thumb|Akt urodzenia Wojciecha Trąmpczyńskiego Wojciech Trąmpczyński (właśc. Stefan Wojciech, ur. 8 lutego 1860 w Dębłowie k. Gniezna, zm. 2 marca lub 2 września lub 19 października 1953 w Poznaniu) – polski polityk, prawnik, działacz Narodowej Demokracji, marszałek Sejmu i Senatu. Stał na czele władz administracyjnych podczas powstania wielkopolskiego. Był marszałkiem Sejmu Ustawodawczego (1919–1922), następnie w latach 1922–1927 marszałkiem Senatu I kadencji. Został członkiem dożywotnim Towarzystwa Miłośników Miasta Poznania. Kawaler Orderu Orła Białego.
Życiorys Młodość Był synem właściciela majątku ziemskiego, Aleksego i Emilii z Biedermannów. Oboje jego rodzice osierocili go, gdy był jeszcze dzieckiem, ale wychowywał się w atmosferze patriotycznej. Początkowo uczył się w szkole ludowej w Trzemesznie. Później uczęszczał do Gimnazjum św. Marii Magdaleny w Poznaniu. Podczas nauki w tej szkole wstąpił do Towarzystwa Tomasza Zana, w którym zdobywał wiadomości o polskiej literaturze i historii, które nie były mu przekazywane w trakcie edukacji w instytucji będącej narzędziem germanizacji. W 1877 roku zdał maturę. Następnie zdał na prawo na Uniwersytecie Berlińskim. Po pierwszym roku studiów przeniósł się jednak na Uniwersytet Wrocławski, pod wpływem antypolskich nastrojów panujących w stolicy Niemiec. Tam prowadził działalność w nielegalnym polskim młodzieżowym ruchu narodowym, jak również w legalnych organizacjach zrzeszających Polaków. Studia ukończył w 1881 roku, uzyskując stopień doktora praw.
Kariera prawnicza Po zakończeniu studiów, powrócił do Dębłowa. Próbował podjąć praktykę w Sądzie Okręgowym w Gnieźnie, jednak nie udało mu się to. Z tego powodu rozpoczął praktykę zawodową w Poznaniu jako referendariusz służby przygotowawczej na aplikacjach sędziowskiej i adwokackiej. Udało mu się zdać egzamin referendarski, dzięki czemu został mianowany asesorem sądowym, a później otrzymał nominację na adwokata i w 1886 roku otworzył w stolicy Wielkopolski własną kancelarię adwokacką. Specjalizował się w sprawach związanych z obrotem nieruchomościami, pomagając często Polakom, których władze niemieckie często zmuszały do sprzedawania ziemi pruskiej Komisji Kolonizacyjnej. Angażował się także w sprawach politycznych, takich jak obrona osób oskarżonych o posługiwanie się zabronionym przez ustawę o zgromadzeniach językiem polskim. W tym czasie brał także udział w tajnym nauczaniu języka polskiego. W 1892 roku otworzył swą kancelarię notarialną.
W 1901 został wybrany do rady miejskiej Poznania. W organie tym był jednym z głównych reprezentantów polskich mieszkańców miasta. Brał m.in. udział i zabierał głos w demonstracjach poparcia dla strajku dzieci wrzesińskich, jak również tych odbywających się podczas procesu ich rodziców w Gnieźnie. Radnym poznańskim był do 1911 roku.
Był także doradcą prawnym Banku Ziemskiego i dyrektorem poznańskiego Hotelu Bazar.
W 1907 rząd pruski wniósł ustawę wywłaszczającą Polaków. W odpowiedzi na nią Trąmpczyński napisał broszurę Recht muss Recht bleiben (niem. Prawo musi pozostać prawem), w której dowodził bezprawności uchwalenia wspomnianego aktu prawnego.
Działalność polityczna w zaborze pruskim W 1910 roku Trąmpczyński został posłem Sejmu Pruskiego z prowincji poznańskiej. W 1911 roku trafił do Reichstagu. Podczas swej działalności parlamentarnej związał się ze Związkiem Ludowo-Narodowym. W 1914 roku Trąmpczyński znalazł się w składzie tajnego Koła Międzypartyjnego (przekształconego w 1916 r. w Tajny Komitet Międzypartyjny), którego celem była współpraca z podobnymi polskimi organizacjami w innych zaborach i za granicą. W swych wypowiedziach parlamentarnych opowiadał się za jednością wszystkich ziem polskich i włączeniem zaboru pruskiego do przyszłego państwa polskiego.
Był członkiem Szwajcarskiego Komitetu Generalnego Pomocy Ofiarom Wojny w PolsceJerzy Holzer, Jan Molenda, Polska w pierwszej wojnie światowej, Warszawa 1967, s. 355..
