Niccolò di Bernardo dei Machiavelli (ur. 3 maja 1469 we Florencji, zm. 21 czerwca 1527 w Sant'Andrea in Percussina k. Florencji) – prawnik, filozof, pisarz społeczny i polityczny, historyk i dyplomata florencki, jeden z najwybitniejszych przedstawicieli renesansowej myśli politycznej. Napisał traktat o sprawowaniu władzy pt. Książę, który sprawił, że od jego nazwiska powstał termin makiawelizm. Opisywał funkcjonowanie zarówno republik, jak i królestw.
Życiorys Życie Machiavellego ściśle związane było z historycznymi wydarzeniami i politycznym kontekstem jego czasów. Rozwojowi kultury renesansowej towarzyszyło znaczne rozbicie i niestabilność polityczna Włoch. Florencja, pod przywództwem Medyceuszy była jednym z najważniejszych miast włoskich, pod względem politycznym, gospodarczym i kulturowym. W roku urodzin Machiavellego, w 1469, miastem zaczął rządzić Wawrzyniec Wspaniały, który po pewnym czasie umocnił porządek w mieście (np. poprzez zdławienie spisku Pazzich, jak i skutecznie przeciwstawił się intrygom papieża Sykstusa IV i króla Neapolu Ferdynanda). Wydarzenia te znajdą odzwierciedlenie w późniejszych utworach Machiavellego.
Dzieciństwo i młodość Machiavelli urodził się 3 maja 1469 we Florencji w rodzinie z tradycjami politycznymi, ale nie należącej do lokalnych elit politycznych i majątkowych (ottimati). Jego rodzicami byli Bernard, doktor prawa, oraz Bartolomea Nelli. Chociaż jego dochody nie były znaczne, dysponował obszerną biblioteką, a w jego domu wysoko ceniono naukę. Niccolo odebrał staranne wykształcenie humanistyczne. Czytał licznych autorów starożytnych w łacińskich oryginałach lub tłumaczeniach (greki nie znał).
Niewiele wiadomo o okresie jego młodości (1489–1498). Dwa lata po śmierci Wawrzyńca Wspaniałego w 1492, Francja pod rządami Karola VIII najechała i podbiła znaczącą część Włoch. Syn i następca Wawrzyńca, Piero, poddał mu terytorium i twierdze florenckie. Wzburzeni mieszczanie wygnali Medyceuszy w listopadzie 1494, a w mieście zapanował ustrój republikański. Wśród niepokojów wybiła się postać dominikańskiego kaznodziei Girolamo Savonaroli, który łączył nawoływania do oczyszczenia moralnego, z przekonaniami republikańskimi i apokaliptyczną retoryką na granicy herezji. 23 maja 1498, po oskarżeniu przez papieża Aleksandra VI o herezję, Savonarola został skazany i powieszony. Florencja pozostawała profrancuska i republikańska, aż do 1512.
Kariera publiczna thumb|300px|Mapa polityczna Włoch w czasach Machiavellego (1494). Terytorium Florencji w kolorze pomarańczowym. W tym czasie Machiavelli rozpoczynał swoją karierę publiczną. 19 czerwca 1498 Machiavelli został wybrany drugim kanclerzem, wkrótce potem Sekretarzem II Kancelarii (zajmującej się sprawami wewnętrznymi i wojny), a następnie Sekretarzem I Kancelarii (sprawy zagraniczne) w magistracie Rady Dziesięciu. Wiązało się to z prowadzeniem korespondencji i misjami dyplomatycznymi. Wiemy, że to doświadczenie praktycznej działalności publicznej, w połączeniu z oczytaniem w klasycznych pismach politycznych i historycznych, miało zasadnicze znaczenie dla jego uformowania umysłowego.
W 1496 zmarła jego matka, a w 1500 jego ojciec. W 1501 Machiavelli poślubił Mariettę Corsini, z którą miał kilkoro dzieci. Dorosłość osiągnęła jedna córka, Bartolomea, oraz czterech synów (Bernardo, Ludovico, Piero, Guido).
Od roku 1498 informacje na temat działalności Machiavellego są znacznie obfitsze, w związku z jego rosnącym znaczeniem w rządzie Republiki, licznymi misjami dyplomatycznymi (ponad 20) i związaną z nimi korespondencją. Odbył liczne misje dyplomatyczne, m.in. na dwory Ludwika XII, Maksymiliana I i Juliusza II. Poznał też Cezara Borgię, syna papieża Aleksandra VI. Machiavelli stanął na czele kancelarii i będąc bliskim współpracownikiem Piera Soderiniego (od 1502), miał duży wpływ na politykę miasta. W 1505-1506 zrealizowano jego pomysł powołania z terytoriów florenckich milicję. Jej organizacja i wyszkolenie wzbudzały podziw współczesnych i były dumą Machiavellego. W 1507 został sekretarzem zreorganizowanej Rady Dziewięciu.
