Aglomeracja warszawska – aglomeracja monocentryczna w środkowo-wschodniej Polsce, w województwie mazowieckim, położona w większości na Nizinie Środkowomazowieckiej; obejmuje Warszawę i jej przedmieścia oraz obszary podmiejskie.
Nazwa i status Na przestrzeni lat pojęcia takie jak „aglomeracja” czy „zespół miejski” zmieniały swoje znaczenia. W ostatnich latach częściej używane są określenia „miejski obszar funkcjonalny” „obszar metropolitalny” lub „metropolia”. W odniesieniu do Warszawy i jej otoczenia wszystkie te pojęcia, w różnych opracowaniach, stosuje się wymiennie, wraz z pojęciami „obszaru/regionu stołecznego/warszawskiego”.
Pojęcie aglomeracja warszawska odnosi się współcześnie do określonego obszaru zurbanizowanego, położonego na terenie definiowanym niejednolicie – w zależności od przyjętych granic – ale w każdym przypadku ogniskującym się wokół centrum umiejscowionego w określonym położeniu geograficznym, łącznie z zamieszkującą go ludnością, istniejącą zabudową i zagospodarowaniem wraz z infrastrukturą techniczną (w tym infrastrukturą transportową i uzbrojeniem terenu) oraz występującymi tamże zasobami naturalnymi.
Aglomeracja sama w sobie nie posiada zatem podmiotowości jednostki organizacyjnej, ani tym bardziej nie stanowi wielocelowej osoby publicznoprawnej jak np. jednostka samorządu terytorialnego, wielocelowy związek jednostek samorządu terytorialnego, czy związek metropolitalny. Istnieje natomiast szereg publicznych celowych jednostek organizacyjnych, powołanych do wykonywania zadań w określonej dziedzinie, na różnie definiowanym obszarze aglomeracji, np. Komenda Stołeczna Policji albo Sąd Apelacyjny w Warszawie.
Pomimo iż nie istnieją ujednolicone granice aglomeracji warszawskiej, to w zależności od przeznaczenia ustanowiono szereg delimitacji obszaru wokół Warszawy, nazywanych lub określanych w różny sposób. Niektórym spośród nich nadano moc obowiązującą w aktach prawa unijnego, krajowego lub miejscowego albo aktach prawa kościelnego, podczas gdy inne mają charakter jedynie aktów kierownictwa wewnętrznego określonych instytucji albo stanowią opracowanie naukowe.
Delimitacje w powszechnie obowiązujących aktach prawa unijnego, krajowego lub miejscowego Region warszawski stołeczny NUTS 2 (od 2018 r.) thumb|Obszar regionu warszawskiego stołecznego wg NUTS 2 wraz z podziałem na podregiony NUTS 3 (od 2018 r.) 1 stycznia 2018 roku została dokonana modyfikacja podziału statystycznego Polski, w wyniku której obok dotychczasowych szesnastu obszarów statystycznych na poziomie NUTS 2 tożsamych z województwami, wydzielono z województwa mazowieckiego w drodze wyjątku kolejną jednostkę NUTS 2 – region warszawski stołeczny, podzielony na 3 podregiony NUTS 3, którymi są: podregion Warszawa, obejmujący obszar miasta stołecznego na prawach powiatu Warszawy podregion warszawski wschodni, obejmujący obszar powiatów: legionowskiego mińskiego otwockiego wołomińskiego podregion warszawski zachodni, obejmujący obszar powiatów: grodziskiego nowodworskiego piaseczyńskiego pruszkowskiego warszawskiego zachodniego.
W porównaniu do poprzedniej delimitacji aglomeracji warszawskiej dla potrzeb statystyki, obszar jej został zatem zmniejszony o cztery powiaty (garwoliński, grójecki, sochaczewski i żyrardowski). Według przewidywań GUS delimitacja obszaru metropolitalnego, z uwagi na swoje osadzenie zarówno w podziale administracyjnym kraju (oparcie o granice powiatów), jak i w ramach systemu programowania i wdrażania środków unijnych, powinna wyprzeć dotychczasowe delimitacje Obszaru Metropolitalnego Warszawy/Warszawskiego Obszaru Funkcjonalnego.
Miejski Obszar Funkcjonalny Warszawy według Strategii Rozwoju Województwa Mazowieckiego 2030+. Innowacyjne Mazowsze (od 2022 r.) thumb|MOF Warszawy wg Planu Zagospodarowania Przestrzennego Województwa Mazowieckiego (od 2018 r.) i strategii rozwoju województwa mazowieckiego 2030+. Innowacyjne Mazowsze (od 2022 r.) Identyczne granice Miejskiego Obszaru Funkcjonalnego Warszawy zawarte zostały także w uchwalonej w 2022 r. Strategii Rozwoju Województwa Mazowieckiego 2030+. Innowacyjne Mazowsze.