W lipcu 1918 roku wszedł w skład Centralnego Komitetu Obywatelskiego (CKO), utworzonego na podstawie Tajnego Komitetu Międzypartyjnego. CKO był kierownictwem politycznym współdziałającym z Komitetem Narodowym Polskim w Paryżu, który był uznawany przez państwa Ententy za polskie przedstawicielstwo. 7 października 1918 roku wraz z innymi członkami Koła Polskiego w parlamencie niemieckim, m.in. Władysławem Seydą i Wojciechem Korfantym, uznał się za obywatela polskiego i zażądał włączenia Wielkopolski do powstającego państwa polskiego. 11 listopada został wybrany na przewodniczącego Rady Ludowej miasta Poznania, w którą przekształcił się CKO. Pod jego kierownictwem prowadzono przygotowania do zwołanego 3 grudnia 1918 roku w Poznaniu Polskiego Sejmu Dzielnicowego.
8 grudnia 1918 roku, na posiedzeniu plenarnym Polskiego Sejmu Dzielnicowego, Trąmpczyński został wybrany na prezesa 80-osobowej Naczelnej Rady Ludowej. Później, w połowie grudnia, został wybrany naczelnym prezesem prowincji i rejencji poznańskiej. Jako wysoki urzędnik przyjmował w Poznaniu premiera pruskiego z SPD, Paula Hirscha.
28 listopada 1918 roku Naczelnik Państwa Józef Piłsudski wydał dekret o ordynacji wyborczej do Sejmu Ustawodawczego. Wybory odbyły się 26 stycznia 1919 roku; ich przeprowadzenie w dzielnicy pruskiej nie było możliwe, do Sejmu Ustawodawczego kolejny dekret dokonał kooptacji polskich posłów do Reichstagu; wśród nich był również Trąmpczyński.
Marszałek Sejmu Ustawodawczego thumb|Portret z 1919 r., autorstwa Stanisława Lentza
W pierwszym dniu urzędowania Sejmu Ustawodawczego odbył się wybór marszałka izby. Na stanowisko to kandydowali, poza Trąmpczyńskim, także Wincenty Witos i Władysław Seyda. Ostatecznie 14 lutego 1919 roku ten pierwszy otrzymał 155 głosów, a kandydat ludowców – 149.
Tuż po wyborze Trąmpczyński zrezygnował z przynależności do partii politycznej. Już w pierwszym swoim wystąpieniu jako marszałek izby miał szansę udowodnić swoją bezstronność – sprzeciwił się powieszeniu w sali obrad Sejmu krzyża, co postulowali posłowie prawicowi, a sprzeciwiali się lewicowcy.
5 czerwca 1919 roku Trąmpczyński ponownie wybrany został na funkcję marszałka. W głosowaniu otrzymał 186 głosów, a jego konkurent Błażej Stolarski 109Sprawozdanie stenograficzne z 46 posiedzenia Sejmu Ustawodawczego z dnia 5 czerwca 1919 roku, s. 3-4.. Miało to związek z sytuacją, w której marszałek odnowił swój mandat poselski w trakcie trwania kadencji - rozpoczął ją jako dawny poseł do Reichstagu, a następnie został wybrany w trakcie wyborów w Wielkopolsce.
Trąmpczyński organizował od podstaw Kancelarię Sejmową. Przewodniczył także Obywatelskiemu Komitetowi Obrony Państwa podczas wojny z bolszewicką Rosją w 1920 roku. Po powrocie Józefa Piłsudskiego z wyprawy kijowskiej wygłosił przed kościołem św. Aleksandra w Warszawie na cześć Naczelnego Wodza entuzjastyczne przemówienie, porównując jego czyny do dokonań Bolesława Chrobrego, Jana Karola Chodkiewicza i Jana III Sobieskiego: Stwierdził także, że wojska Piłsudskiego
Jako prawnik szczególną uwagę poświęcał pracom nad uchwaleniem konstytucji oraz unifikacji i kodyfikacji prawa. W czerwcu 1919 roku Sejm Ustawodawczy powołał Komisję Kodyfikacyjną RP i Komisję Konstytucyjną (pod przewodnictwem posła Edwarda Dubanowicza). Podczas prac nad ustawą zasadniczą Trąmpczyński postulował zawarcie kompromisu pomiędzy największymi ugrupowaniami sejmowymi. Marszałkiem Sejmu pozostawał także po uchwaleniu konstytucji marcowej – od marca 1921 do września 1922 roku. Z racji swoich uprawnień konstytucyjnych pełnił rolę rozjemcy pomiędzy Naczelnikiem Państwa a Sejmem przy tworzeniu kolejnych rządów. W 1921 roku został odznaczony Orderem Orła Białego.