W 1511 papież Juliusz II zorganizował Ligę Świętą skierowaną przeciwko francuskim najeźdźcom i ich sojusznikom. W 1512 za przyzwoleniem papieskim Hiszpanie najechali ziemie Florencji, obalili republikę i przywrócili rządy Medyceuszy (Julian Medyceusz). Machiavelli jako wysoki urzędnik blisko związany z obalonym Soderinim, został zwolniony ze służby publicznej, na rok zakazano mu opuszczać terytorium Florencji i zakazano wstępu do pałacu rządowego. Musiał się bronić przed oskarżeniami, że spiskował przeciwko Medyceuszom już w 1513. Aresztowano go, zakuto w kajdany i torturowano na wahadle. Przez 22 dni był trzymany w wilgotnym lochu, z którego zwolniono go na mocy ogólnej amnestii związanej z wyborem kardynała Giovanniego di Medici na papieża (jako Leona X). Mimo licznych prób powrotu do łask, nigdy nie powrócił do czynnej polityki i pozostałe lata życia spędził na działalności intelektualnej. Traktaty polityczne, które wtedy napisał, z wyjątkiem O sztuce wojny (1521), wydano pośmiertnie.
Końcowe lata życia thumb|270px|Oficjalny list pisany ręką Machiavellego (1502). thumb|270px|Grobowiec Machiavellego w Kościele Santa Croce we Florencji. Po wyjściu z więzienia musiał wyjechać z miasta. Osiedlił się w posiadłości wiejskiej w San Casciano in Val di Pesa. Jego utwory i korespondencja (m.in. z jego przyjacielem Francesco Vettorim oraz Francesciem Guicciardinim) ujawnia frustrację związaną z oddaleniem od spraw publicznych i liczne próby szukania poparcia. Machiavelli pisał, że dysponuje obszernym doświadczeniem i wiedzą na temat rządzenia, które mogą przysłużyć się miastu, a które obecnie pozostają zupełnie niewykorzystane. W tym czasie pisze liczne utwory literackie i traktaty polityczne, które, z wyjątkiem O sztuce wojny (1521), zostaną wydane pośmiertnie.
Jego starania, o odzyskanie łaski Medyceuszy zakończyły się częściowym powodzeniem w 1520. Dzięki wstawiennictwu przyjaciół zbliżył się do kardynała Giulia de Medici (późniejszego papieża Klemensa VII) i uzyskał zlecenie Uniwersytetu Florenckiego napisania historii miasta. Dzieło to (Historie florenckie) zostało zaprezentowane papieżowi Klemensowi VII w 1525, a pierwsze jego wydanie ukazało się już po śmierci Machiavellego, w 1532.
W maju 1521 Machiavelli został posłem do kapituły franciszkanów w Carpi. Wraz z rosnącym zagrożeniem zewnętrznym, związanym z rywalizacją na terenie Włoch Karola V (Hiszpania i Cesarstwo Rzymskie) i Franciszka I (Francja), Medyceusze sięgnęli po doświadczenie Machiavellego w obronności i organizacji milicji. W 1526 został sekretarzem rady do spraw nadzoru nad murami obronnymi. W wyniku działań wojennych doszło do złupienia Rzymu w 1527 i uwięzienia papieża Klemensa VII (Giullia de Medici). We Florencji, która uniknęła zdobycia przez siły najeźdźców, doszło do obalenia Medyceuszy i ustanowienia republiki.
Machiavelli zmarł we Florencji w 22 czerwca 1527 roku, cierpiąc na bóle brzucha związane z zapaleniem otrzewnej. Został pochowany we Florencji w kościele Santa Croce.
thumb|200px|Rzeźba na zewnątrz galerii Uffizii, Florencja.
Filozofia Problemy interpretacyjne Interpretacja tekstów Machiavellego jest od stuleci przedmiotem sporów. Isaiah Berlin podsumowując to piśmiennictwo wyróżnił ok. 200 różnych interpretacji myśli Machiavellego. Źródłem tych rozbieżności były m.in. intencje autora, niejasne z powodu zasadniczo odmiennego przesłania dwóch podstawowych prac: Księcia i Rozważań. Książę zaleca władcom prowadzenie twardej, amoralnej polityki i jest źródłem czarnej legendy Machiavellego. Z kolei Rozważania nad pierwszym dziesięcioksięgiem Historii Rzymu Tytusa Liwiusza chwalą republikę jako najlepszą formę rządów i wskazują, jak chronić ją przed tyranami. Z jednego punktu widzenia, Machiavelli miał być realistą politycznym lub amoralistą, z drugiej gorącym republikaninem. Próbowano na różne sposoby pogodzić tę zasadniczą sprzeczność. Dla Leo Straussa twórczość Machiavellego jest przykładem pisarstwa ezoterycznego, w którym autor pieczołowicie ukrywa rzeczywiste znaczenie tekstu, by uchronić się przed prześladowaniami i niełaską władcy (które wcześniej na niego spadły).
