Cerkiew Podwyższenia Krzyża Pańskiego w Kożanach

mały|200px|Elewacja budynku Cerkiew Podwyższenia Krzyża Pańskiego – prawosławna cerkiew parafialna w Kożanach. Należy do dekanatu Białystok diecezji białostocko-gdańskiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego.

Historia

Cerkiew pw. św. Jerzego (1621–1782) Najstarsza wzmianka źródłowa dotycząca cerkwi w Kożanach znajduje się w dokumencie fundacyjnym wystawionym przez Macieja Lewickiego, cześnika podlaskiego, w 1621. W dokumencie tym duchowny służący w tejże świątyni został uposażony w 3/4 włóki gruntu wolnych od opłat. Ufundowana w 1621, przez Macieja Lewickiego, cerkiew otrzymała wezwanie św. Jerzego ZwycięzcySumariusz Ichmościow Księży Dekanatu Podlaskiego z wyrażeniem osob, Mieysc, Przymiotow, Gruntow, Przydatkow, Sianozeci, Parafy przezemnie niżej wyrażonego Dziekana spisany Roku 1788 Mca Junia Dnia 28, oprac. Antoni Mironowicz, „Białoruskie Zeszyty Historyczne”, 2, Białystok 1994, s. 102. .

W akcie fundacyjnym wskazano również, że już przodkowie Macieja Lewickiego nadawali grunta duchownym z Kożan. To potwierdza istnieje prawosławnej cerkwi wcześniej. Prawdopodobnie była wzniesiona kosztem rodziny Jundziłłowiczów - właścicieli Kożan po 1504. Jundziłłowicze sprzedali majątek kożański rodzinie Lewickich przed 1540Niewiński S., Nad Niewodnicą – z dwuwiekowej historii rodu Lewickich herbu Rogala, „Juchnowieckie szepty o historii”, Juchnowiec Kościelny 2016, s. 38.. Według Józefa Maroszka cerkiew pw. św. Jerzego w Kożanach istniała przed 1558Maroszek J., Pięć wieków Ziemi Juchnowieckiej, Juchnowiec Kościelny 2013, s. 43..

Parafia przeszła na unię wraz z ufundowaniem cerkwi w 1621. Dnia 4 kwietnia 1632 unicką parochię Jan Ignacy Lewicki dodatkowo uposażył w trzy czwarte włóki wolnejNiewiński S., Nad Niewodnicą – z dwuwiekowej historii rodu Lewickich herbu Rogala, „Juchnowieckie szepty o historii”, Juchnowiec Kościelny 2016, s. 40..

W XVIII w. unicka parafia w Kożanach była jedną z dziewiętnastu placówek duszpasterskich w dekanacie podlaskim unickiej metropolii kijowsko-wileńskiej. Po przyłączeniu części Podlasia do Prus znalazła się w granicach erygowanej w 1797 diecezji supraskiej, gdzie nadal wchodziła w skład dekanatu białostockiego. Następnie włączono ją do diecezji brzeskiej.

W latach 60. XVII w. w parafii kożańskiej mieszkało 278 osóbMaroszek J., Pięć wieków Ziemi Juchnowieckiej, Juchnowiec Kościelny 2013, s. 44.. Według wizytacji cerkwi kożańskiej z 1748 parafię zamieszkiwało 100 rodzin, z tego 14 w Kożanach, 30 w Dorożkach, 5 w Pańkach, 15 w Zajączkach, 25 w Złotnikach, 11 w CzerewkachKsięga wizyty dziekańskiej dekanatu podlaskiego przeze mnie księdza Bazylego Benedykta Guttorskiego dziekana podlaskiego, plebana golniewskiego w roku 1773 miesiąca Novembra dnia iuxta vetus kalnedarza sporządzona, oprac. J. Maroszek, W. F. Wilczewski, Białystok 1996, s. 78 - 79..

W 1778 proboszczem unickiej parafii w Kożanach był ks. Antoni Kowalewski. W skład parafii wchodziło sześć wsi obejmujących 162 domy zamieszkiwanych przez 412 mężczyzn i 468 kobiet. Zgodnie z wizytacjami sporządzonymi w latach 70. XVIII w. przez dziekana podlaskiego ks. Bazylego Benedykta Guttorskiego proboszcz kożański nadużywał alkoholu, zabawiał się w karczmie, nie dbał obowiązki administracyjne, zaniechał prowadzenia katechezy dla dzieci. Skutkiem zaniedbań było zawalenie się dzwonnicy cerkiewnej w 1782. Ostatecznie na skutek interwencji właściciela majątku Kożany - regenta grodzkiego goniądzkiego Michała Kazimierza Lewickiego - ks. Bazyli Guttorski skierował w 1785 sprawę dyscyplinarną wobec ks. Kowalewskiego do sądu biskupiego metropolii unickiej w Wilnie. Sytuację poprawiło wyświęcenie w lutym 1778 na diakona i kapłana ks. Szymona Oleniewicza - zięcia ks. Antoniego Kowalewskiego oraz mianowanie go wikariuszem w parafii w KożanachKsięga wizyty dziekańskiej dekanatu podlaskiego przeze mnie księdza Bazylego Benedykta Guttorskiego dziekana podlaskiego, plebana golniewskiego w roku 1773 miesiąca Novembra dnia iuxta vetus kalnedarza sporządzona, oprac. J. Maroszek, W. F. Wilczewski, Białystok 1996, s. 79 - 84

