thumb|Autoportret thumb|Grób malarza Józefa Pankiewicza (symboliczny) i jego brata – kompozytora Eugeniusza Pankiewicza na Starych Powązkach w Warszawie Józef Pankiewicz (ur. 29 listopada 1866 w Lublinie, zm. 4 lipca 1940 w La CiotatJózef Pankiewicz - Życie i twórczość | Artysta | Culture.pl) – polski malarz i grafik, pedagog.
Życiorys Był synem Adama Pankiewicza (1808–1883) i Jadwigi Heleny z Eichlerów (1827–1904), córki Karola Ferdynanda Eichlera. Jego starszym bratem był Eugeniusz Pankiewicz. Był z wyznania luteraninem po matceAkta Stanu Cywilnego, Parafia Ewangelicka Św. Marcina, nr 2/1908..
W latach 1884–1885 uczył się w warszawskiej Klasie Rysunkowej pod kierunkiem Wojciecha Gersona i Aleksandra Kamińskiego, następnie wraz z Władysławem Podkowińskim wyjechał do Petersburga aby w latach 1885–1886 przebywać na stypendium w tamtejszej Akademii Sztuk Pięknych. W 1889 obaj artyści udali się do Paryża. Tam jego obraz Targ na jarzyny na placu za żelazną bramą (1888, realistyczny, zdradzający wpływ Aleksandra Gierymskiego, zakupiony przez kolekcjonera Ignacego Korwin-Milewskiego) został nagrodzony srebrnym medalem na Wystawie Powszechnej.
Zapoznawszy się z pracami impresjonistów po powrocie do Warszawy w 1890, starał się przenieść na rodzimy grunt francuskie trendy malarskie. Nawiązujący do impresjonizmu Targ na kwiaty przed kościołem św. Magdaleny w Paryżu (1890) spotkał się z nieprzychylnym odbiorem polskiej krytyki i publiczności, która doradzała malarzowi wizytę u okulisty. Bezkompromisowy impresjonizm objawił się w obrazach Wóz z sianem (1890), Pejzaż z krzewami (1890). Kolejne lata przyniosły fascynację symbolizmem. Tworzył nastrojowe nokturny o ciemnym, niemal monochromatycznym kolorycie: Rynek Starego Miasta w Warszawie nocą (1892), Dorożka nocą (1896), Łabędzie w ogrodzie Saskim (1896), Park w Duboju (1897). Inspirowany m.in. twórczością Jamesa Whistlera tworzy cykl nastrojowych portretów m.in. Portret Dziewczynki w czerwonej sukni (1897), Portret Pani Oderfeldowej z córką (1897, nagrodzony na Wystawie Powszechnej w Paryżu złotym medalem).
W 1897 wstąpił do krakowskiego Towarzystwa Artystów Polskich „Sztuka”. W latach 1897–1906 podróżował po zachodniej Europie zwiedzając Holandię, Belgię, Włochy, Anglię, Niemcy i Francję. W roku 1906 został profesorem Akademii Sztuk Pięknych ASP w Krakowie. W 1908 podczas pobytu we Francji zaprzyjaźnił się z Pierre’em Bonnardem i Felixem Fénéonem. Kolejne wakacyjne wizyty we Francji zaowocowały szeregiem obrazów i akwafort przedstawiających widoki Concarneau, Saint-Valery-en-Caux, Collioure, Saint-Tropez, Vernon i Giverny. W tym okresie pozostawał pod silnym wpływem twórczości Paula Cézanne’a. Zaświadcza o tym m.in. seria martwych natur w tym najznakomitsza Martwa natura z owocami i nożem (1909)Posłuchajmy – Maciej Masłowski opowiada o kolekcji Stefana Laurysiewicza obrazów Józefa Pankiewicza – fragment, nagranie z roku ca 1975Plik:Maciej Masłowski recording about Stefan Laurysiewicz collection of Pankiewicz paintings (rec. ca 1975).ogg.
W 1908 poślubił Wandę Marię z Lublińskich 1 voto Waydel (1864–1957), która się dla niego rozwiodła, przeszła na luteranizm i zostawiła córki m.in. Jadwigę Waydel-Dmochowską.
Wojenne lata 1914–1919 spędził w Hiszpanii. W styczniu 1919 roku wszedł w skład Komitetu Polskiego, będącego hiszpańską delegaturą Komitetu Narodowego Polskiego; przez miejscowe służby uważany był za „element wywrotowy”"elemento perturbador", Fernando Suárez Bilbao, Alvaro Silva, 1914-1920: el renacer de Polonia en los documentos de las legaciones españolas, [w:] Aportes 37/110 (2022), s. 160.
