Kościół Narodzenia Najświętszej Marii Panny w Ciechanowie – dawny kościół farny, późnogotycki, z pierwszej ćwierci XVI w.
Historia Kościół wybudowany przypuszczalnie między 1511–1525 rokiem, konsekrowany w 1551 roku przez biskupa płockiego Andrzeja Noskowskiego (1547–1567)Wojciech Górczyk, Ciechanów – zarys dziejów do XV w., "Kultura i Historia", UMCS Lublin.. Główna świątynia parafialna Ciechanowa, miejsce sejmików szlachty mazowieckiej, podczas których często dochodziło do awantur, a nawet zabójstwJan Kazimierz Korzybski, Ciechanowskie pamiątki przeszłości, Ciechanów, 2000, s. 63.. Uszkodzony w czasie wojen szwedzkich w 1657 r. oraz na początku wieku XVIII. W 1781 r. kościół częściowo wyremontowano (staraniem ks. Macieja Rydzewskiego). Na początku XIX wieku świątynia wymagała jednak ponownego remontu (uszkodzony dach), dlatego też w 1804 r. zaprzestano odprawiania w niej nabożeństw, a życie parafialne przeniosło się do pobliskiego kościoła augustianówMichał Marian Grzybowski, Ciechanów. Szkic z dziejów parafii, Płock, 1988, s. 13.. W 1807 r. opuszczony kościół został zajęty przez wojska Napoleona i przekształcony w piekarnię. Zniszczeniu i spaleniu uległo wówczas całe wyposażenie wnętrz. Kolejne remonty miały miejsce w latach 1821–1827 staraniem proboszcza ks. Rajmunda Bagińskiego przy wydatnej pomocy finansowej gen. Wincentego Krasińskiego. W tym też czasie, 20 października 1822 r., sakrament bierzmowania przyjął tutaj syn kolatora – późniejszy poeta Zygmunt Krasiński. Kolejne prace remontowe trwały w latach 1876–1878 i 1913–1920 (drugi remont według projektu arch. Stefana Szyllera, staraniem ówczesnego proboszcza ks. Remigiusza Jankowskiego). Ostatni większy remont świątyni miał miejsce zaraz po wojnie, w latach 1946–1954Jan Kazimierz Korzybski, Ciechanowskie pamiątki przeszłości, Ciechanów, 2000, s. 61..
Architektura Kościół późnogotycki, orientowany, murowany z cegły, przy użyciu rusztowania jednosłupowegoWojciech Górczyk, Topografia sakralna Ciechanowa do roku 1600, „Bieżuńskie Zeszyty Historyczne”, nr 30 (2016) s. 66.. Trójnawowy, pseudobazylikowy. Korpus przecina para wysokich symetrycznych kaplic, tworzących rodzaj ramion transeptu (pierwsze tego typu rozwiązanie w Polsce)Galicka I., Sygietyńska H., Ciechanów i okolice, [w:] Katalog zabytków sztuki w Polsce. T. 10, [Województwo warszawskie], z. 1, Warszawa: Instytut sztuki PAN, 1977.http://ciechanow.boo.pl/biblioteka/katalog/wstep_zabytki.pdf.Wojciech Górczyk, Ciechanów – zarys dziejów do XV w., „Kultura i Historia”, UMCS Lublin. http://www.kulturaihistoria.umcs.lublin.pl/archives/2280.. Północna kaplica Męki Pańskiej zachowała formę późnogotycką. Południowa kaplica św. Anny została przebudowana w 1840 roku w formie neogotyckiejWojciech Górczyk, Topografia sakralna Ciechanowa do roku 1600, Bieżuńskie Zeszyty Historyczne, nr 30 (2016) s. 66-67.. Jej obecna pseudogotycka forma, podobnie jak dobudowanej obok zakrystii, jest dziełem arch. Stefana Szyllera. Także S. Szyllerowi zawdzięczamy obecny kształt wnętrz kościoła – głównie sklepienia gwiaździste, zaprojektowane przez niego na początku XX wiekuMałgorzata Omilanowska, Architekt Stefan Szyller 1857-1933, Warszawa, 2008, s. 189.. Z kolei w dawnej zakrystii (obecnie kaplicy Matki Boskiej) znajduje się sklepienie kolebkowo-krzyżowe. Kościół posiada bogato zdobione ceglane, gotyckie szczyty. Całościowy obraz świątyni zaburza nieco, obniżony pod koniec XIX wieku, dach pokryty blachą. Postulat Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości z 1920 roku, podwyższenia kalenicy do dawnego poziomu, nie został jak dotąd zrealizowanyMałgorzata Omilanowska, Architekt Stefan Szyller 1857-1933, Warszawa, 2008, s. 204..