Według ks. Grzegorza Sosny święto ku czci Narodzenia Bogurodzicy obchodzono bardzo uroczyście w 1621. To wskazuje na rozwinięty kult Bogurodzicy przed fundacją cerkwi św. JerzegoSosna G., Troc-Sosna A.: Święte miejsca i cudowne ikony. Prawosławne sanktuaria na Białostocczyźnie. Białystok: Orthdruk, 2006, s. 186.. Nie wykluczone, że pierwsza świątynia prawosławna w Kożanach nosiła wezwanie Narodzenia Bogurodzicy.

Z I połowy XVII w. pochodzi Kożańska Ikona Matki Bożej. Jej kult rozwijał się systematycznie w wieku XVIIISosna G., Troc-Sosna A.: Święte miejsca i cudowne ikony. Prawosławne sanktuaria na Białostocczyźnie. Białystok: Orthdruk, 2006, s. 186 - 187.. W 1761 przy parafii utworzono bractwo Matki Bożej Pocieszenia. W protokole wizytacji kanonicznej z 1773 wskazano, iż wizerunek znajdował się w ołtarzu bocznym, otoczony wotami dziękczynnymi. W świątyni kożańskiej był ołtarzyk z ikoną Bogurodzicy, którą noszono procesyjnie. Była to Poczajowska Ikona Bogurodzicy. Poczajowska Ikona Bogurodzicy figurowała w opisie cerkwi kożańskiej z 1904, jako stary wizerunek o niedużych rozmiarach namalowany na jedwabiuSosna G., Troc-Sosna A.: Święte miejsca i cudowne ikony. Prawosławne sanktuaria na Białostocczyźnie. Białystok: Orthdruk, 2006, s. 62.. Ufundowana kaplica w Zajączkach w 1880 przez Teodozego Zdanuczyka otrzymała wezwanie Poczajowskiej Ikony BogurodzicySosna G., Troc-Sosna A.: Święte miejsca i cudowne ikony. Prawosławne sanktuaria na Białostocczyźnie. Białystok: Orthdruk, 2006, s. 59 - 62.. Kaplicy pw. Poczajowskiej Ikony Bogurodzicy zmieniono patronat po II wojnie światowej na wezwanie Kazańskiej Ikony Bogurodzicy. Zmiana wezwania nie miała historycznego uzasadnienia. Zgodnie z wizytacją z 1773 w cerkwi znajdował się ołtarz św. Jerzego, drugi boczny ołtarz z ikoną Chrystusa oraz drugi procesyjny ołtarzyk z wizerunkiem św. męczennicy BarbaryKsięga wizyty dziekańskiej dekanatu podlaskiego przeze mnie księdza Bazylego Benedykta Guttorskiego dziekana podlaskiego, plebana golniewskiego w roku 1773 miesiąca Novembra dnia iuxta vetus kalnedarza sporządzona, oprac. J. Maroszek, W. F. Wilczewski, Białystok 1996, s. 77. .

W XVIII w. świątynia unicka w Kożanach i jej wyposażenie było silnie zlatynizowane. Proces ten dotyczył zresztą wszystkich obiektów sakralnych tego wyznania na Białostocczyźnie. W czasie wizytacji w cerkwi w końcu XVIII w. i na początku XIX w. stwierdzono, iż używano w niej szat liturgicznych łacińskich, dzwonków ołtarzowych, polskojęzycznego Ewangeliarza (nie było natomiast na wyposażeniu świątyni ksiąg liturgicznych cerkiewnosłowiańskich). W 1773 w cerkwi nie było już pełnego ikonostasu, zachowano jedynie jego fragmenty – częściowo pozłacane carskie wrota oraz ikony apostołów, ewangelistów i proroków. W świątyni znajdowały się również obrazy św. męczennicy BarbaryKsięga wizyty dziekańskiej dekanatu podlaskiego przeze mnie księdza Bazylego Benedykta Guttorskiego dziekana podlaskiego, plebana golniewskiego w roku 1773 miesiąca Novembra dnia iuxta vetus kalnedarza sporządzona, oprac. J. Maroszek, W. F. Wilczewski, Białystok 1996, s. 77. oraz św. Franciszka, którego kult wprowadzono do Kościoła unickiego po synodzie zamojskim. Na początku lat 30. XIX w. w cerkwi znajdowały się cztery ołtarze boczne.