Marszałek Senatu thumb|Trąmpczyński jako marszałek Senatu thumb|Trąmpczyński podczas powitania wojsk garnizonu poznańskiego, wracających do stolicy Wielkopolski po zamachu majowym W 1922 roku kandydował w wyborach do Senatu z listy Chrześcijańskiego Związku Jedności Narodowej i uzyskał mandat. Kandydaturę Trąmpczyńskiego zgłoszono w wyborach na marszałka izby. Jego konkurentem był Ksawery Prauss z Polskiej Partii Socjalistycznej. Ostatecznie kandydaturę Trąmpczyńskiego poparło (poza ugrupowaniami endeckimi) także PSL „Piast”, co dało mu 1 grudnia 1922 roku stanowisko marszałka Senatu. Sprawował tę funkcję przez 5 lat. W tym czasie, obserwując zmieniające się szybko rządy i spadek poparcia dla parlamentu pośród wyborców, opowiadał się za wzmocnieniem władzy prezydenta i zmianą ordynacji wyborczej. Krytykował także Piłsudskiego. W 1926 roku mówił m.in.
Trąmpczyński był zdecydowanym przeciwnikiem przewrotu majowego. Pomimo tego nie był zwolennikiem sprowadzenia wojsk wiernych rządowi z Wielkopolski do walki z siłami Piłsudskiego. Uspokajał także bojowe nastroje po prawej stronie polskiej sceny politycznej, podejmując się roli mediatora – m.in. przywiózł do Poznania list nowego premiera, Kazimierza Bartla, w którym szef gabinetu gwarantował rządy prawa.
Po przejęciu władzy przez sanację był w opozycji do rządów marszałka Piłsudskiego i jego współpracowników. Zarzucał mu autorytaryzm, nadużycia i nieprzestrzeganie zasad państwa prawa.
Poseł 4 marca 1928 roku został posłem na Sejm II kadencji z okręgu nr 33 Gniezno z listy Związku Ludowo-Narodowego. Jako członek izby prowadził parlamentarną działalność skierowaną przeciwko obozowi rządzącemu – szczególnie głośne były jego wystąpienia z mównicy sejmowej, w których piętnował naruszanie praworządności przez władze sanacyjne.
30 sierpnia 1930 roku prezydent Ignacy Mościcki rozwiązał obie izby parlamentu. 9 września aresztowano wielu polityków Centrolewu i wtrącono ich do twierdzy brzeskiej. Trąmpczyński i Władysław Seyda również znaleźli się na liście osób przeznaczonych do aresztowania, ale – zgodnie z niepotwierdzonymi informacjami – prywatna interwencja, być może u samego Piłsudskiego, uchroniła ich przed zamknięciem w więzieniu.
W listopadzie 1930 roku ponownie został posłem (z okręgu nr 33 Gniezno), uzyskując 45 596 głosów. Zeznawał także w procesie brzeskim jako świadek obrony. O jego wystąpieniu podczas procesu pisał Andrzej Garlicki: W swych wystąpieniach sejmowych Trąmpczyński piętnował ograniczanie przez władze autonomii uniwersytetów, niezawisłości sędziowskiej, krytykował także utworzenie obozu w Berezie Kartuskiej. Był również przeciwnikiem konstytucji kwietniowej, kwestionując legalność jej uchwalenia. Mówił o niej m.in.: Nie kandydował w 1935 roku z powodu bojkotu wyborów, zorganizowanego przez endecję. W tym czasie sympatyzował z Frontem Morges, ale ze względu na podeszły wiek ograniczał swą działalność polityczną.
Ostatnie lata thumb|Grób Wojciecha Trąmpczyńskiego na cmentarzu Zasłużonych Wielkopolan w Poznaniu 1 września 1939 roku przebywał w Poznaniu. Po zakończeniu kampanii wrześniowej i rozpoczęciu niemieckiej okupacji Polski został wysiedlony do Generalnego Gubernatorstwa. Znalazł się w Warszawie. Tam utrzymywał kontakty polityczne m.in. z Cyrylem Ratajskim, Delegatem Rządu RP na Kraj. Po wybuchu powstania warszawskiego przez kilka miesięcy mieszkał w Milanówku. Wiosną 1945 roku wrócił do Poznania. Tam zmarł w wieku 93 lat. Został pochowany na cmentarzu Jeżyckim. 29 października 1987 roku jego prochy zostały ekshumowane i pochowane na cmentarzu Zasłużonych Wielkopolan na Wzgórzu św. Wojciecha w Poznaniu. Na jego grobie wyryto maksymę: Święta miłości kochanej ojczyzny / Czują cię tylko umysły poczciwe pochodzącą z Hymnu do miłości Ojczyzny Ignacego Krasickiego.
Życie prywatne Wojciech Trąmpczyński był mężem Antoniny Jankowskiej (23 grudnia 1872 – 12 grudnia 1956).
Wywód genealogiczny Wojciech Trąmpczyński1768–1846 Marianna Nieżychowskaok. 1776–1853 Józef Biedermannur. 1782 Emilia Przanowskaur. 1803 Aleksy Cyprian Trąmpczyński1812–1863 Emilia Biederman1827–1868
Wojciech Trąmpczyński1860–1953 Źródło: M.J. Minakowski, Genealogia potomków Sejmu Wielkiego
Odznaczenia i upamiętnienie thumb|Sala im. Wojciecha Trąmpczyńskiego w Sejmie RP
Odznaczenia