Wielu autorów wskazywało, że jeden z tych tekstów prezentuje rzeczywiste poglądy Machiavellego, drugi natomiast poglądy pozorne. Niektórzy autorzy (Alberico Gentili, Baruch Spinoza, Jean-Jacques Rousseau, Ugo Foscolo) wskazywali, że Książę jest zawoalowaną satyrą na władców lub ostrzeżeniem kierowanym dla obywateli, do czego są oni zdolni.
Inni autorzy wskazywali, że oba dzieła odnoszą się do odmiennych warunków politycznych. Leo Strauss wskazywał, że Książę mówi o zdobywaniu i utrzymaniu władzy przez książąt, szczególnie w niestabilnych warunkach, natomiast Rozważania dotyczą polityki w republikach. Machiavelli mógł cenić wyżej rządy republikańskie, ale rzeczywistość w której żył, podzielone politycznie i niestabilne kraje włoskie, skłaniała go do uznania konieczności, jaką były rządy silnej ręki. Wielu autorów (Justus Lipsius, Vittorio Alfieri, Thomas Babington Macaulay) uważało, że Machiavelli był przede wszystkim włoskim patriotą, dla którego pokonanie obcych sił (Francji i Habsburgów) i konieczność konsolidacji władzy politycznej były ważniejsze, niż wyżej przez niego cenione rządy republikańskie.
Możliwe też (tak: Benedetto Croce), że Rozważania prezentują lepszy, możliwy do osiągnięcia ustrój, którego jednak warunkiem są cnotliwi obywatele (podobnie, jak to było w republikańskim Rzymie). Upadek cnót we współczesnych Machiavellemu Włoszech pociąga za sobą sytuację przedstawioną w Księciu, który jest formą lamentu nad upadkiem obyczajów i zepsuciem moralnym człowieka.
Większa popularność Księcia sprawiła, że to prezentowane tam poglądy są potocznie uznawane za filozofię polityczną Machiavellego.
Amoralizm Tradycyjnie, Machiavellego uznaje się za filozofa amoralnego czy nawet głęboko niemoralnego. W historii częste były opinie o nim jako o „nauczycielu zła”, autora podręczników dla tyranów, zalecający im stosowanie krwawych i niemoralnych metod władzy. Jego nauki miały inspirować historyczne zbrodnie w rodzaju Nocy św. Bartłomieja. Chociaż już w starożytności pojawiali się autorzy, którzy głosili bezwzględny cynizm w podejściu do władzy (np. Kallikles i Trazymach), to nie głosili oni takich twierdzeń bezpośrednio i otwarcie, a ich niemoralne nauki znamy z drugiej ręki. Machiavelli jako pierwszy miał pod własnym nazwiskiem ogłosić radykalną pochwałę bezwzględnej, nie podlegającej moralności, polityki. Kwestia ta jest jednym z głównych tematów spornych w interpretacji Machiavellego.
Nauki niezgodne z potoczną (czy chrześcijańską) moralnością wywodzone są przede wszystkim z Księcia. Machiavelli wskazuje w nim, że książę, który chce zdobyć władzę w państwie, a następnie ją utrzymać, powinien nie cofać się przed niemoralnymi zachowaniami, takimi jak kłamstwo, mord, czy rabunek. Machiavelli daje szczegółowe rady, jak najskuteczniej uciekać się do tych środków, by osiągnąć zamierzony skutek (np. popełniać zbrodnie jednocześnie, a nie stopniowo, lub raczej dokonywać zabójstwa członków rodu, aniżeli pozbawiać go majątku). Przypisuje mu się często maksymę „cel uświęca środki”. Nie jest to jego sformułowanie, a właśnie interpretacja myśli Machiavellego w duchu amoralizmu. Stojąc na stanowisku, że natura ludzka jest zła, wypowiada się sceptycznie o moralności i jej roli w życiu politycznym. Właśnie te treści wzbudzały od początku największe kontrowersje wśród czytelników, a związane z nimi podejście do polityki zaczęto określać jako makiawelizm.
Realizm polityczny