Cerkiew pw. św. Jerzego (1779–1835) W styczniu 1776 wizytator cerkwi w Kożanach, ks. Bazyli Guttorski, stwierdził, że świątynia jest stara i nie nadaje się do remontu. W związku z tym wizytator nakazał budowę nowej świątyni i ogrodzenia. Wiosną 1779 ks. Guttorski zastał budującą się nową świątynię. Trzy lata później ponaglał ks. Antoniego Kowalewskiego, by zaprzestał nadużywania alkoholu i przyspieszył budowę nowej świątyni Księga wizyty dziekańskiej dekanatu podlaskiego przeze mnie księdza Bazylego Benedykta Guttorskiego dziekana podlaskiego, plebana golniewskiego w roku 1773 miesiąca Novembra dnia iuxta vetus kalnedarza sporządzona, oprac. J. Maroszek, W. F. Wilczewski, Białystok 1996, s. 80 - 82. .

Ostatecznie cerkiew poświęcił dziekan podlaski ks. Bazyli Guttorski 5 listopada 1783 (według kalendarza juliańskiego)Księga wizyty dziekańskiej dekanatu podlaskiego przeze mnie księdza Bazylego Benedykta Guttorskiego dziekana podlaskiego, plebana golniewskiego w roku 1773 miesiąca Novembra dnia iuxta vetus kalnedarza sporządzona, oprac. J. Maroszek, W. F. Wilczewski, Białystok 1996, s. 83.. Świątynię ufundowali współwłaściciele Kożan: Michał Kazimierz Łęski - regent grodzki goniądzki, Łukasza Michała Łęskiego - sędziego grodzkiego brańskiego, Ignacego Łęskiego - rotmistrza województwa połockiego i Pawła Antoniego ŁęskiegoKsięga wizyty dziekańskiej dekanatu podlaskiego przeze mnie księdza Bazylego Benedykta Guttorskiego dziekana podlaskiego, plebana golniewskiego w roku 1773 miesiąca Novembra dnia iuxta vetus kalnedarza sporządzona, oprac. J. Maroszek, W. F. Wilczewski, Białystok 1996, s. 83..

Do nowej świątyni w końcu października 1784 bracia Łęscy ofiarowali srebrną monstrancję, która była pozłacana w środku. Znajdował się na niej wizerunek św. Jana NepomucenaKsięga wizyty dziekańskiej dekanatu podlaskiego przeze mnie księdza Bazylego Benedykta Guttorskiego dziekana podlaskiego, plebana golniewskiego w roku 1773 miesiąca Novembra dnia iuxta vetus kalnedarza sporządzona, oprac. J. Maroszek, W. F. Wilczewski, Białystok 1996, s. 83.. W cerkwi były cztery ołtarze oraz obrazy św. św. Kosmy i Damiana, Chrystusa Pantokratora, Kożańskiej Ikony Bogurodzicy, św. Barbary i św. FranciszkaKsięga wizyty dziekańskiej dekanatu podlaskiego przeze mnie księdza Bazylego Benedykta Guttorskiego dziekana podlaskiego, plebana golniewskiego w roku 1773 miesiąca Novembra dnia iuxta vetus kalnedarza sporządzona, oprac. J. Maroszek, W. F. Wilczewski, Białystok 1996, s. 77; Maroszek J., Pięć wieków Ziemi Juchnowieckiej, Juchnowiec Kościelny 2013, s. 46 - 47..

Do unickiej parafii pw. św. Jerzego w Kożanach w 1809 należały wsie: Kożany, Czerewki, Bogdanki, Baranki, Dorożki, Pańki, Tryczówka. Administratorem parafii był ks. Eliasz KrujnickiLitewskie Państwowe Archiwum Historyczne w Wilnie, fond 634, opis 4, nr 323, k. 91 v. - 95 v..

W 1835 cerkiew w Kożanach straciła status parafialnej z powodu ubóstwa, niewielkiej liczby parafian i bardzo złego stanu technicznego budynku sakralnego. Wiernym nakazano uczęszczanie do cerkwi w Surażu lub w Rybołach. Budowlę sakralną zamknięto, a parafię zlikwidowano 11 lipca 1835Matus I.: Schyłek unii i proces restytucji prawosławia w obwodzie białostockim w latach 30. XIX wieku. Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2013, s. 309. ISBN 978-83-7431-364-3; Maroszek J. Pięć wieków Ziemi Juchnowieckiej, Juchnowiec Kościelny 2013, s. 47.. W związku z tym nie objęto jej akcją usuwania łacińskich elementów z wyposażenia świątyń, jaką prowadził konsystorz unickiej metropolii kijowskiej pod kierunkiem biskupa Józefa Siemaszki, przygotowując konwersję całych parafii na prawosławie.

W latach 70. XIX w. nieużytkowana cerkiew została rozebrana, a pozyskany materiał wykorzystano dla wzniesienia cerkwi cmentarnej w Rybołach. Parafia w Rybołach przejęła również dzwony ze świątyni kożańskiej, ikonę Matki Bożej oraz szczególnie czczoną ikonę św. Jerzego. Wszystkie dawne unickie placówki duszpasterskie na Podlasiu były już wówczas świątyniami prawosławnymi, na mocy postanowień synodu połockiego z 1839.

Cerkiew pw. Podwyższenia Krzyża Pańskiego z 1883