwem ministra sprawiedliwości. Komisja Podań i Instrukcji bezpośrednio przygotowywała raport dla Sądu.
Rozprawa była jawna, toczono ją bez obecności skazanego. Prawo głosu mieli referent i prokurator kasacyjny. Wyrok przesyłano prokuratorowi za pośrednictwem ministra sprawiedliwości. Sąd Kasacyjny odrzucał większość skarg w sprawach karnych.
Pozostały zakres właściwości