W Hiszpanii Pankiewicz zaprzyjaźnił się z Robertem Delaunayem, któremu zawdzięcza zmianę stylu. Płótna „okresu hiszpańskiego” cechują geometryzacja (wpływ kubizmu) oraz intensywność płasko kładzionych barw (wpływ fowizmu): Ulica w Madrycie (1916), Taras w Madrycie (1917). W latach 20. zainicjował nurt polskiego koloryzmu nawiązujący do twórczości francuskich postimpresjonistów. Jako pedagog patronował grupie malarzy i grafików skupionych w Komitecie Paryskim, zwanej potocznie kapistami. W jej skład wchodzili m.in. Jan Cybis, Artur Nacht-Samborski, Józef Czapski, Zygmunt Waliszewski i Piotr Potworowski. Od 1923 został ponownie profesorem ASP w Krakowie, od 1925 kierował filią tej uczelni w Paryżu.
Dwudziestolecie międzywojenne przyniosło kolejną zmianę stylu Pankiewicza. Stopniowo zrezygnował on z czystego, intensywnego, dekoracyjnego koloru na rzecz malarstwa walorowego, będącego obiektywną wizją rzeczywistości. Ewolucję ówczesnej twórczości malarza znakomicie ilustrują trzy martwe natury. Martwa natura z ananasem (1923) to intensywne jasne, kolory, barwna płaszczyzna dekoracyjna. Późniejsza Martwa natura z zielonym dzbanem (1929) zdradza zainteresowanie warsztatem mistrzów holenderskich XVII wieku. Wąska gama kolorystyczna i realizm kreuje nastrój refleksji i wyciszenia. Owoce w koszyku (1938) to kwintesencja malarskiej doskonałości, trudno znaleźć tu odniesienie do określonego kierunku w sztuce. Częstym tematem powojennych prac malarza są „pejzaże z puszystymi koronami drzew” okolic Sanary-sur-Mer, Cassis i La Ciotat.
Otrzymał nagrodę Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego w Salonie Malarskim 1937.
Jego symboliczny grób znajduje się na cmentarzu Powązkowskim (kwatera 187-6-15, pochówek symboliczny).
Wybrane dzieła
Ordery i odznaczenia Kawaler Legii Honorowej (1927, Francja) Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (10 listopada 1933) „za twórczą pracę w dziedzinie malarstwa” Złoty Wawrzyn Akademicki (7 listopada 1936) „za wybitne zasługi dla polskiej sztuki w ogóle”
Upamiętnienie Jest patronem Państwowego Liceum Sztuk Plastycznych im. J. Pankiewicza w Katowicach.
Przypisy
Bibliografia Janusz Janowski, Józef Pankiewicz wobec „łacińskiej tradycji” malarstwa europejskiego, „Pamiętnik Sztuk Pięknych. Uniwersytet Mikołaja Kopernika” 1(4) z 2003, s. 9–36. Józef Pankiewicz 1866–1940. Życie i dzieło. Artyście w 140. rocznicę urodzin, katalog wystawy pod red. Elżbiety Charazińskiej, 9 stycznia – 26 marca 2006, Muzeum Narodowe w Warszawie, Warszawa 2006. Michał Haake, Utracone arcydzieło. Losy obrazu „Targ na jarzyny” Józefa Pankiewicza, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2020.
Linki zewnętrzne Twórczość Józefa Pankiewicza
Józef Pankiewicz w CMNW – Cyfrowym Muzeum Narodowym w Warszawie Józef Pankiewicz w iMNK – Wirtualnym Muzeum Narodowym w Krakowie Grafiki Józefa Pankiewicza w Jagiellońskiej Bibliotece Cyfrowej Dzieła Józefa Pankiewicza w serwisie Wolne Lektury Dwa Nokturny Józefa Pankiewicza Józef Pankiewicz, Internetowy Polski Słownik Biograficzny [dostęp 2022-03-01].
Kategoria:Kapiści Kategoria:Ludzie urodzeni w Lublinie Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Złotym Wawrzynem Akademickim Kategoria:Pochowani na cmentarzu w Montmorency Kategoria:Polacy – Kawalerowie Legii Honorowej Kategoria:Polscy graficy Kategoria:Polscy malarze impresjoniści Kategoria:Polscy pedagodzy Kategoria:Upamiętnieni symbolicznym grobem na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie Kategoria:Urodzeni w 1866 Kategoria:Nauczyciele akademiccy Akademii Sztuk Pięknych im. Jana Matejki w Krakowie Kategoria:Zmarli w 1940