Wystrój wnętrza Większość wyposażenia kościoła pochodzi z XIX i XX wieku. Do starszych elementów należą:
dwie kropielnice granitowe z XVI wieku (kruchta główna i kruchta północna) krucyfiks z 1. połowy XVII wieku, wzorowany na wcześniejszym z wieku XV. polichromie w kościele pochodzą z 1920 r., wykonał je Władysław DrapiewskiMichał Marian Grzybowski, Ciechanów. Szkic z dziejów parafii, Płock, 1988, s. 16.. wystrój kaplicy Matki Boskiej zaprojektował Wiktor Zin.
W nawie głównej, na lewym filarze, znajduje się późnogotycka płyta nagrobna Stanisława Szczurzyńskiego (zm. 1556) właściciela wsi Szczurzyn. Płyta przedstawia płaskorzeźbioną postać rycerza w zbroi, z napisem antykwą w bordiurze i kartuszami w narożach oraz herbami: Ostoja (lub Przegonia), Pobóg, Lubicz (odwrócony) i Prawdzichttps://wuw.pl/data/include/cms//Rzezba_nagrobna_na_Mazowszu_Hajduk_Olga_2021.pdf. tablica z łacińskim tekstem z 1644 roku, sławiąca życie i zasługi Andrzeja Przedwojewskiego oraz Doroty Bielińskiej, ufundowana przez ich syna, Aleksandra, kasztelana lubaczowskiegoJan Kazimierz Korzybski, Ciechanowskie pamiątki przeszłości, Ciechanów, 2000, s. 64.. epitafium upamiętniające Jana Gumowskiego (zm. 1844)Jan Kazimierz Korzybski, Ciechanowskie pamiątki przeszłości, Ciechanów, 2000, s. 70..
Otoczenie Przy ścianie południowej nawy bocznej, jako pozostałość po dawnym cmentarzu przykościelnym, znajduje się nagrobek Michała i Marii Mieszkowskich z 1861 r. Nieopodal kościoła, na szczycie grodziska, zwanego Farską Górą, wznosi się neogotycka dzwonnica wystawiona w roku 1889, w miejscu wcześniejszej, drewnianej. Obok dzwonnicy – figura Matki Boskiej z tego samego okresu. Uwagę zwraca także neorenesansowa plebania z 1890 r. (nadbudowana w 1979 r.) oraz dom parafialny z 1910 r. W pobliżu kościoła znajdują się także: drewniana organistówka i murowany kiosk na dewocjonalia (z pocz. XX wieku), a także współczesny ołtarz polowy wraz z pomnikiem św. Jana Pawła II.
Przypisy
Bibliografia I. Galicka, H. Sygietyńska, Ciechanów i okolice, [w:] Katalog zabytków sztuki w Polsce. T. 10, [Województwo warszawskie], z.1, Warszawa: Instytut sztuki PAN, 1977. Wojciech Górczyk, Topografia sakralna Ciechanowa do roku 1600, „Bieżuńskie Zeszyty Historyczne”, nr 30 (2016) s. 55-80. Wojciech Górczyk – Ciechanów – zarys dziejów do XV w., „Kultura i Historia”, Uniwersytet Marii Curie Skłodowskiej w Lublinie, 2011 „In Tempore”, Uniwersytet Mikołaja Kopernika 2010. M. M. Grzybowski, Ciechanów. Szkic z dziejów parafii, Płock, 1988. J. K. Korzybski, Ciechanowskie pamiątki przeszłości, Ciechanów, 2000. M. Omilanowska, Architekt Stefan Szyller 1857-1933, Warszawa: Instytut sztuki PAN, 2008.
Linki zewnętrzne Archiwalne zdjęcia kościoła w bibliotece Polona
Kategoria:Architektura I Rzeczypospolitej (województwo mazowieckie) Kategoria:Świątynie pod wezwaniem Narodzenia Najświętszej Maryi Panny Kategoria:Zabytkowe kościoły w Ciechanowie Narodzenia Najświętszej Marii Panny Kategoria:Architektura gotyku w województwie mazowieckim