Obszar garnizonu stołecznego Policji (od 2002 r.) thumb|Garnizon stołeczny Policji Pomimo iż garnizony policyjne pokrywają się co do zasady z podziałem na województwa, obszar zdefiniowany identycznie jak powyżej został w drodze wyjątku wydzielony w 2002 r. z obszaru mazowieckiego garnizonu policyjnego i objęty właściwością Komendy Stołecznej Policji o statusie wojewódzkim, zaś pozostała cześć województwa mazowieckiego stanowi obszar właściwości Komendy Wojewódzkiej Policji z siedzibą w RadomiuUstawa z dnia 13 listopada 2002 r. o zmianie ustawy o Policji, ustawy o administracji rządowej w województwie i ustawy o samorządzie powiatowym..
Obszar okręgów wyborczych do Parlamentu Europejskiego (od 2004 r.) oraz do Sejmu (od 2001 r.) i Senatu (od 2011 r.) thumb|Okręg wyborczy nr 4 (Warszawa I) w wyborach do PE Województwo mazowieckie jako jedyne nie należy w całości do jednego okręgu wyborczego do Parlamentu Europejskiego. Wydzielono z niego stołeczny okręg wyborczy nr 4 do Parlamentu Europejskiego (Warszawa I) obejmujący obszar miasta na prawach powiatu Warszawy oraz powiatów grodziskiego, legionowskiego, nowodworskiego, otwockiego, piaseczyńskiego, pruszkowskiego, warszawskiego zachodniego i wołomińskiego (okręg ten obejmuje także obywateli polskich mieszkających lub przebywających podczas wyborów za granicą kraju). Pozostała część województwa mazowieckiego należy do okręgu wyborczego nr 5 do Parlamentu Europejskiego (Warszawa II).
thumb|Okręg wyborczy nr 19 (Warszawa I) do Sejmu thumb|Okręg wyborczy nr 20 (Warszawa II) do Sejmu W wyborach do Sejmu RP wydzielone są dwa okręgi obejmujące aglomerację: okręg wyborczy nr 19 do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej (Warszawa I), którym jest Warszawa w granicach administracyjnych (obejmuje on też obywateli polskich mieszkających lub przebywający podczas wyborów za granicą kraju), oraz okręg wyborczy nr 20 do Sejmu (Warszawa II) obejmujący obszar powiatów grodziskiego, legionowskiego, nowodworskiego, otwockiego, piaseczyńskiego, pruszkowskiego, warszawskiego zachodniego i wołomińskiego. W wyborach do Senatu obszar sejmowego okręgu Warszawa I podzielono na 4 jednomandatowe okręgi senackie o numerach 42–45, a sejmowego okręgu Warszawa II na 2 okręgi senackie o numerach 40–41.
Obszar sądowej apelacji warszawskiej (od 2010 r.) thumb|Apelacje sądowe w Polsce. Apelacja warszawska to obszar oznaczony na niebiesko położony najbardziej na wschód. Sądowa apelacja warszawska stanowi teren działania: Sądu Apelacyjnego w Warszawie, Sądu Okręgowego w Warszawie: VII Wydziału Cywilnego Rodzinnego i Rejestrowego – w zakresie rozpoznawania spraw o odebranie osoby podlegającej władzy rodzicielskiej lub pozostającej pod opieką prowadzonych na podstawie konwencji haskiej z 1980 r., XX i XXVI Wydziału Gospodarczego, XXIII Wydziału Gospodarczego Odwoławczego i Zamówień Publicznych – w zakresie rozpoznawania w II instancji spraw gospodarczych, upadłościowych, restrukturyzacyjnych i rejestrowych, Sądu Rejonowego dla m.st. Warszawy w Warszawie: VIII, IX, XV, XVI i XVII Wydziału Gospodarczego, XI Wydziału Gospodarczego – Rejestru Zastawów, XVIII i XIX Wydziału Gospodarczego – Upadłościowego i Restrukturyzacyjnego, Prokuratury Regionalnej w Warszawie, Prokuratury Krajowej – Mazowieckiego Wydziału Zamiejscowego Departamentu ds. Przestępczości Zorganizowanej i Korupcji w WarszawieRozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 19 lutego 2016 r. w sprawie utworzenia Wydziałów Zamiejscowych Departamentu do Spraw Przestępczości Zorganizowanej i Korupcji Prokuratury Krajowej, prokuratur regionalnych, okręgowych i rejonowych oraz ustalenia ich siedzib i obszarów właściwości ()., Oddziału IPN w Warszawie, Izby Komorniczej w Warszawie, Izby Notarialnej w Warszawie, każdej kancelarii komornika sądowego z obszaru apelacji – z wyłączeniem spraw, w których wierzyciel zobowiązany jest do wyboru komornika w ramach rewiru komorniczego, tożsamego z obszarem rejonu sądowego (tj. egzekucji z nieruchomości, egzekucji w sprawach o wydanie nieruchomości, egzekucji w sprawach o wprowadzenie w posiadanie nieruchomości, egzekucji w sprawach o opróżnienie pomieszczeń z osób i rzeczy, a także egzekucji, w której stosuje się odpowiednio przepisy o egzekucji z nieruchomości).
Jako jedyna dzieli się na zaledwie dwa okręgi sądowe: okręg sądowy Warszawa okręg sądowy Warszawa-Praga.
Jej terytorium obejmujeRozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 2 lipca 2010 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie sądów apelacyjnych, sądów okręgowych i sądów rejonowych oraz ustalenia ich ()Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 grudnia 2018 r. w sprawie ustalenia siedzib i obszarów właściwości sądów apelacyjnych, sądów okręgowych i sądów rejonowych oraz zakresu rozpoznawanych przez nie spraw ().: miasto stołeczne na prawach powiatu Warszawę, powiat legionowski, powiat pruszkowski, powiat warszawski zachodni, powiat wołomiński, powiat grodziski bez gmin Baranów, Jaktorów i Żabia Wola, przynależących do SR w Żyrardowie sądowego okręgu płockiego apelacji łódzkiej, powiat nowodworski bez gminy Nasielsk, przynależącej do SR w Pułtusku sądowego okręgu ostrołęckiego apelacji białostockiej, powiat otwocki bez gmin Sobienie-Jeziory i Osieck, przynależących do SR w Garwolinie sądowego okręgu siedleckiego apelacji lubelskiej, powiat piaseczyński bez gminy Tarczyn, przynależącej do SR w Grójcu sądowego okręgu radomskiego apelacji lubelskiej.
Delimitacje dla potrzeb ochrony środowiska Ocena jakości powietrza (od 2012 r.) Strefa aglomeracja warszawska wyznaczona dla potrzeb dokonywania oceny jakości powietrzaGIOŚ – Strefa aglomeracja warszawska wyznaczona dla potrzeb dokonywania oceny jakości powietrza, obejmuje obszar m.st. Warszawy w granicach administracyjnych, od 2022 r. na mocy art. 82 ust. 2a oraz załącznika do ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska(), a ponadto na mocy uchwały nr 115/20 Sejmiku Województwa Mazowieckiego z dnia 8 września 2020 r. w sprawie programu ochrony powietrza dla stref w województwie mazowieckim, w których zostały przekroczone poziomy dopuszczalne i docelowe substancji w powietrzuDZ. URZ. WOJ. 2020.9595, natomiast w latach 2012–2022 na mocy §1 ust. 2 i załącznika do rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 2 sierpnia 2012 r. w sprawie stref, w których dokonuje się oceny jakości powietrza().
Oczyszczanie ścieków komunalnych Aglomeracja dla potrzeb oczyszczania ścieków komunalnych to teren, na którym zaludnienie lub działalność gospodarcza są wystarczająco skoncentrowane, aby ścieki komunalne były zbierane i przekazywane do oczyszczalni ścieków komunalnych lub do końcowego punktu zrzutuWytyczne do wyznaczania, zmiany lub likwidacji obszarów i granic aglomeracji. Aglomeracje wodnoprawne: zarządzane przez Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji w m.st. Warszawie, to: aglomeracja Warszawa, z oczyszczalniami ścieków „Czajka” i „Południe” zlokalizowanymi w Warszawie, w której skład na mocy uchwały nr XLI/1263/2020 Rady m.st.Warszawy z 3 grudnia 2020 r. w sprawie wyznaczenia obszaru i granic aglomeracji Warszawa wchodzą następujące miejscowości w całości lub w części: m.st. Warszawa z wyłączeniem dzielnicy Ursus oraz części dzielnic: Wesoła i Rembertów, m. Legionowo, m. Marki, m. Ząbki, m. Zielonka, z obszaru gminy Izabelin: Mościska, z obszaru gminy Jabłonna: Jabłonna, Chotomów, Dąbrowa Chotomowska, z obszaru gminy Nieporęt: Stanisławów Drugi, część Józefowa, Wola Aleksandra, Michałów-GrabinaUchwała nr XLI/1263/2020 Rady m.st.Warszawy z dnia 3 grudnia 2020 r. w sprawie wyznaczenia obszaru i granic aglomeracji WarszawaUchwała nr XXXIII/1313/2026 Rady m.st.Warszawy z dnia 12 marca 2026 r. zmieniająca uchwałę w sprawie wyznaczenia obszaru i granic aglomeracji Warszawa,